Ultty jigerlendirý, batyrlyq pafos, jańalyqqa umtylý uly revolıýsııalyq jyrlarda tamasha kórinis tapqan. Bizge namysyn naızasyna qaıraǵan zar zaman aqyndary, onyń ushar basyndaǵy ór Mahambettiń asqaq bolmysy elesteıdi. Olardyń kópshiligi shyn máninde halyq rýhyna aınaldy, ýaqytpen birge túrlenip, jadyna sińdi. Nebir termeler, janyna baıyz taptyrmaıtyn jasampaz jyrlar, keshegi Jeltoqsan oqıǵasyndaǵy «Qara baýyr qasqaldaq» áni sekildi halyqtyń ishki senimine tireý bolǵan, ıdeıalyq turǵydan tereń týyndylar ómirge keldi. Biz búgin osy maqalamyzda tarıhta aıshyqti iz qaldyrǵan, fransýz revolıýsııasynyń jemisi «Marseleza» shyǵarmasy jaıynda az-kem áńgime órbitpekpiz. Uly týyndylardyń qoǵam sanasynda býlyǵyp-býyrqanǵan sáti qashanda bir ǵajaptyń bastaýy ispetti kórinedi.
Birinshi fransýz revolıýsııa álemge alǵashqy uly revolıýsııalyq ándi syılady. Onyń naqty avtory bolǵanymen, «Marselezany» tarıhtyń ózi jazǵan dep baǵa bersek bolatyndaı. Tipti ony orys aqyny Vladımır Maıakovskıı:
«Daýyldaǵy on shaqty júk tıelgen barjalar sııaqty,
Barrıkadalardyń ústinde,
Qalqıdy shýyldaǵan Marsel marshy...» dep qyzyǵa jyrlaıtyny bar. Ol ol ma, ataqty músinshi Fransýa Rıýdtiń Parıjdegi Juldyzdar alańyndaǵy bıik relefti «Marselez» (1833-36) músinin aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Erekshe týyndy eldikke umtylǵan eldiń erkindiginiń enshisindeı.
Alaıda bastapqyda án múldem basqasha ataldy, óıtkeni ol Marselde emes, Strasbýrgte dúnıege kelgen edi. Dál sol jerde 1792 jyly sáýirde Soltústik Reın armııasy jas Fransýz Respýblıkasyna qaýip tóndirgen Aýstrııa men Prýssııa áskerlerine toıtarys berý úshin jınaldy. Strasbýrg meri Frederık Dıtrıh Reın armııasyn shabyttandyratyn jaýyngerlik án jazýdy qalady. Bul usynyspen ol bekinisterdi salýdan bos ýaqytynda mýzyka oınaýdy jaqsy kóretin kapıtan Klod Djozef Rýje de Lıslge júgindi.
Sol eleń-alań kezeńde aınaladaǵy aýa patrıottyq sezimge toly boldy, al Rýje de Lısl olardy shabyttandyrǵany sonsha, bir túnde ıakobınderdi shaqyrǵan plakatta: «Qarýǵa azamattar! Otanǵa qaýip tónip tur! Táji bar despottar dirildeı bersin! Aqyrǵy demimiz qalǵansha azat halyq bolyp, búkil adamzat ıgiligi jolyndaǵy bar umtylysymyzǵa baǵyt-baǵdar bereıik!» dep jazyldy. Bul azattyqty ańsaǵan, jańa ózgeristerge qadam basýdy qalaǵan halyqtyń namysyn áldıleı tústi.
Jazýshy Stefan Sveıg «Bir túnniń danyshpany» kitabynda osy beımaza shaqty bylaısha sýretteıdi: «Kapıtannyń taǵdyry bir túnniń ishinde ózgerdi. Oǵan ólmeıtinderdiń aǵasy bolýdy tapsyrdy. Kósheden jáne gazetterden terilgen urandardan jáne daıyn sóz tirkesterinen quralǵan ánniń alǵashqy eki joly oǵan sumdyq serpin berdi. Tvorchestvolyq oıdyń nátıjesinde taǵy bir shýmaq paıda boldy. Onyń sózderi de máńgilik áýenmen úndesip jatty.
Alǵa, ıyq tirese!
Otan úshin bizderde baǵyt bar dúr,
Alǵa, qymbatty bostandyq,
Bizdi qaıta-qaıta shabyttandyr».
Kelesi kúni-aq án jaryqqa shyqty, biraq olar oılaǵandaı erekshe tolqý týdyrmady. Degenmen uly shyǵarma Fransııanyń ońtústigi Marselde ekinshi ret jańa keıipte dúnıe esigin ashty. Tipti onda Otan qorǵaýǵa saqshylar da jınaldy. Sherýde eriktilerdiń biri, medısına fakýltetiniń stýdenti Fransýa avtoryn eshkim bilmese de, barshaǵa essiz unaıtyn ándi qaıta-qaıta shyrqady. Án birden hıtke aınaldy, kóp uzamaı ony Marsel otrıady jaýyngerlik motıvpen oryndap, Parıj kóshelerimen júrdi. Osylaısha, «Marsel áni», ıakı «Marseleza» astanany basyna kóterdi. Al 1792 jyly 10 tamyzda «Marselezamen» rýhtanǵan fransýz áskerleri Tıýılrı patsha saraıyna basyp kirdi.
Qarańyzshy, ánniń shyn avtory Rýjer de Lısldiń saıası kózqarasy óz áreketine múlde qarama-qaıshy bolǵan eken. Ol negizinen monarhııaǵa bet burýdy qalaǵan jan edi. Soǵan qaramastan Fransııaǵa adal bolýǵa ant berip, Napoleon jeńilgennen keıin taǵyna qaıta oralǵan Lıýdovık XVIII unamdy bolýǵa tyrysqan. Biraq túptin túbinde kedeılikten qaıtys boldy. Eń ókinishtisi, osy ánge tapsyrys bergen Baron Dıtrıh revolıýsıonerler qolynan qaza tapty.
Dese de tarıh óz ádildigin jasady. 1795 jyly shildede Konvensııanyń depýtaty Jan Delrı bylaı dep málimdedi: «... Men Marseldiń máńgilik dańqty ánuranyn búgingi hattamaǵa tolyǵymen engizýdi jáne áskerı komıtetke ony oryndaýǵa buıryq berýdi usynamyn. Marsel ánuranynyń avtory Rýj de Lısldiń esimin qurmetpen engizýdi tapsyramyn» dep hattamaǵa bekitti. Sóıtip «Marseleza» týyndysy patrıottyq sezimge toly revolıýsııanyń ajyramas bóligi atandy.
Atalǵan án 1830 jylǵy shilde revolıýsııasynyń barrıkadalarynda jáne 1871 jylǵy Parıj kommýnasy kezinde tyńdaldy. Oǵan únemi memleket tarapynan tyıym salynyp otyrdy, keıin qaıtadan ruqsat etildi. Keıde tipti ony revolıýsııalyq rýhtan tazartýǵa tyrysty. Sondyqtan franko-prýssııa soǵysy bastalǵanda onyń mátini búgingi kúnniń taqyrybyna sáıkes ózgertildi: «Biz sherýge shyqtyq, prýsstardy jeńý úshin Reın jaǵasyna baramyz» degen sózdermen árlendi. Biraq ýaqyt ádil bolýǵa tyrysqandaı, 1879 jyly «Marseleza» aqyry Fransýz Respýblıkasynyń memlekettik ánurany bolyp jarııalandy. Mine, revolıýsııanyń nátıjesi.
Endi qyzyqty qarańyz, ras, bul án ánuranǵa tym aýyrlaý estiledi. Tym agressıvti hám jáne mılıtarısti. Onyń ústine basqa elderdiń monarhtary qatysatyn halyqaralyq saltanattarda revolıýsııalyq ándi qalaı oryndaýǵa bolady? Biraq buǵan fransýzdar bas qatyrmady da. «Patshalar osy án kezinde bas kıimin sheshý kerek pe?» dep suraǵanda: «Ár patsha Marseleza oryndalǵanda basyn emes, bas kıimin ǵana sheshetinine qýanýy kerek» dep ázildedi.
1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin Ýaqytsha úkimet Marselezany ulttyq ánuran etti. Múmkin bul dástúr Qazan tóńkerisinen keıin de saqtalyp qalar ma edi, eger ánniń laıyqty qarsylasy bolmaǵanda. Qart tarıhtyń qaı qylyǵy este qalady deısiz. Osy ánniń jelisimen 1942 jyly «Kasablanka» kınokartınasy da túsirildi. Munyń bári otansúıgish ulttyń demokratııaǵa umtylýy ǵana emes, halyqshyl basshyny ańsaýdan týǵan armanshyl muraty edi. Revolıýsııadan evolıýsııaǵa baǵyt-baǵdar osylaı jasalsa kerek…
