Ereksheligi nede?
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbolat Maqashev ár aptanyń senbisinde jalǵyz oblys ortalyǵynda ǵana emes, Ekibastuz jáne Aqsý qalalarynda, barlyq aýdandarda jármeńke uıymdastyrylatynyn aıtty. Fermerlik bazar salynsa, tutynýshylar arzan ári sapaly ónimge qaryq bolmaq.
– Eń áýeli jobanyń artyqshylyǵyna toqtalaıyn. Fermerlik bazardyń qurylysy – ýaqyt talaby. Sońǵy jyldary uıymdastyrylyp júrgen senbilik jármeńkeniń tıimdiligi zor bolǵanymen, kemshin tustary da joq emes. Máselen, jármeńkedegi saýda oryndary ashyq aspan aıasynda ornalasqan. Saýdagerler bylaı tursyn, tutynýshylardyń ózi qysta sýyqtyń, jazda ystyqtyń zardabyn kóp tartady. Onda qarapaıym dárethana, qol jýatyn oryndar da qarastyrylmaǵan. Veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq zerthanalar, baqylaý tarazylary, ótinish-tilekter men usynystar bildiretin oryndar da joq. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik satatyn qatarda uzyn-sonar kezek paıda bolady. Osyndaı kemshilikterdi nazarǵa alyp, zamanaýı talaptarǵa saı fermerlik bazar ashýdy qolǵa aldyq, – deıdi N.Maqashev.
Belgili bolǵandaı, jańa bazardyń jalpy aýmaǵy 1 myń sharshy metrge teń. Qajetti ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym qarastyrylǵan. Barlyq tıptegi kólikter, tipti úlken júk kólikteri erkin kirip-shyǵa alady. Qoǵamdyq jolaýshylar tasymaly rettelip, avtobýs, shaǵyn avtobýs jáne tramvaı aıaldamalary paıda bolady. Munda jabyndy 100 saýda orny jáne ashyq aspan astyndaǵy taǵy 100 saýda orny ashylady. Ashana, kólik turaǵy óz aldyna, syıymdylyǵy 5 myń tonnany quraıtyn qoıma salynbaq. Veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq zerthanalarǵa arnaıy oryndar bólinedi. Joba quny – 839,4 mln teńge.
Búginde oblysta 3,5 myń usaq sharýashylyq, jeke aýlada kásibin dóńgeletip otyrǵan 66,4 myń aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshileri bar. Olar ónimderin saýda oryndaryna tikeleı ótkize almaıdy. Tipti, qaıta óńdeý kásiporyndarymen de baılanys joq. О́z kezeginde qala tuǵyndary da jańa túsken ári baǵasy arzan ónimderdi tikeleı taýar óndirýshilerden satyp ala almaıdy. Eki ortada alypsatarlar ǵana paıda taýyp júr. Fermerlik bazardyń ashylýy atalǵan problemalardy sheshedi dep kútilýde.
Tańnan tańdaǵanyn alady
Fermerlik bazar ashylady degen jańalyqty zeınetkerler jyly qabyldaǵany ras. Qarııalar qoǵamdyq kólik máselesi oń sheshilse, qalanyń shetine qatynaý qıyn emes ekenin aıtady.
– Naryqta azyq-túliktiń baǵasy qymbattaǵan saıyn «Jármeńke ótedi», degen aqparat jaǵymdy estiledi eken. Biz sııaqty zeınetaqysyn aıdan aıǵa jalǵap otyrǵan zeınetkerler úshin jármeńkeniń jıi ótkizilýi mańyzdy. Shildede kókónister pise bastaıdy. Sol kezeńde jergilikti ákimdik ónimdi turǵyndarǵa qoljetimdi baǵamen usyný máselesin oılastyrsa eken, – deıdi qala turǵyny Qanıpa Berdońǵorova.
Jármeńke uıymdastyrylyp júrgen kezderi kóptegen tutynýshylar kezekti qysqartý úshin satýshylardyń jármeńkeniń ár buryshynda ornalasýyn suraǵan edi. «Kartopty bir ǵana sharýashylyq satyp tur. Eki-úsh kásipker óz ónimin usynsa jaqsy bolar edi», deıtin pavlodarlyqtar. Fermerlik bazardyń iske qosylýy atalǵan máseleni sheship bermek.
Pavlodar aýdanyndaǵy jeke kásipkerlerdiń biri Nıkolaı Hohlenkonyń aıtýynsha, fermerlik bazardyń jumysy aptasyna 3 ret uıymdastyrylsa da artyq etpeıdi. Sebebi, qazir tabıǵı ónimge suranys kóp. Sáıkesinshe, tutynýshylardy balǵyn kókónispen, etpen jáne sútpen qamtamasyz etýge jol ashylmaq.
– Jármeńkeniń ýaqyty shekteýli. Turǵyndardyń bári birdeı tańmen jarysyp erte kele bermeıdi. Keıde taýarlarymyzdy satýǵa úlgermeı, ózimizben birge alyp ketýge májbúrmiz. Kóńil kúıimiz jaqsy bolsa, ónimdi artqa tasymaldamaı, arzandatyp usynamyz. Fermerlik bazardyń ashylýy ónimdi ótkizý boıynsha aptalyq jospar jasaýǵa múmkindik beredi. Taýar aınalymy da rettelip, usaq sharýalardyń tynysy ashylady dep esepteımin, – deıdi N.Hohlenko.
Ulttyq taýar jelisinen utarymyz ne?
Azyq-túlikpen qamtamasyz etý problemalaryn sheshý úshin elimizde ulttyq taýar ótkizý jelisin qurý máselesi kóterilgeni belgili. Kóterme-taratý ortalyqtarynyń biryńǵaı kesheninen quralatyn jańa júıe ónim baǵasynyń negizsiz qymbattaýyna tosqaýyl bolady dep kútilýde. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine súıensek, elimizde kókónis saqtaý qoımalarynyń tapshylyǵy shamamen 70 paıyzdy quraıdy. Keıbir óńirde kórsetkish 90 paıyzǵa jetken. Saldarynan ónimdi uzaq merzim saqtap qalýdyń múmkindigi bolmaı, kóptegen sharýalar mol tabys tabýdan qaǵylýda. Taýarlardy jedel júkteýge múmkindik beretin zamanaýı júk túsirý («kross-dok») jáne temperatýralyq qoımalardyń jetkiliksizdigi baǵa saıasatyna da tikeleı áserin tıgizedi. Kóterme-taratý ortalyqtary jelisin qurý agrarlyq ónim baǵasyn 25 paıyzǵa tómendetýge múmkindik beredi dep kútilýde. Kóterme-taratý ortalyqtary ónimdi saqtaý jáne qaıta óńdeý, taratý men ótkizýge deıingi mamandandyrylǵan qyzmetterdi usynady. Taýar ótkizý júıesin 3 kezeńde iske qosý usynylyp otyr. Alǵashqy kezeńde aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn saqtaýǵa baǵyttalǵan 5 kóterme-taratý ortalyǵy Pavlodar, Jambyl, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda salynady dep josparlanýda.
Birden aıtaıyq, oblys aýmaǵynda 2 ortalyq boı kóteredi. Biri – Aqsý qalasynda, ekinshisi Pavlodar aýdanynda salynbaq. Aqsýdaǵy ortalyqta jylyna 18 myń tonna, Pavlodar aýdanynda 35 myń tonna ónim saqtalatyn bolady. Qalǵan oblystardaǵy ortalyqtardyń árqaısysy 20 myń tonna azyq-túlik saqtaýǵa qaýqarly. Jalpy, 5 ortalyqtyń aýmaǵy – 104 myń sharshy metr, syıymdylyǵy – 113 myń tonna. Aqsýdaǵy ortalyqtyń quny – 7,5 mlrd teńge, al Pavlodar aýdanynda iske qosylatyn jobanyń baǵasy 12,5 mlrd teńgege teń. О́zge oblystaǵy ortalyqtyń quny 8,5 mlrd teńgege baǵalanýda. О́nimdi saqtaýǵa arnalǵan ortalyqtar aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshileri kóp shoǵyrlanǵan aýmaqta paıda bolmaq. Iаǵnı logıstıkalyq máseleler esepke alynady. Munda fermerler kókónisti tazalaýǵa, irikteýge, qaptaýǵa múmkindik alady.
Qoryta aıtsaq, azyq-túlik ónimderiniń baǵasy qymbattap jatqan ýaqytta bılik ókilderi baǵany turaqtandyrýdyń jańa tetikterin oılastyrǵany ıgi. Fermerlik bazardyń ashylýy sondaı qadamdardyń biri ekeni anyq. Mundaı jobalar júıeli iske assa, satýshylardyń da, satyp alýshylardyń da upaıy túgel bolmaq.
Pavlodar oblysy
