Pandemııa ómirdi saqtandyrýǵa úıretti

Koronavırýs kúndelikti ómirdegi kóp dúnıeni ózgertkeni málim. Eski qundylyqtardy qaıta qaraýǵa májbúr etti. Ekonomı­kanyń barlyq sektoryna, sonyń ishinde birshama turaqty bolyp kóringen salalarǵa áserin tıgizdi. Sonyń nátıjesinde sońǵy eki jylda úlken ózgerister oryn aldy. Munaı baǵasy tómendedi. Ju­myssyzdyq rekordtyq deń­geıge jetti. Shaǵyn jáne orta bıznes zardap shekti. Al memleket qazynasy mıllıardtaǵan salyq­tan aıyryldy.

Qazir el ekonomıkasy birtin­dep qalpyna kele bastady. Isker­lik belsendilik daǵdarysqa de­ıingi deńgeıge qaıta oraldy. Kásip­oryndar tabystylyǵyn burynǵy deńgeıge deıingi qalpyna keltirdi. Biraq 2022 jyl Reseı men Ýkraı­na arasyndaǵy qaqtyǵysqa baı­lanys­ty jańa syn-qater týdyr­dy. Geosaıası shıelenistiń el eko­­no­mıkasyna qanshalyqty áser etetini áli belgisiz bolsa da Qazaq­stan qarjy naryǵyndaǵy jo­ǵa­ry qubylmalylyqtyń sal­dary­nan mıllıardtaǵan dollar joǵaltyp jatqanyn qazirdiń ózinde baıqaýǵa bolady. Biz sóz etkeli turǵan saqtandyrý sektory da densaýlyq saqtaý, qaýip­siz­dik jáne qorǵanys salasy sııaq­ty aldaǵy birneshe jylda epı­de­mııalyq jáne syrtqy saıa­sı aıqynsyzdyq yqpaly­men damı­tyny anyq. Osy oraıda FinReview.info sarapshylary eli­miz­de saqtandyrýdyń qalaı damyp jat­qanyn, onyń keleshegi men táýe­kel­deri qandaı ekenin anyq­taý maq­satynda arnaıy zertteý júrgizgen eken. Endi soǵan nazar aýdaralyq.

Kez kelgen eldiń ekonomıkasy úshin saqtandyrý kásipkerliktiń, óndiristiń, ónerkásiptiń, naryq­tyq qatynastardyń damýyna yqpal etetin qarjylyq turaq­tandyrýshy qyzmetin atqarady. Qazir ol halyqtyń múddesin qar­jy­lyq qorǵaýǵa is júzinde kepil­dik beretin birden-bir qural­ǵa aınalady. Saqtandyrý sala­sy bir jaǵynan azamattyq-quqyq­tyq qatynastardy retteý ar­qy­­ly memleketten qarjylyq aýyrt­palyqty alyp tastaıdy jáne sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń jaýapkershiligin arttyrady. Ekinshi jaǵynan zardap shekkenderge ótemaqy tóleý arqyly halyqty jazataıym oqıǵalardan qorǵaıdy.

Álem elderi bıznesti, halyqty jáne ekonomıkany qarjylyq shyǵyndardan qorǵaý quraly retinde saqtandyrýdy damytýǵa erekshe kóńil bólýde. Damyǵan elderde bul salanyń ishki jalpy ónim qurylymyndaǵy úlesi 5 pa­ıyzdan asady. Mysaly, Ońtústik Koreıada atalǵan kórsetkish 12 paıyzǵa, Germanııada 7 paıyzǵa teń. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda saqtandyrý sektorynyń úlesi nebári 3 paıyzdy qurady. 2020 jylǵy kórsetkish – 3,4 paıyz. Pandemııaǵa deıin atalǵan kórsetkish 2 paıyzdan az bolǵan. Budan otandyq saq­tan­dyrý kompanııalarynyń kór­seti­letin qyzmetterdiń tizimin keńeı­týge tyryspaıtynyn kórý­ge bolady. Ádettegideı jańa ónim­derdi jasaý belgili bir faktorlar áserinen júzege asady. Máselen, COVID-19 indeti sebebinen qazaq­standyqtar belsendi túrde óz den­saýlyǵy men ómirin saqtan­dyrýǵa den qoıa bastady.

FinReview.info dereginshe, iri saqtandyrý kompanııalary bank konglomerattaryna tıesili. Son­dyqtan sońǵy 15 jyldyń ishinde saqtandyrý naryǵynda, son­daı-aq bank naryǵynda oıyn­shylar sanynyń qysqarý úr­disi baıqaldy. 2007 jylǵy 1 naý­ryzdaǵy jaǵdaı boıynsha saq­tandyrý salasynda 40 kompanııa jumys istese, 2022 jyldyń naýryz aıynyń basynda olardyń sany 27 uıymdy qurady. Onyń 9-y – ómirdi saqtandyrý kompanııasy.

– Saqtandyrý kompanııalary sanynyń qysqarýy naryqtyń kúsheıýine ákeldi. Atap aıtqanda, salanyń aktıvteri úzdiksiz óse bastady jáne 2018 jyly alǵash ret 1 trln teńgeden asyp tústi. Al 2022 jylǵy 1 naýryzdaǵy jaǵdaı boıynsha olardyń kólemi 1,9 trln teńgege jetti. Biraq munda bir erekshelik baıqalady. Saqtandyrý kompanııalary óz­derine tıesili bankterdiń qural­daryna ınvestısııa quıýda. Qazir­diń ózinde ekinshi deńgeıli bank­terde ornalastyrylǵan salymdar 152,7 mlrd teńgeden asty. Bul saqtandyrý uıymdary­nyń jıyntyq aktıvteriniń 8,3 paıy­zyn quraıdy. Soǵan qara­mas­tan, aktıvterdiń basym bóligi qor­lardyń 62,7 paıyzyn quraı­tyn baǵaly qaǵazdarda saqtal­ǵan. Sondaı-aq qarjylyq kórset­kish­terdiń jaqsarýy kapıtal­dy ulǵaıtýǵa baılanysty aıqyn­dalady. Keıingi bes jylda kapıtal kólemi eki ese ósip, 759,7 mlrd teńgeni qurady, – deıdi FinReview.info sarapshylary.

Saqtandyrý kompanııalary 2022 jyldyń alǵashqy eki aıynda klıenttermen 1,5 mln kelisimshart jasasqan. Bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 11,3 paıyzǵa kóp. Atalǵan ósimge negizinen halyq­tyń óz densaýlyǵy men ómiri­ne qorqynyshpen qaraı­tyndyǵy sebep. О́ıtkeni statıs­tıka kórsetkendeı, jazataıym jaǵ­daılardan saqtandyrý boıyn­sha jasalǵan sharttar sany 71,2 pa­ıyzǵa, al aýrýdan saqtandyrý boıynsha kelisimsharttar bir­den 2,3 ese ósken. Nátıjesinde, saq­tan­­dyrý (qaıta saqtandyrý) shart­­t­ary boıynsha qabyldanǵan saq­­tandyrý syılyqaqylarynyń kó­lemi 1,3 paıyzǵa nemese 1,8 mlrd teńgege ósti. Bul aqshalaı má­nin­de 138,6 mlrd teńgege teń.

«Mindetti saqtandyrý bo­ıynsha jyl basynan beri 19,9 mlrd teńge alyndy. Bul ótken jyl­­dyń sáıkes kezeńimen salys­tyrǵanda 1,7 mlrd teńgege nemese 9,6 paıyzǵa artyq. О́sim negi­z­inen qyzmetkerdi eńbek (qyz­mettik) mindetterin oryndaý kezin­de jazataıym oqıǵalardan saq­tandyrý esebinen qalyptasty. Iаǵnı 1 mlrd teńgege nemese 17,6 paıyzǵa ósim kórsetti. Erikti jeke saqtandyrý túsimi qańtar-aqpanda 46,3 mlrd teńgeni qurady. Kórsetkish bir jyl burynǵy kezeńmen salystyrǵanda 7,9 mlrd teńgege az. Mundaı quldyraýǵa, eń aldymen, zeınetaqy annýıteti sharttary boıynsha saqtandyrý syılyqaqylaryn jınaýdyń 79 paıyzǵa nemese 15,5 mlrd teńgege tómendeýi sebep boldy. Erikti múliktik saqtandyrý bo­ıyn­sha osy jyldyń basynan saq­tandyrý (qaıta saqtandyrý) sharttary boıynsha qabyldanǵan syılyqaqylar 72,3 mlrd teńgeni qurady. Bul ótken jylmen sa­lystyrǵanda 8 mlrd teńgege ar­tyq. Atalǵan úrdis múliktik zııan­dy óteýge saqtandyrý boıynsha jı­nalǵan syılyqaqylardyń 6,6 paıyzǵa nemese 3 mlrd teńgege jáne azamattyq-quqyqtyq jaýap­kershilikti saqtandyrý boıynsha 2 ese ulǵaıýymen baılanysty», delingen FinReview.info habarlamasynda.

Syılyqaqylar boıynsha kiristerdiń ósýimen birge saqtan­dyrý tólemderi de aıtarlyq­taı artty. 2022 jylǵy eki aıda saq­tandyrý tólemderiniń kóle­mi aqshalaı máninde 21,5 mlrd teń­geni qurady. Bul 2021 jyl­men salystyrǵanda 24,6 paıyzǵa ar­tyq. Endi tólemder tek lańkestik áreketter saldarynan bolǵan zalaldy saqtandyrýdy kózdeıtin sharttar boıynsha ǵana júzege asyrylady.

Tólemderdiń kóbeıýi jáne tabys­tylyqtyń báseńdeýi kompa­nııalardyń qarjylyq turaq­tylyǵyn saqtaýǵa qaýip tóndiretini anyq. Alaıda saqtandyrý sektory – ótimdi aktıvterdiń áli de óz mindettemelerinen asyp túsetin ekonomıkanyń sanaýly sektorlarynyń biri. Sonymen qatar ótimdiligi joǵary aktıvter bir jylda 21,8 paıyzǵa ósip, 1,6 trln teńgege jetti. Sáıkesinshe, tólem qabilettiliginiń naqty marjasy da 514,4 mln teńgeden 517,7 mln teńgege ósti.

Eldiń saqtandyrý naryǵy úshin negizgi nátıje belsendiliktiń daǵdarystan burynǵy deńgeıge deıin tolyq qalpyna kelýi boldy. Bul jalpy alǵanda, Qazaqstan ekonomıkasynyń jaǵdaıyn baǵalaý úshin, ásirese, sala úshin mańyzdy. О́ıtkeni sońǵy 17 jyl ishinde elimiz halyqaralyq qaıta saqtandyrý naryǵynyń kórnekti qatysýshysyna aınaldy. Qazir Qazaqstan valıýtalyq túsim túsiretin qarjylyq qyzmetterdiń tolyqqandy eksporttaýshysy bolyp sanalady. Eger koronavırýs paıda bolǵanǵa deıingi, ıaǵnı 2019 jylǵa deıingi kezeńde elimiz beırezıdentterden túsetin qaıta saqtandyrýdan shamamen 30 mlrd teńge saqtandyrý syılyqaqysyn alsa, 2021 jyly bul kórsetkish 50 paıyzdan astam kórsetkishke ósti. Sondyqtan turaqty jáne bá­sekege qabiletti saqtandyrý sala­syn qurý qajettiligi artyp keledi. Degenmen, sektorda saq­tandyrýdyń damýyna kedergi keltiretin shekteýler bar.

– Birinshiden, bul saqtandyrý ónimderiniń tiziminiń mardymsyz bolýy. Saqtandyrý kompanııalary, mysaly, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyn erikti saqtandyrý, halyqtyń múlkin saqtandyrý jáne kásipkerlikti ártúrli táýekelderden saqtandyrý boıynsha ónimderdi qosyp, qyzmet kórsetý aıasyn keńeıtýge tıis. Ekinshiden, saqtandyrý kompanııalarynyń kapıtaldanýy olardyń saqtandyrý táýekelderin to­ly­ǵymen óz moınyna alýy, ju­my­syn avtomattandyrýy jáne ónim­derin damytýy úshin jetki­lik­siz. Úshinshiden, ómirdi jı­naq­taýshy saqtandyrýdy damytý úshin ekonomıkalyq yntalandyrýlar men múmkindikter joq. Tórtinshiden, saqtandyrý nary­ǵyn odan ári damytýdyń stra­tegııasynyń bolmaýy. Qarjy retteýshisi qarjy naryǵyn damytý tujyrymdamasyn ázirleýmen aınalysýdy bastady. Osy qujat aıasynda saqtandyrý sektoryn damytýdyń basym baǵyttary usynylady, – deıdi FinReview.info sarapshylary.

Bul táýekelder eń aldymen ret­teýshilik rejimge qatys­ty. Biraq qazaqstandyq ıýrısdık­sııa jaǵdaıynda ony sheshý óte kúrdeli jáne uzaq prosess. Qazaq­stannyń qarjy nary­ǵyn­daǵy qubylmalylyqtyń kúsheıý qaýpiniń sebebinen, qar­jy­lyq retteýshi saqtandyrý kompanııa­laryn birshama qatań qadaǵa­laýǵa májbúr. Mysaly, ınves­tı­sııalyq qyzmetti júzege asyrý úshin Ulttyq bank saq­tan­dy­rý­shylardy táýekeli tómen qural­darǵa ǵana ınvestısııalaýǵa mindetteıdi. Olar sózsiz, senimdi, biraq mundaı baǵaly qaǵazdardyń kiristiligi tómen. Sol sebepti saq­tan­dyrý kompanııalary paıda­sy­nan aıyrylyp otyr. Sony­men qatar kompanııalar jańa saqtan­dyrý ónimderin jasaýdaǵy qıyn­dyqtarǵa baılanysty áleýetti kiristerden aıyrylýda. Sebebi qarjylyq retteýshi aldymen árbir ónimdi egjeı-tegjeıli zert­tep, olardyń árqaısysyna qatys­ty normatıvtik-quqyqtyq bazany ázirleýi kerek.

Ekinshi jaǵynan, Qazaqstan­da erekshe retteýshi rejimi qalyp­tasqan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jumys isteıdi. 2021 jyldyń jeltoqsanynda AHQO, Ulttyq bank jáne Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi valıýtalyq retteý bo­ıynsha jáne qarjy ortaly­ǵy qatysýshylarynyń Qazaq­stan­­­nyń qarjy naryǵyna qol jet­­kizý sharttary týraly keli­sim­ge kelgen edi. Bul erejeler AHQO qatysýshylarynyń qazaq­­stan­dyq klıentterge, onyń ishin­­de saq­tan­dyrý sektoryn­da kórsetetin qar­jylyq qyzmet­ter­­diń tizimin anyq­taıdy. Qar­jy ortalyǵynyń baza­synda arnaıy retteýshi qural­dyń qalyptasqanyn eskersek, onda tirkelgen kompanııalar jańa ónimderdi jasap qana qoımaı, olar­dy kúndelikti ómirimizge engiz­bes buryn synaqtan ótki­ze alady. Muny eldegi bızneske múm­kin­dik­ter ashatyn retteýshilerdiń úlken qadamy dese de bolady.