– Keıbir zertteýshiler ǵylymdy ǵylymı maqalalar jazý dep túsinedi. Endi biri jańa nárse oılap tabýdy ǵylymǵa jatqyzady. Siz úshin ǵylym degen ne?
– Men aınalysatyn bıologııa ǵylymy – tájirıbelik ǵylym. Iаǵnı siz ǵylymı qorytyndylardyń negizinde tájirıbeler jasaýyńyz kerek. Sonyń nátıjesinde bir nársege kóz jetkizesiz. Degenmen tájirıbeniń ózin siz óz betińizben, osyǵan deıin jarııalanǵan ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjesi týraly maqalalar men ádebıetterdi oqymaı, jasaı almaısyz. О́zge áriptesterdi qaıtalamaý úshin sońǵy ǵylymı jańalyqtardan habardar bolý kerek. Ǵylym degen – tynymsyz izdenis. Alaıda izdenisten ǵana nátıje shyqpaıdy. Máselen, jyldar boıy parkınson, alsgeımer aýrýlaryn zerttep kelemin. Bul óte uzaq ýaqytty jáne qymbat qural-jabdyqty qajet etetin tájirıbelerden turady. Sondyqtan ǵylymdaǵy nátıje izdeniske ǵana emes, oǵan jasalatyn jaǵdaıǵa da baılanysty. Mysaly, Reseıde aspırantýrada oqyp júrgen 90-jyldary zertteý júrgizýge jaǵdaı bolmady, endi qalyptasyp jatqan jańa memleket edi. Sol sebepti men jarty jylǵa Amerıkaǵa attandym.
– Halyq kúnkórispen ketken sol toqyraý jyldary siz Amerıkadaǵy taǵylymdamańyzda aptasyna 7 kún 12 saǵattan jumys istep, dıssertasııańyzǵa derek jınadyńyz. Eńbegińizdi kórgen Nobel syılyǵynyń laýreaty sizdi jumysqa shaqyrdy. Ǵylymǵa degen qadamyńyz osy sátten bastaldy ma?
– Negizi solaı dese de bolady. Biraq muny tolyq jumys deýge kelmeıdi. Sebebi bul olardyń sol ýaqyttaǵy tilimen aıtqanda, postdoktorantýra edi. Kandıdattyq dıplomdy alǵannan keıin ǵalym bolý úshin biz – bıolog-ǵalymdar taǵylymdamadan ótýimiz kerek. Taǵylymdama ádette zertteý júrgizetin saladaǵy professorlardyń jetekshiligimen ótedi. Men Amerıkada taǵylymdamadan ótip, sonda ǵylymı dıssertasııama jınaǵan nátıjelerimdi halyqaralyq konferensııaǵa joldadym. Jumystarymdy Nobel syılyǵynyń laýreaty Nıl Ferst kórip, meni jumysqa shaqyrdy. Ol embrıolog boldy, biraq Nıl baǵanaly jasýshamen (stvolovaıa kletka) jumys isteýdi qalady. Al men dál osy baǵyt boıynsha dıssertasııa qorǵadym.
– Áıgili «Nıý-Iork taıms» gazeti sizdiń N.Ferstpen jumysyńyz týraly maqala jarııalady. Bul qandaı ǵylymı jumys edi?
– Men Nılmen birge iri qara maldyń baǵanaly jasýshasyn zertteýmen aınalysyp, buzaýdy klondadym. Basynan sońyna deıin jetkizdim. Bul sol ýaqyttaǵy eń úlken jańalyq boldy. Nıl álemdegi klondaýdyń negizin qalaýshy retinde tarıhta qaldy. 1997 jyly 1 naýryzda «Nıý-Iork taıms» gazeti osy jańalyǵymyzǵa qatysty maqala shyǵardy. Biz sol kezde buzaýdy sıyrdyń jasýshalarynan klondadyq. Dál osy sıyrlar adamzattyń ıgiligine qyzmet etti. Sebebi sol sıyrlardyń kómegimen adamdy jasandy uryqtandyrýdyń bútin júıesi quryldy.
– Al MIT-ke qalaı jumysqa turdyńyz? Qazir onda nemen aınalysasyz?
– Nılmen 5 jyl jumys istegen soń, meni Djordjıo shtatyna kóshýge, sondaǵy aýstralııalyq bıotehnologııalyq kompanııada jumys isteýge shaqyrdy. Bul kompanııa álemdegi alǵashqylardyń biri bolyp parkınson aýrýyn emdeý úshin adamnyń baǵanaly jasýshalaryn qoldana otyryp, jasýshalyq terapııa baǵdarlamasyn jasady. Osy kompanııada 2001 jyldyń basynan jumysqa qabyldanyp, adamnyń baǵanaly jasýshalaryn alýmen aınalystym. Keıin bildim, sóıtsem men sol ýaqyttaǵy adamnyń baǵanaly jasýshasyn ala alǵan álemdegi úsh ǵalymnyń biri bolǵan ekenmin. Ǵylymı nátıjelerdi AQSh ulttyq densaýlyq ınstıtýtyna (National Institutes of Health) jiberdik. 2001 jylǵy Amerıka prezıdenti kishi Djordj Býshtyń sheshimimen ǵylymı-zertteýimizdi qarjylandyrýǵa qol jetkizdik. Alaıda men bul kompanııadan kettim, sebebi parkınson men alsgeımerge zertteý júrgizý keregin túsindim. Baǵanaly jasýshany alýmen shektelýge bolmaıtynyn, ony kádege jaratpasań, qoldanýsyz jatqan paıdaly dúnıe sekildi qalyp qoıatynyn uǵyndym. Bul úshin irgeli ǵylymmen aınalysatyn ǵylymı orta qajet boldy. Kompanııada istegen 3 jylymda jaqsy nátıjege jettim, 2 jyldyq zertteý grantyn alyp, nátıjeleri týraly ǵylymı maqalamdy álemdegi №1 Nature jáne basqa da bedeldi jýrnaldarda shyǵardym, sondyqtan ketýge bolatyndaı edi. Sóıtip izdene bastadym. Amerıkadan jáne Anglııadan professorlyqqa usynys keldi. Oılanyp júrgenimde MIT-degi ataqty professor Rýdolf Iаnısh ózi zvondap, jumysqa shaqyrdy. Osylaısha, 2005 jylǵy tamyzdan bastap MIT-degi Adam baǵanaly jasýsha zerthanasynyń dırektory laýazymyna kiristim. Bul ońaı bolǵan joq. Rýdolf Iаnısh men úshin arnaıy zerthana ashýǵa mıllıon dollar tóleýge daıyn demeýshi tapty. Osy ýaqyttan beri atalǵan aýrýlardy túsiný, anyqtaý jolynda qanshama zertteý jasadyq. Biz osy tehnologııamen jumys isteıtin dúnıe júzindegi ozyq uıymnyń biri bolyp otyrmyz.
– Sonymen alsgeımer men parkınson ne boldy?
– 16 jyldan asa osy baǵytta júrgizgen zertteýimde bul aýrýlardyń qanshalyqty aýyr ekenin túsindim. Eń qyzyǵy, 2007 jyly meniń anam nebári 63 jasynda parkınsonǵa shaldyqty. Men ony Almatydan Amerıkaǵa alyp keldim. Munda Qazaqstandaǵydaı emes, júıe jaqsy, ómirin uzartýǵa kómektesetin jaǵdaı jasalǵan. Biraq anam báribir 11 jyldan keıin parkınsonnan qaıtys boldy. О́ıtkeni bul aýrý emdelmeıdi. Alaıda biz áli de alsgeımer, parkınson aýrýlaryn zertteýdi toqtatqan joqpyz.
– Siz pandemııanyń kezinde, ár el óz vaksınasyn, testin ázirleýmen jantalasyp jatqanda qazaqstandyq ǵalymǵa materıal jiberip kómektestińiz. Sizdiń arqańyzda elimizde koronavırýsty 15 mınýtta anyqtaıtyn ekspress-test jasaldy. Qazaqstan úshin bolashaqta taǵy ne istegińiz keledi?
– Ǵylymda shekara joq qoı. Qarap, salystyryp otyramyn. Reseılik ǵalymdar kóbine oqýǵa, jumys isteýge shetelge ketip jatady. Qazaqstanda memleketten arnaıy aqsha bólip oqytatyn «Bolashaq» baǵdarlamasy bar. Sol baǵdarlamamen AQSh-qa magıstratýra men doktorantýrada oqýǵa jyl saıyn qanshama jas keledi. Men olardyń áleýetin kórip qaıran qalamyn. О́ıtkeni osy baǵdarlamamen oqyǵandar elge baryp jumys isteýge mindetti eken, bul – óte oryndy. Postkeńestik elderdegi eń bir tıimdi baǵdarlamaǵa aınalyp otyr. Damyǵan elderdiń bilimin alǵan jastar Qazaqstandy qalaıda basqa deńgeıge shyǵarady. Sonyń bir dáleli – ózińiz aıtqan ekspress-testi. Ony da «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi (Bolat Sultanqulov, «Egemenniń» keıipkeri, ol týraly arnaıy portrettik maqala jazylǵan – A.Sh) jasady. Kovıd órshidi, Qazaqstan úshin alańdadym. Bizde onsyz da kóp halyq turmaıdy, ólim-jitim kóbeıse, tipti aýyr. Testige qajetti aqýyzdy ózim jibergen joqpyn, munda sheteldegi qanshama bıolog-ǵalymnyń eńbegi bar. Men alysta bolsam da, basqa elde 30-40 jyl ómir súrsem de, jan dúnıem, júregim – Qazaqstanda. Elim úshin qolymnan ne kelse, sonyń bárin istegim keledi.
– Elge oralǵyńyz kele me?
– Elge oralar edim. Men shetelderde, álemdegi myqty, bedeldi uıymdarda 15-20 jyl eńbek etip, elge ketken ǵalym otandastarymdy bilemin. Men olardyń bul azamattyq paryzyn erlikke balaımyn. Tek meniń salam, baǵytym boıynsha Qazaqstanda jumys jaıy ázirge qıyndaý. О́ıtkeni baǵanaly jasýshamen júrgiziletin zertteýlerdiń bıýdjeti tym kóp, jylyna 5 mln dollar bolýy múmkin. Áıtpese leksııa oqyp, elde jumys isteýge bolýshy edi. Bıologııa salasynda oqıtyn stýdentterdiń ǵylymmen aınalysýyna, olardyń sheteldik ǵylymı uıymdarmen baılanys ornatýyna, grant alýyna sebepker bolsam deımin. Shyny kerek, Qazaqstanda ǵylymǵa qarjy az bólinedi. Biz baı elmiz ǵoı. Ǵylymǵa qarjy salýǵa bolady. О́ıtkeni bul – eselep qaıtatyn ınvestısııa. Memleket bolashaǵymyz ǵylymda ekenin túsinýi kerek. Mysaly, Taıvan men Japonııany qarańyz, bizben salystyrǵanda resýrsy az, jeri kishkentaı. Biraq qaıda damyp ketken, ınnovasııamen aınalysyp otyr. Qalaı? Sebebi olar ǵylymǵa qarjyny aıamaıdy. Memleketti basqaryp otyrǵandar óz jumysymen «aýyrsa», «Qaıtsem halqymdy órkenıetti eldiń azamaty etemin?» dep kúni-túni izdense, jaýabyn tabady jáne sony isteıdi. Oǵan bizde áleýet degen jetip artylady.
– Sizdiń elde eńbek etip júrgenińizge kýá bolaıyq! Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
