Qazaqstan armııasy: Otyz jylǵy beles

Zamanaýı áskerdi qurý úshin áskerı doktrınany belgilep, damýdyń zańnamalyq bazasyn qurý qajet boldy. Sol jyldary quqyqtyq qoldaný negizderin, Qarýly Kúshter qurylysynyń tujyrymdamasy men tetikterin ázirleý, qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany saqtaý máselelerin sheshý, sondaı-aq jeke áskerı kadrlardy daıarlaý boıynsha orasan zor jumys atqaryldy.

Jańa mindetter endigi jerde jeke quramnyń sanyn emes, daıyndyq sapasyn talap etti. О́z qarýly kúshterimizdi qurý áskerlerdiń jaýyngerlik ázirligi men jaýyngerlik qabiletin arttyrý máselelerimen qatar, áskerı kadrlardy daıarlaý júıesinde de eleýli ózgeristerdi talap etti. Atap aıtar bolsaq, táýelsiz Qazaq­stan áskerin qurý sátinde ofıser­ler­­diń shtattyq sanynyń tek 40-45 pa­ıyzy elimizde qalǵan edi. Ás­ke­rı mamandardyń óz tarı­hı otan­­dary­na – jańadan quryl­ǵan mem­leket­terine jappaı kóshýi ofı­ser­lerdiń jaýyngerlik tártibine aıtarlyqtaı keri áser etti.

Qarýly Kúshterimiz quryla bas­taǵan kezde, ıaǵnı ótken ǵasyr­dyń 90-jyldary, men polkovnık áskerı sheninde Almaty joǵa­ry jalpyáskerı ýchılıshesine bas­shylyq ettim. Sol kezde áskerı kadr­lardy Keńes Odaǵynyń Mar­shaly I.S.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpyáskerı ko­man­dalyq ýchılıshesi (AVOKÝ) bar bolǵany eki mamandyq boıyn­sha daıarlaıtyn. Sol sebepten oqý orny ofıserlik kadrlardy daıar­laýdyń kópsalaly júıesine aýys­ty­ryldy. 1993 jyldan bastap Qor­ǵanys mınıstrligi ýchılısheni keńeıtý týraly sheshim qabyldap, ol tórt mamandyq boıynsha al 1994 jyldan bastap 11 áskerı ma­mandyq boıynsha kadrlardy daıar­laı bastady. Motoatqyshtar bólimsheleriniń komandırlerinen basqa, biz bolashaq tankishilerdi, avtomobılısterdi, baılanysshy­lardy, saperlerdi, tárbıeshi ofı­serlerdi, tyl ofıserlerin oqyta bastadyq. 1996-1997 jyldary, desantshylar men áskerı tehnıka mamandaryn daıarlaıtyn taǵy eki mamandyq ashyldy.

1992-1998 jyldar aralyǵynda Qarýly Kúshterdi qaıta qurý prosesi ótti, al 1999 jyldan bastap túbegeıli reformalaý bastaldy. Generaldar men ofıserlerimiz taǵ­dyrlaryna jazǵan ótpeli kezeńniń qıyndyqtary men synaqtaryna abyroımen tótep berip, eldiń qorǵanys qabiletin qamtamasyz etýdi jalǵastyra berdi.

1997 jyly Almaty joǵary jalpy­áskerı komandalyq ýchılı­shesi Qazaqstan Respýblıkasy Qarý­ly Kúshteriniń Áskerı akademııasyna aınaldy. Osylaısha, biz joǵary dárejeli ofıserlerdi óz elimizde oqyta bastadyq. Elimiz táýelsizdik alǵan kezde respýblıkada tek eki áskerı oqý orny boldy: Keńes Odaǵynyń Marshaly I.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpyáskerı komandalyq ýchılıshe jáne F.Dzerjınskıı atyndaǵy Joǵary shekara komandalyq ýchılıshe. Qazaqstanda áskerı salada ǵylymı-zertteýlermen aına­lys­qan birneshe ǵana ǵalym boldy.

Keıinnen akademııa janynan adıýnktýra, dıssertasııalyq keńes, ǵylymı-zertteý ortalyǵy ashyldy. Dıssertasııalyq keńes jedel-taktıka óneri, áskerı strategııa, áskerı tehnıka, áskerı tarıh baǵyttary boıynsha ǵylymı eńbekterdi qorǵaýǵa qabyldaı bas­tady. Bastapqy kezeńde biz Reseı­den áskerı ǵalymdardy tarttyq, azamattyq joǵary oqý oryndarynan qorǵanys isi salasyndaǵy mamandardy shaqyrdyq. Osylaısha, 7-8 jyl ishinde táýelsiz Qazaqstan aýmaǵynda deńgeıi basqa elderdiń standarttarynan esh kem túspeıtin óz ofıserlerimizdi daıarlaýdy jolǵa qoıdyq.

Ǵylymı zertteýlersiz Qarýly Kúshterdiń damýy múmkin emes. Áskerı akademııa qorǵanys zert­teý­leri aıasynda ǵalymdardy daıarlaý alańyna aınaldy. Akademııany qurý týraly der kezindegi sheshim­niń arqasynda búginde elimizde júzden astam áskerı ǵalym qyzmet a­t­qarady. Áskerı ǵylymdy il­geri­letý úshin keıinnen Ulttyq qor­ǵanys ýnıversıteti quryldy jáne oǵan Elbasynyń esimi berildi.

Qazirgi ýaqytta Ulttyq qor­ǵanys ýnıversıtetinde jáne basqa da áskerı oqý oryndarynda ǵa­lymdar jetkilikti. Áskerı stra­tegııa men taktıkadan bólek, ma­man­dar jaýyngerlik tehnıkany damytýǵa nazar aýdarǵan. My­saly, ushqyshsyz ushý apparattary, radıo­stansııalar otandyq ǵy­­lym ókil­deriniń kúshimen jetil­diri­lýde. Qazir elimizde áskerı ónim óndir­etin 30-ǵa jýyq zaýyt bar. Qor­ǵanys ónerkásibi tıisti mı­nıstr­likterdiń quramdas bóligine aınaldy.

Qazaqstan Áskerı doktrınany 5 ret qabyldady. Bul mańyzdy qujat únemi jetildirilip otyrady. Sońǵy doktrınada belgi­len­­gen keıbir máseleler tek armııa­ǵa ǵana emes, sonymen qatar bas­qa qurylymdarǵa da qatys­ty, my­saly ishki saıasatqa jaýap­ty me­kemelerge. Eń jańa ás­kerı dok­­t­rınaǵa «gıbrıdtik kú­res», «kı­ber­qaýipsizdik» jáne «aq­pa­rattyq qaýipsizdik» sııaqty uǵym­dardy engizý memleketimizdiń qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge jedel den qoıatynynyń aıqyn kórsetkishi. Áskerı doktrınalarymyzdyń bas­ty ereksheligi – strategııalyq qujattyń tek qorǵanys maqsatyn kózdeıtininde.

Osy jyldyń qańtar aıynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jańa qorǵanys mınıstri, general-leıtenant Rýslan Jaqsylyqovty ta­nystyra otyryp, Qarýly Kúsh­terge erekshe talaptar qoıyl­ǵanyn atap ótti. «Armııa táýelsiz­digimizdiń tiregi jáne memleket múddeleriniń qorǵany bolýy kerek», dedi Joǵarǵy Bas qolbasshy.

Májilis otyrysynda sóı­legen sózinde el Prezıdenti qazaq­stan­dyq jastarǵa patrıottyq tár­bıe berý máselesine basa nazar aýdardy. Memleket basshysy kóptegen jas qazaqstandyqtyń qarýly kúshterine qyzmet etýge barýǵa qor­qatynyn atap ótti. Alaıda qazaq­standyq áskeriniń eń úzdik dástúr­leri Uly dala aýma­ǵyn jan­qııar­lyq­pen qorǵaǵan batyr­lary­myzdyń erliginiń jalǵasy bolyp tabylady.

Áskerdi odan ári damytý máse­le­leri jónindegi naýryzda ótken ke­ńeste Prezıdent áskerı qyzmet­shiler­diń áleýmettik mártebesin, áskerı qyzmettiń bedelin arttyrý jáne jastardy áskerı bory­shyn oryndaýǵa yntalandyrý qajet­tigi týraly da aıtty. Keńes qory­tyn­dysy boıynsha Prezıdent Qarý­ly Kúshteriniń memleket múdde­sin, onyń árbir azamatynyń qaýipsiz­digin qorǵaýǵa tıis ekenin atap ótti.

Alaıda bizdiń jańa tarıhymyzda da áskerı-patrıottyq tárbıe berý turǵysynan eleýli qatelikter jiberilgen. Mysaly, keıbireýler bastapqy áskerı daıyndyq sııaqty mektep pániniń qajet­tiligin joqqa shyǵardy. Osy­laısha, BÁD (NVP) 1992 jyly sol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń keıbir músheleriniń bastamasymen mektep baǵdarlamasynan alynyp tastaldy. Depýtattar áskerı daıarlyqty oqytatyn ofıserler ony zamanaýı talaptarǵa sáıkes uıymdastyra almaıtynyn alǵa tartqan edi. Degenmen kóp uzamaı barlyǵy mundaı oqý pániniń qajet ekendigine kóz jetkizip, 1996-1997 jyldary ony mektepke qaıtarý úshin kúsh salyndy. Kereıhan Amanjolov bastaǵan avtorlar tobynyń quramynda oqýlyq jazyp, bul pán oqý baǵdarlamasyna qaıta oraldy. Biraq buryn oǵan 146 saǵat bólinse, qazir bar bolǵany 43 saǵat kóleminde oqytylady. Bastapqy áskerı daıarlyqtyń jas­tardy patrıottyq tárbıeleý máselesinde zor yqpal etetine óz basym senimdimin. Qarýly Kúsh­ter qatarynda áskerı tehnıkamen ta­nys, myqty ári shydamdy, úıre­til­­gen balalar qyzmet etse, qoǵam­da­­ǵy Otan qorǵaýshynyń ımıdji ózi­ne la­ıyqty joǵary deńgeıde bolady.

Qazaqstan armııasynyń 30 jyldyǵy qarsańynda áskerlerdi reformalaý men jańǵyrtýdyń tıimdi júıesi Qarýly Kúshterdiń joǵary jaýyngerlik daıarlyǵy men jaýyngerlik qabilettiligin qoldaýǵa yqpal etetinin eske salǵym keledi. Elimizde zamanaýı qarýmen jaqsy jabdyqtalǵan mobıldi armııa quryldy. Qazaqstannyń Áskerı doktrınasy qorǵanystyq sıpatqa ıe bolǵanymen, biz ony Qarýly Kúshterdiń kómegimen ulttyq múddelerdi qorǵaýǵa degen batyldyqpen úılestirýge tıispiz.

Prezıdent Q.Toqaev qazaqstan­dyq armııanyń odan ári damýyna, elimizdiń Qarýly Kúshterin reformalaý men jańǵyrtýǵa erekshe kóńil bólip keledi. Qazaqstan armııasynyń jańǵyrtýdy qajet etetindigi týraly Memleket basshysy tek bıyl emes, birneshe ret aıtqan bolatyn. Úsh jyl buryn Qarýly Kúshterdiń basshylyǵyna bolyp jatqan ózgeristerge beıim­delip qana qoımaı, qaýip-qater­lerdi jan-jaqty taldaýdy qajet etetin aldyn ala jumys jasaý mind­etin qoıdy, sebebi búkil álem geosaıası qarama-qaıshylyq­tar­dyń shıelenisýine, jańa qaqtyǵ­ys­tar­dyń paıda bolýyna kýá boldy. 

Prezıdenttiń áskerı qyzmet­shiler men olardyń otbasy­lary­nyń qamyn oılaıtyny qýan­tady. Áskerı qalashyqtar men ás­ke­rı bólimderdi aralaıdy, jeke qu­ramnyń qyzmetimen jáne turmysymen tanysady, qor­ǵanys qabiletiniń ósýi, moral­dyq-psıhologııalyq ahýal men jaýy­n­gerlik rýhty qoldaý, áleý­met­tik-quqyqtyq qorǵaý sııaqty máse­lelerdi baqylaıdy. Elimizdiń joǵa­ry basshylyǵynyń Qarýly Kúsh­terge degen qamqorlyǵy qorǵa­nystyń árqashan Otanymyzdyń táýelsizdiginiń mańyzdy quramdas bóligi bolyp qala beretinine degen senimdi uıalatady.

Abaı TASBOLATOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, general-leıtenant