OQÝLYQ JО́NDELMEI, OQÝ TÚZELMEIDI
Memlekettiktiń bir tiregi – til desek, sony zaman talabyna saı saýatty oqytý, soǵan qajetti quraldar máselesin «Nur Otan» partııasy janyndaǵy «Mıras» qoǵamdyq keńesi sońǵy kezderi jıi kótere bastady. Tek sóz júzinde emes, naqty zertteý, zerdeleýge júginip, ásirese oqýlyqtyń sapasy, til úıretýdiń jaıy, oqý ádistemeliktermen bilim mekemelerin qamtamasyz etý keleli keńeste keń kólemde qozǵalǵanyna kýá bolyp júrmiz. О́tken jolǵy otyrysta ulttyń rýhanı qundylyǵy, bilim men ǵylymnyń qaınar kózi oqýlyqta ekeni aıtylyp, naqty usynystar jasalǵan bolatyn. Táýelsiz memleketimizdiń mádenıeti men óneriniń, tili men diliniń ózegin nazarda ustaıtyn «Mıras» qoǵamdyq keńesi memlekettik tildi oqytý, qazaq tilindegi oqý-ádistemelik materıaldar men oqýlyqtardyń sapasy qandaı, ony jetildirýdiń joly qaısy degen taqyrypta basqosý jıynyn ótkizýdi maqsat etken eken. Soǵan oraı, taqyrypqa qatysty materıaldar toptamasyn oqyrmandarǵa usynyp otyrmyz.
SARAPTAMA – SAPAǴA SEP
– deıdi Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Dınar Nóketaeva
Árbir eldiń ulttyq bilim berý júıesiniń basty tetigi men bilimdi damytý saıasatynyń ózekti máseleleriniń biri – tól oqýlyqtary men oqý-ádistemelik ádebıetteri. Jaqsy oqýlyq – ulttyń ıgiligi, onyń rýhanı qundylyǵy, bilim men ǵylymnyń qaınar bulaǵy. Qazaqstannyń úzdiksiz bilim berý júıesiniń barlyq satylary úshin orta mektep oqýlyqtaryn sapaly shyǵarý máselesi qazirgi kezeńde jalpy ulttyq sıpatqa ıe bola bastady. Osyǵan baılanysty, qoǵam damýyna beıjaı qaraı almaıtyn elimizdiń eń iri saıası uıymy «Nur Otan» partııasy janynan qurylǵan «Mıras» qoǵamdyq keńesi tarapynan oqýlyqtardy saraptaý jónindegi jumys toby jasaqtalyp, oǵan Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Dınar Nóketaeva jetekshilik etken edi. Bizdiń tómendegi áńgimemizge osy jaılar arqaý boldy. – Dınar Júsipáliqyzy, jalpy, oqýlyqtardy suryptan ótkizý kezinde qandaı qaǵıdattardy negizge aldyńyzdar? – Standart boıynsha oqýlyq sapasyn saraptaýdyń eki túri bar. Birinshisi – tájirıbelik saraptaý, ekinshisi – teorııalyq saraptaý. Oqýlyqtardy praktıkalyq saraptamadan ótkizý, negizinen, Bilim jáne ǵylym mınıstriniń arnaýly buıryǵymen bekitilgen bilim mekemelerinde júzege asyrylady. Osy jerde oqýlyqtar eksperımenttik tekserýden, qoǵamdyq baǵalaýdan jáne ádistemelik taldaýdan ótkiziledi. Al teorııalyq saraptaýǵa memlekettik bilim standarttary men baǵdarlamalarynyń avtorlary, ǵalymdar, joǵary oqý oryndarynyń ustazdary saraptaýshy-ekspert retinde qatystyrylady. Olar teorııalyq turǵydan oqýlyqtyń qurylymyn, mazmunyn, qyzmetin, dıdaktıkalyq pedagogıkalyq tehnologııasyn taldap baǵa beredi. Oqý ádebıetterine saraptama jumysy Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2012 jylǵy 24 shildedegi №344 buıryǵymen bekitilgen oqýlyqtardy, oqý-ádistemelik keshender men oqý-ádistemelik quraldardy ázirleý, saraptaý, synaqtan ótkizý jáne monıtorıng júrgizý, basyp shyǵarý jónindegi jumystardy uıymdastyrý qaǵıdalaryna sáıkes júrgiziledi. Qazir qoǵamda orta mektep oqýlyqtary týraly másele tóńiregindegi áńgime basylmaı tur. Esterińizde bolsa, Elbasy N.Á.Nazarbaev oqýlyqtardaǵy olqylyqtardy qatań synǵa alyp, tıisti oryndarǵa ony retteý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. Mine, endi oǵan «Nur Otan» partııasy bas bolyp, partııa janyndaǵy «Mıras» qoǵamdyq keńesinde «Memlekettik tildi oqytý, qazaq tilindegi oqý-ádistemelik materıaldar men oqýlyqtardyń sapasy máseleleri» degen taqyrypta arnaıy otyrys ótkizbek. Bul jınalysta mektepke qajet oqýlyq daıyndaý máseleleri búge-shigesine deıin qarastyrylady. – Taldaý júrgizýge qandaı baspalardyń ónimderin aldyńyzdar? – Saraptama jasaý kezinde óte úlken aýqymdy jumys júrgizildi dep aıta alamyn. Zertteýge 2012-2013 oqý jylynda bilim berý uıymdarynda 1-11 synyptarda qoldanýǵa ruqsat etilgen oqýlyqtar men oqý-ádistemelik quraldar tizimindegi oqýlyqtar jáne oqý-ádistemelik quraldar alyndy. Onyń ishinde, saraptama «Almatykitap» baspasynyń – 65, «Atamura» baspasynyń – 85, «Mektep» baspasynyń – 85, «Arman PV» baspasynyń – 13, jeke baspalardan 17 oqý ádebıetterine jasaldy. – Mektep oqýlyqtaryna qatysty táýelsizdik jyldarynan beri qyrýar jumys jasalǵanyn jaqsy bilemiz. Biraq, bizdi qazir kemshilikter oılantady. Osy týraly ne deısiz? – Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mektep oqýlyqtaryn eshqashan nazardan tys qaldyrǵan emes. Sondyqtan, jyl saıyn ótkiziletin saraptama nátıjelerine júrgizilgen sapalyq taldaý ázirlengen oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender sapasynyń birshama jaqsarǵanyn kórsetti. Degenmen, oqýlyqtarda kemshilikterdiń áli de az emes ekendigin baıqadyq. Olardy biz tarmaq-tarmaqqa bólip, normatıvtik qujattarǵa sáıkestigi men qurylymyna oqýlyqtyń mazmundyq jáne ádistemelik jaǵyna baılanysty, tildik-stıldik qatelikteri men polıgrafııalyq kórkemdelýi sekildi negizgi krıterııler boıynsha qarastyrdyq. Zertteý nátıjelerinde biraz orys tilindegi oqýlyqtardan aýdarylǵan mátinderdiń tildik normaǵa sáıkessizdigi, ǵylymı túsinikter, termınder, erejeler, zańdardyń qazaq tilinde durys jáne dáleldi tujyrymdalmaýy, til men stıldiń oqýshylardyń daıyndyq deńgeıi men jas ereksheligine sáıkessizdigi naqtylandy. Oqýlyqtardyń ádistemelik qamtamasyz etilýi men oqý baǵdarlamasyn tolyq qamtymaýy, oqý materıaldarynyń birizdi ári júıeli baıandalmaýy sekildi birqatar olqylyqtar anyqtaldy. Sondaı-aq, qazaq synyptary oqý ádebıetteriniń kópshiligi aýdarma ekendigine kózimiz jetip otyr. Ondaǵy mysaldar orys halqynyń, Eýropa elderiniń ómir turmysynan alynǵan. Qazaq halqynyń ulttyq erekshelikteri eskerilmegendigi qynjyltady. Táýelsizdik alǵannan keıin tól oqýlyqtardyń jazylýy qýantady. Biraq oqýlyqtar eń birinshi, memlekettik tilde jazylýy shart, odan soń basqa tilderge aýdarylýy qajet. Aýdarmalardaǵy qateliktiń óte kóptiginen kóz súrinedi. Ony bilikti mamandar aýdarýy tıis dep esepteımin. – Oqýlyqtardy saraptaýda sheteldik tájirıbeler eskerildi me? – Árıne. Saraptaý jumystarynda sheteldik tájirıbeler de esepke alyndy. Máselen, 1992 jyly Germanııanyń Georg Ekkert ýnıversıtetinde IýNESKO aıasynda mektep oqýlyqtaryn zertteýdiń halyqaralyq jelisi qurylyp, onda «Oqý ádebıetterin saraptaýǵa jáne zertteýge arnalǵan jolsilteýshi» daıyndalǵan. Ońtústik Koreıada oqýlyqtarǵa saraptama júrgizý jumystaryna atalǵan memlekettiń bilim mınıstrligi qatyspaıtyndyǵyn, oqý ádebıetterin arnaıy uıymdar saraptaıtyndyǵyn aıta ketýge bolady. Shetelde oqýlyqtardy saraptaýǵa táýelsiz sarapshylar kóptep tartylady. Daıyndalǵan oqý ádebıetteri ár salaǵa qatysty qoǵamdastyqtarda saraptamadan ótip, qoldanysqa usynylady. Biz osyǵan qatysty biraz oı-tujyrymdarymyzdy jınaqtap qoıdyq. – Orta mektep oqý ádebıetterin saraptaýǵa 70 jyldyq tarıhy bar, pedagogıkalyq oqý oryndary arasynda kóshbasshy qatarynda turǵan Qyzdar ýnıversıtetiniń tańdalynyp alynýy da jaıdan-jaı emes shyǵar? – Onyńyz ras. Bizdiń qasıetti qara shańyraq orta bilim oshaqtaryna ustazdar men ult tárbıeshilerin qalyptastyryp shyǵaratyn bolmys-bitimi erek ortalyq bolǵannan keıin de ádeıi tańdalynyp alyndy. Sonymen qatar, bizdiń pedagogıkalyq quram bilikti ujym ǵana emes, kóptegen orta bilim oqý ádebıetterin jasaýshy tájirıbeli mamandar ekenin de aıta ketýimiz kerek. «Nur Otan» partııasynyń oqýlyqtar men oqý-ádistemelik materıaldardy saraptaý jónindegi tapsyrmasyna baılanysty ýnıversıtettiń ǵylymı-pedagogıkalyq quramynan turatyn arnaıy jumys toby qurylyp, oǵan barlyǵy 51 sarapshy tartyldy. Onyń ishinde ǵylym doktorlary – 7, professorlar – 7, ǵylym kandıdattary men dosentter – 36, aǵa oqytýshylar – 1. Sarapshylar óte yjdahattylyqpen jumys istedi. Olar kemshilikti kórsetý «bedel jınaý quraly» retinde avtorǵa degen jeke kózqarasy turǵysynan emes, «elimizdiń bolashaǵy – balalarymyzdyń sapaly bilim alýy úshin jasaǵan meniń kómegim» degen kózqaras turǵysynan tynbaı eńbek etti. О́ıtkeni, oqýlyq – bilim alýshylardy tárbıeleý men tulǵalyq damýyna jaýap beretin mańyzdy qural. Sondyqtan memleket belgilegen bilim berý strategııasy talaptaryna saı oqýlyq jazýdyń, aldymen, kezeńderge belgilengen sharty bolýy tıis. Biz osyǵan baılanysty 7 kezeńnen turatyn usynystarymyzdy berip otyrmyz. Oqýlyq jazýdy basynan ótkergen akademık A.Kolmogorov onyń qıyndyǵyn jańa bir reaktıvti ushaq jasap shyǵarýmen teńegenin bárimiz bilemiz. Endeshe, oqýlyq jazý – únemi úzdiksiz jetildirýdi, damytýdy qajet etetin úrdis. Bul biz úshin óte mańyzdy qundylyq. Sebebi, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qýatty el ıdeıasyna biz tek ozyq bilim, ınnovasııalyq oılaý negizinde ǵana jete alamyz. Al oǵan tereń bilim beretin sapaly oqýlyqtar negizinde jetpekpiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan».
