Shoqan murasy – dáýir shejiresi

Kórkem oıdyń tarıhı mańyzyn tereń uǵynyp, ony ǵylymı zerdelegen Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanovtyń eńbekterin jan-jaqty, júıeli zertteı túsýdi ýaqyttyń ózi talap etip otyr. Ǵalym shyǵarmalary dáýir rýhymen úndes, pikirleri kúni keshe nemese dál búgin aıtylǵandaı tyń, qundy. Ádebıetimizdi, tarıhymyzdy, mádenıetimizdi tereń túsindirýdi kózdegen uly ǵalym ózi bas bolyp, sol ádebı muramyzdyń shynaıy mánin ǵylymı negizdeýge arnalǵan zertteýler jazdy. Qazaqtyń halyq poe­zııasyna alǵash teorııalyq taldaý jasady. Ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń negizin qalady.

Sh.Ýálıhanovtyń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmeti týraly az jazylǵan joq. Syrttaı qaraǵanda bári de zerttelgen sııaqty. Áıtse de, ǵalymnyń tól ádebıettanýǵa tikeleı baıla­nysty eńbekteriniń áli de ashyl­maǵan qyrlary jetkilikti. Tap múddesi deıtindi jeleý etken otarshyldyq pıǵyl Shoqan shy­ǵarmalarynan da kemshindik tabýdy talap etken kezder boldy. Keńestik shekteý saıasaty ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń damýyna, sondaı-aq, shoqantanýǵa da zııanyn tıgizdi. Qazan tóń­kerisine deıin jarııalanǵan qazaq basylymdaryndaǵy Shoqan jaıly materıaldar keńestik dáýirde paıdalanylmady, synǵa ushyrady. Alash arystarynyń ol týraly jazǵandary eskerýsiz qaldy. Ǵalym joǵary baǵalaǵan «Edige» jyryn sóz etýge tyıym salyndy. Onyń shyǵarmalarynyń ana tilimizde tolyq jaryq kórmeı, túrli syltaýlarmen búrkemelenip kelýi de talaı qupııa qatparlardan syr ańǵartsa kerek. Búginde kóne jazbalar, paıdalanýǵa tyıym salynǵan ádebıetter jaryq kóre bastady. Olardy Sh.Ýálıhanovtyń ádebı murasyn taldaý barysynda keńinen paıdalanýǵa, sóıtip, oqymystynyń ǵylymı eńbekterin tııanaqty zertteýge múmkindik týdy. Shyǵys oıshylynyń jan-jaqty ǵalym bolǵanyn zamandastary erte tanydy. «Sovremennık» jýrnaly 1864 jylǵy 102-nómirinde «Sh.Ýá­lıhanovtyń qabilettiligi jáne jigerliligi sonsha, Sibirde tura­tyn buratana halyqtar arasynda buryn-sońdy ondaı adam bolǵan emes», dep jazdy. Qashqar saparynan alyp qaıtqan asa mándi derekteriniń 1860-1861 jyldary orys, nemis baspasózderinde jarııalanýy, «Jońǵar ocherkteriniń» jáne Qytaıdyń batys óńiri jónindegi shyǵarmalarynyń 1865 jyly aǵylshyn tilinde Londonda basylyp shyǵýy ǵalym esiminiń keń taralýyna septigin tıgizdi. Batystyń zııaly qaýymy qazaq oqymystysyn «Reseı týraly ǵylymı tanymdar muraǵaty» jýrnalynyń (aǵylshyn jáne nemis) basylymdary arqyly bildi. «Abylaı» atty maqalasy orys ǵalymdary men ádebıetshileri qurastyrǵan, 1861 jyly shyqqan «Ensıklopedııalyq sózdikte» basylýynyń eleýli máni boldy. Fransýz geografy, álemdik jıhanger Elıze Reklıý «Jer jáne adam» degen on toǵyz tomdyq eń­­beginde Shoqannyń esimin P.P.Se­menovpen qatar qoıdy. P.P.Se­menov-Tıanshanskıı, G.N.Po­­­tanın, N.M.Iаdrınsev, A.K.Geıns jáne basqa da kórnekti adamdar Sh.Ýálıhanovtyń daryndylyǵyn, óz ultyn, onyń ádebı murasyn erekshe qadir tutqanyn estelikterinde, maqalalarynda atap kórsetti. Zamandastary Sh.Ýálıhanovtyń negizgi shyǵarmalaryn 1904 jyly Peterbýrgte shyǵatyn Orys geografııa qoǵamynyń 29-tomynda jarııalady. Onyń jaryqqa shyǵýyna akademık, professor N.I.Veselovskıı erekshe úles qosty. Ultynyń ulylyǵyn áıgilegen uly ǵalym úsh júzdiń basyn qosqan dańqty Abylaıdyń shóberesi. Onyń boıyndaǵy asyl qasıetter túrki halyqtarynyń úzilmeı kelgen salt-dástúriniń, rýhanı bolmysynyń, ósken ortasynyń jemisi. Ol dala áýenine, ana ýiline, túrkilerdiń eldigi men erligine áldılenip ósti. Babalarymyzdyń ósıetnamasyn, elin, jerin, tilin saqtaýǵa altyn arqaý, aıaly ózek bolǵan folklordy qadir tutty. «Edige» jyrynyń úsh nusqasyn ózara salystyryp, jańa nusqasyn jasaǵan. «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryn da sol kezde qaǵaz betine túsirgen. Eliniń tarıhyn, aýyz ádebıetin, etnografııasyn, ekonomıkasyn jetik bilgen zııaly ákesinen bolashaq oqymysty zor ǵıbrat alǵan. Shyńǵys – tóńiregine áıgili aqyn, ánshi, jyrshylardy toptas­tyra bilgen iri tulǵa. Jyrshy, jyraýlardyń sezim tolqytar tolǵaýlary, sal-serilerdiń keń jazırany terbegen asqaq ánderi, bılerdiń sóz sharpysý kósemdigi, sheshendik mektebi, kúıshiler saryny – bári balǵyn Shoqannyń qııalyn samǵatty, halyqtyń rýhanı qazynasynan erte sýsyndaýy­na negiz qalady. Shoqannyń aqyly erte tolysty. О́sken ortasynyń tylsym tirshiligine, arǵy-bergi tarıhnamasyna den qoıdy. Ústem ulttardyń sany az halyqtarǵa jasaǵan qııanattaryn, arandatý áreketterin kórip ósti. Ol ómir súrgen tus patsha ókimeti qazaq jerin túrli bekinister arqyly qursaýlaǵan, eldiń aqyl-oıyn, erik-jigerin tejep, adamdardy ımannan, salt-dástúrden, rýhanı baılanystan jurdaı etýge baǵyt ustanǵan qatygez kezeń bolatyn. Áıtse de, sol qıyn-qystaý kezdiń ózinde 300-deı ǵylymı eńbek jazǵan birtýar zertteýshi shyǵystaný, túrkitaný álemin keńeıte tústi. Ǵalymnyń shyǵys, batys halyqtarynyń kóptegen tilin bilýi ártúrli qaınar kózderge súıene otyryp, kóne jazbalardy, jylnamalardy salystyra zertteýge, tarıhı shyndyqty ashýǵa múmkindik týǵyzdy. Shoqan óz oıyn naqty dáleldeý úshin Orta Azııa halyqtarynyń tarıhyn kóp zerttegen Jolbarys áýletinen shyqqan Ábilǵazynyń «Túrik shejiresi» atty belgili kitabyna júginedi. «Túrik shejiresin» tolyqtyra túsý maqsatynda ol «Qazaq shejiresi» eńbegin jazady. «Qazaqtardyń kóshpeli erkin tirligi Azııada dúnıege kelip, damyǵany kúmán týǵyzbasa kerek. Olaı deıtin sebebimiz, orys jylnamalary (Pskov jylnamalary) bizdiń sózimizdi rastaıdy», dep baıan­daıdy da, sol kezdegi kóptegen avtorlardyń eńbekterine sholý jasaıdy, olardyń derekterin shejirelermen salystyrady. Sh.Ýálıhanovtyń murasynan halyq aýyz ádebıetiniń bar­lyq nusqalaryna baılanys­ty oıly tujyrymdardy, tyń maǵlumattardy tabýǵa bolady. Talantty ǵalymnyń «Buqardyń Abylaıǵa aıtqany», «Abylaı týraly jyrlar», «Shora», «Oraq» jyrlary, «HVIII ǵasyr batyrlary týraly tarıhı ańyzdar», t.b. shyǵarmalary qazaq ádebıeti tarıhyna qatysty kólemdi zert­teýler bolyp tabylady. Al ataqty «Jońǵar ocherkteri», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar» sııaqty shyǵarmalarynyń kóptegen betteri qazaq ádebıeti máselelerine arnalǵan. Álemdik ádebıet pen má­denıetten mol habardar bolǵan Shoqan qyrǵyz eliniń «Manas» jyryna aıryqsha kóńil bóledi. «Manasty» órkenıetti elderge tuńǵysh tanystyrýshy, jyrdyń eń qundy bóligin alǵash orys tiline tárjimalaýshy Sh.Ýálıhanov ekenin maqtan etýge tıispiz. Shoqan «Manastyń» etno­grafııalyq mańyzyna zor mán berip, onyń árbir jyr shýmaq­taryna, sózderine, kisi, jer, sý attaryna, olardyń ǵylymı durys jazylýyna erekshe kóńil bólgen. «Edige» jyryn, «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdy» jazyp alǵandaǵy tásilderin ǵalym «Manasta» da sheber qoldanǵan. Ǵalym asa qabiletti jyrshylar men jyraýlardyń ómirine, ol týraly aıtylǵan estelik ańyzdarǵa aıtarlyqtaı mán bergen. Ol «XVIII ǵasyr batyrlary týraly tarıhı ańyzdar» degen maqalasynda Buqar jyraýǵa qatysty biraz maǵlumattar keltiredi. Jyraýdyń Abylaı aldynda aıtylǵan óleńiniń aýdarmasyn jasaıdy. Sóıtip, Buqar jyraýdy orys oqyrmandaryna tuńǵysh ret Shoqan tanystyrady. Aqtamberdi jyraýdyń shyǵarmashylyǵyna da kóńil bóledi. Abylaı zamanyndaǵy, odan arǵy dáýirlerdegi halyq danalyǵyn boıyna sińirgen Shal aqynnyń qabiletin joǵary baǵalaıdy. XVIII ǵasyrda ómir súrgen qazaq aqyn-jyraýlarynyń ishindegi kórnektileriniń biri Tátiqara aqynnyń bir óleńin Shoqan jolma-jol orys tiline aýdarǵan. О́leńniń qysqasha mazmuny jońǵar basqynshylaryna qarsy kúresti sýretteýge negizdelgen. Eldi erlikke jigerlendirgen Tátiqara shyǵarmalaryn Shoqan qaharmandyq dastany dep bilgen. Sh.Ýálıhanov ımpro­vıza­torlyq ónerdiń tamasha kórinisi óner saıysy ústinde, aıtysqa túsken shaqtarda, belgili bir aqyndardyń ózara bilim salys­tyrýy, tapqyrlyqtary men she­shendikterin ortaǵa salýy tu­synda aıqyn ańǵarylatynyna kóńil bóledi. Aqyndar aıtysynyń úl­ken óner ekenin joǵary baǵalaı kelip, Orynbaı, Shóje, Janaq, Túbek aıtystaryna erekshe toqtalady. Kezinde esimderin Sh.Ýálı­hanov qurmetpen ataǵan Asan Qaıǵy, Buqar, Tátiqara, Shal, Aqtamberdi, Orynbaı, Shóje, Janaq, Túbek, t.b. tarıhı tulǵa­lardyń jyr-tolǵaýlary, asyl sózderi búginde urpaq kádesine jaratylýda. Tól ádebıetimizdiń tarıhyn ǵasyrlar qoınaýyna tereńdete túsýde. Shoqan XVIII-XIX ǵasyrlarda, Abylaı zamany tusynda erekshe damyǵan tarıhı jyrlarǵa eleýli mán bergen. Ǵalymnyń» XVIII ǵasyr batyrlary týraly tarıhı ańyzdar» eńbeginde tarıhı jyrlarda, ańyzdarda esimderi zor súıispenshilikpen aıtylatyn tarıhı tulǵalarǵa, olardyń qaharmandyǵyna ǵylymı dáldikpen kórkem barlaý jasaǵan. Shoqan Ýálıhanovtyń bul shyǵarmasy – ádebı tilmen, aıtar­lyqtaı daryndylyqpen jazylǵan, on tórt tarmaqtan turatyn ǵy­lymı, tarıhı ocherk. Onyń kóte­retin júgi, berer maǵlumaty qaısybir «roman», «povest», dep aıdar taǵylyp júrgen qalyń kitaptardan áldeqaıda salmaqty. Qorǵasynnan quıylǵandaı shyp-shymyr, kólemi shap-shaǵyn osy bir altyn qazynaly týyndy ázirge óz baǵasyn ala qoıǵan joq. Endi, múmkindigimizshe, osy tarıhı ocherktiń jazylý ereksheligine kóz jiberip kóreıik. Tarıhı jazbalardyń, kóne jyrlardyń baıandaǵanyn bilikti qarttardyń aıtqandarymen únemi salystyryp qarap, shyn­dyqqa eń janasymdysyn óz shyǵarmashylyǵynda barynsha iriktep, talǵap paıdalanatyn ǵulama ǵalym XVIII ǵasyr batyrlary týraly eńbeginde de osy izdenimpazdyǵyn tolyq saqtaǵan dep bilemiz. Abylaı tusyndaǵy kezeń qazaq jyrlarynda erlik zamany retinde jyrlanatynyn ádildikpen baǵalaǵan uly zertteýshi halyqtyń ar-ojdany, eldigi tezge túsken osy bir almaǵaıyp dáýirdiń naqty kórinisin kórkem tilmen berýdi kózdegen. Shyǵarmada otyzdan astam tarıhı adamnyń aty atalady. Bári de ózdi-óz erekshelikterimen qysqasha bolsa da daralanyp sýrettelgen. Olardyń ekeýi jyraý (Buqar, Tátiqara) – el basyna kún týǵan qysyltaıańda halyqty rýhtandyrýshy, batyr­larǵa kúsh-qaırat qosýshy aqyl­góı kemeńgerler. Ekeýi bı (Qazybek, Erden); qazaq hany Aby­laı men jońǵar (oırat) hany Galdan-Seren; ózgeleri kileń el qorǵaýshy asqan batyrlar, buǵan qosa jaýyngerler, buqara halyq... Shoqan osylardyń arasynan bes-altaýyn basty keıipker dárejesinde ereksheleıdi. Olar: Abylaı, Baıǵozy, Jánibek, Baıan, Jantaı, Galdan – shyǵarmanyń negizgi jelisine qatysyp otyrady, sóıtip, ár qyrynan tanylady. Oqıǵa jońǵar shapqyn­shylyǵyna qarsy aldyn ala attandyrǵan 1000 adamdyq barlaýshylardyń keshigýinen, olardyń taǵdyryna alańdaǵan Abylaıdyń janyndaǵy Buqar jyraýǵa til qatýynan bastalady. Barlaýshylar eki topqa bólingen: onyń birin – Qanjyǵaly qarabujyr Jantaı batyr, ekinshisin – Qanjyǵaly qart Bógenbaı batyr bastap ketken. Shoqan Abylaıdyń uıym­dastyrýshylyq batyldyǵyn da, qaıǵyra-qýana biletindigin de sheber beredi. Birde qytaımen aradaǵy soǵysta Abylaıdyń qoly sıreı bastaıdy. Han jaýyngerleriniń qaıratsyzdyǵyna nalyp, qatty kúızeledi, ashý shaqyrady. Sonda onyń aqylmandarynyń biri Tátiqara jyraý top jaryp, qalyń qolǵa rýh beretindeı jalyndy sózderdi barynsha zor shabytpen borata jóneledi: «Jaýdan «qashý» jaqsy sóz emes, Abylaı jáne onyń qoly keıin buǵyp qashqan joq, tek burylys ketti. Básentıin Syrymbet oq jaýdyra shegindi... Qashqannan aqyl surama! Asyǵys túbi – ókinish!.. Ýaq Baıannyń qar­sylasyn jaıratqan ońdy-soldy qımylyna osyndaǵy bárimiz de kýá boldyq...», deıdi. Jyraýlar beınesi, olardyń tapqyrlyǵy, Qaz daýysty Qazybek sııaqty bılerdiń kemeldi parasattylyǵy bul eńbekte kelisimdi sheshim tapqan. Abylaı úlken aıqastarda, sheshýshi sátterde jekpe-jekke ózi de shyǵyp otyrǵany belgili. Jońǵarlarmen soǵysta Galdan Serenniń uly Sharyshty jekpe-jekte óltirgen Abylaı tutqynǵa túsedi. Onymen birge birneshe bı, atyǵaı rýynyń ataqty batyry Japaq súıikti balasynyń qazasyna qaıǵyryp otyrǵan Galdannyń aldyna ákelinedi. – «Meniń ulymdy qaı jerde óltirdiń? – degen saýalǵa Abylaı: – Kiná maǵan taǵylǵany bolmasa, seniń balań Sharyshty óltirgen halyq, halyqtyń erki men arqyly oryndaldy, – dep jaýap beredi. Galdan: – Úsh ordadaǵy barlyq batyr­lardyń ishinen eń qurmetteıtiniń kim? – degende, Abylaı: – О́ziniń 90 tutqynyn Galdandy sózben jeńip bosattyrǵan qara­kesek Qazybek pen úıinde otyryp jaýynyń úreıin alǵan, sóıtip, óz tutqyndaryn qaıtartqan ýaq Deripsaly maqtaýǵa laıyq; al baılyǵy, erligi, minezdiligi jóninen básentıin Malaısary batyr men aqyldylyǵy, qahar­mandyǵy boıynsha ýaq Baıan batyr bárinen de joǵary turady, – deıdi. Galdan: – Qandaı memleket basshysy basqalardan joǵary? – dep suraǵanda, Abylaı irkilmesten: – Qondaker, orystyń aq patshasy, Ejenhan, Galdan, odan keıin men ózim», – deıdi. Sóıtip, qazaq eliniń basqa eldermen terezesi teń bolǵan kezin eske túsiredi, tutqyndamyn-aý dep yqpaıdy. Mundaı dıalogtardyń kórkem shyǵarmaǵa tán ekeni aıan. Ǵylymı dıalogtyń asqan sheberleri Arıs­totel, Platon, Sokrat, Gerodot... eńbekterin qunyǵa oqyǵan Shoqan óziniń tarıhı ocherkinde bul tásildi asa utymdy qoldanǵan. Qashqan torǵaýyttardyń soń­ǵy jortýylyna qarsy kúres halyq ańyzynda «Shańdy joryq» degen atpen belgili. Oǵan sansyz kóp adam qatysqan. Han óziniń ornynda qozǵalmaı tur; ol basqa batyrlardyń kóńiline keletinine karamastan, erjúrek Baıan batyrdy taǵatsyz kútýde. Aqyrynda 540 adamymen oralǵan ol hannyń aldyna kelip: «Qaıda, ne buıyrasyń, men oryndaımyn», deıdi. Han halyqqa arnap: «Mine, meniń Baıandy nege uzaq kútkenim», dep túsindiredi. 500 áskerimen 10 myń qalmaqqa qarsy turǵan Jantaı batyrdyń qaharmandyǵyn, óler aldynda atynan túsip balasy Toqyshqa bergenin, tiri qalǵan 8 adamǵa: «Úıge qaıtyńdar, men jaýymdy tosyp qalaıyn», dep baryp qulap túskenin estigende, Abylaı: «Qaıran qaıyspas qara bolatym-aı!», dep kóziniń jasyn tııa almaıdy. Bul basshy men batyrdyń, batyr men halyqtyń arasyndaǵy múdde birligin tanytar kórkem sheshim. Qobyz ben dombyrasyn arqalap júrip, sýyryp salyp óleń aıtatyn oǵyz-qypshaq zamanynan kele jatqan dástúrdi jalǵastyrýshy qazaq aqyndarynyń ónerin barynsha quptaǵan Shoqan halyq aýyz ádebıetiniń baı muralaryn keleshek urpaqqa jetkizýde jyrshy aqyndar men jyraýlardyń eńbekteri erekshe bolǵanyn joǵa­ry baǵalaıdy. Jyrshy aqyndardy óz zamanynyń tamasha oqıǵalaryn máńgilik ólmesteı etip halyq esinde qaldyrýshylar, dep biledi. Qazaq aýyz ádebıetindegi óleń-jyrlardy jetkizýshilerdi «bizdiń Boıandar», dep ataıdy. «Boıan», «rapsod», «saga» ataýlaryn Sh.Ýálıhanov qazaq ádebıettaný ǵylymynda tuńǵysh qoldanǵan. Qazaq jyrshylarynyń bir túrin Shoqan «bard» degen. Budan ǵulama-oıshyl ǵalymnyń orys, Eýropa ádebıetterine de jetik bolǵany ańǵarylady. О́ıtkeni, «Boıan» orys ádebıetinde «jyr atasy» degen uǵym bildiredi. «Igor jasaǵy týraly sózdi» Boıan shyǵarypty-mys deıtin ańyzdary da bar. Boıanǵa qazaq eposynda Sypyra jyraýdy megzegen Shoqan Ýálıhanov XIV ǵasyrdan beri esimi tanys Sur­ǵyltaıuly Sypyra jyraýdy qypshaq rýynan shyqqan, uzaq ǵumyr keshken, tarıhta noǵaıly jyrlaryn týǵyzǵan jyrshy, deıdi. Al bardqa Tátiqarany jatqyzady. Eýropada (ásirese, Irlandııa men Shotlandııada) «bard» atalatyn jyrshylar bizdiń dáýirimizdiń alǵashqy kezeńinen (II ǵasyrdan) belgili ekenin eskersek, Sh.Ýálıhanov tól ádebıetimizdiń mańyzyn túsindirýde álem ádebıetinen dál sondaı salystyrma uǵym beretin sózder tapqanyna rıza bolamyz. Epostarymyzdyń qaharmandaryn ǵalymnyń keıde fransýz jyrlaryndaǵy bas qaharman Rolandqa teńeýi de tegin bolmasa kerek. Roland – tarıhı adam. Qazaq epostarynyń da qaharmandary negizinen tarıhı adamdar. Tarıhı jaǵynan alǵanda, deıdi oıshyl, halyqtyń aqyndyq rýhy qyzǵylyqty, óıtkeni, birinshiden, jyrshy aqyndar ótkendegi batyr­lardyń erlikterin jyrlaıtyn atamzamanǵy kóne poemalardy bastapqy qalpyn buzbaı ákelgen. Ekinshiden, ár dáýirde ómir súrgen jyrshy aqyndar óz zamanynda bolǵan oqıǵalardy bir taqyrypqa biriktirip, bir keıipkerdiń boıyna syıystyryp, halyq jadynan óshpesteı etip jyrlaǵan. Úshinshiden, ádet-ǵuryptyń, maqal-mátelderdiń, halyq quqyǵynyń jıyntyǵy bolyp tabylatyn bul poemalar halyqtyń ótken tarıhy men rýhanı ómirin beınelegen, belgili tarıhı maǵlumattardy tolyqtyrýǵa múmkindik bergen, dep atap kórsetti. Shoqannyń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyryn keremetteı qasterlegeni sonshalyq, ol «Ystyqkól saparynyń kún­deli­ginde»: «О́z basym Aıagózge tańdaı qaǵyp, tańyrqap qatty qumartamyn. Bálkim, bul aıdaı arý Baıannyń altyn aıdarly Qozy Kórpeshke ǵashyqtyǵy jónindegi jyr-dastannyń áseri bolar. Ol oqıǵanyń osy ózenniń boıynda ótýiniń mańyzy az bolmasa kerek», dep jazǵan. «Bizdiń halqymyzdyń kórkem­digi jaǵynan qalyspaıtyn, óskeleń ádebıeti bar; bul ádebıet Shyǵys halyqtarynyń óleń-jyrlarynan góri, ındo-german óleń-jyrlaryna jaqynyraq. Aqyrynda, munyń bárinen mańyz­dysy sol – bizdiń qoǵamdyq órkendeý formalarymyz joǵary, mádenıetti damýdyń nátıjesimen kóbirek uqsas keletin jasandy emes dárejede tur»; «Kóne jyr-dastandardyń sol óz qalpynda, ushy-qıyry joq dalanyń bir shetinde aıtylatyn shyǵarmanyń oqıǵasy boz dalanyń ekinshi bir shetinde aına-qatesiz qaıtalanýy tańdandyrmaı qoımaıdy. Kóne túri, salt-sana, ádet-ǵuryptyń qaımaǵy buzylmaǵan qazaqtarda, ómirdiń bar salasyn qamtıtyn oqıǵalarmen baılanysty adam attary, jer-sý attary, t.b. este saqtalyp, atadan balaǵa jalǵasyp jatady. Osy tarıhı máni bar mol murany bireýler aýyzsha, dombyramen súıemeldep ándetse, endi bireýler mynaý sonaý zamandarda jasaǵan pálenshe degen kúıshiniń aty óshpes kúıi edi dep, sybyzǵyda oınap, qobyzda tartyp, ónerli adamdardyń aty el-jurttyń esinde máńgi qalyp qoıýyna sebepshi bolady». Mine, uly tulǵa ádebıet – halyqtyń  jany, qulaq-kúıi, ar-ojdany, zor baılyǵy, eldiginiń belgisi, odan «halyqtyq rýh, uǵym, ádet, ómirlik keıip» kórinedi, dep bildi oıshyl. Tutas alǵanda, Shoqannyń shy­ǵarmashylyq murasy – bú­tindeı bir dáýirdiń shejiresi. Onyń eńbekterinen parasatty jýrnalıstiń, baıqampaz jazýshynyń jáne sezimtal ocherkıstiń qabiletin jıi kezik­tiresiz, úlken sýretshige tán sheberlikti ańǵarasyz. «Tıan-Shandy zerttegende: jan-jaǵy­myzda basyn appaq qar basqan taý, tómende tereń saı, onyń sonaý túkpirinde kip-kishkentaı kól kórinedi, qar jaýyp tur, sup-sýyq. Men bul kúndelikti ot basynyń syǵyraıǵan jaryǵymen qosta jazyp otyrmyn», deıdi ol. Shoqan Ýálıhanov kóne dá­ýir ádebıetin jetik bildi. Ul­­tymyzdyń rýhanı baı qazy­nasyn, ádebı asyl murasyn jınap, zertteýde ýaqytyn da, bilimin de, qajet bolǵan jaǵ­daıda densaýlyǵyn da aıamaı jumsady. Ol – kóshpeliler ómiri birde shalqyp-tasyǵan, birde báseńdep-shókken tolqyndy ózge­risterge toly ekenin anyq­ta­ǵan, mundaı ózgerister hal­qymyzdyń jadynda ádebı týyndylar arqyly óshpesteı berik saqtalyp, urpaqtan urpaqqa jet­­kenin ǵylymı dáleldegen bilim­paz, birtýar uly tulǵa. Nazarbek QANAFIIаULY, shoqantanýshy ǵalym. ASTANA.