Jazýshy Svetlana Aleksıevıchtiń óz sózimen aıtsaq, magnıtofonǵa túsken «paraqtarda» qan maıdandaǵy qyzdardyń tarıhy men syry, ne istep, ne qoıǵany, soǵys bitkennen keıingi adam taǵdyry búkpesiz saırap tur. Romandy oqyp otyryp, adamzat qoǵamy osyndaı qatygez soǵystyń bir emes, ekeýin bastan qalaı ótkerdi degen uly suraqtyń toryna shyrmalyp, soǵan jaýap izdeýge tyrysasyz.
Jazýshy Svetlana Aleksıevıch Nobel syılyǵyn alǵannan keıin dáris oqyǵanda, eshteńeden jasqanbaı: «Men bizdi jas kezimizden ólýge úıretken elde turdym. Ajaldy moıyndaýdy úıretti. Bizge adam ózin tutastaı berip janyp ketýge, ózin-ózi qurban etýge jaratylǵan dep aıtatyn. Myltyq ustaǵan adamdy súıýdi úıretetin. Eger men basqa elde óssem, onda álgi jolmen júre almas edim» degen kózqarasyn álemge áıgiledi. Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt, jazýshynyń «Soǵystyń surqy áıelge jat» romanyn aýdarmashy Maral Hasen qazaqshaǵa jaqsy aýdaryp jetkizipti.
Jazýshy kitaptyń kúndeliginde: «XX ǵasyrdyń eń surapyl soǵysynda áıelge jaýynger bolýǵa týra keldi. Ol tek qana jaralylardy qutqaryp, jaraqattaryn tańyp qana qoıǵan joq, mergendik myltyqtan da oq atty, bombylady, kópirlerdi de qıratty, barlaýǵa da bardy, «tilderdi» de tutqyndady. Ne kerek, áıel óltirýge májbúr boldy. Ol óziniń týǵan jerine, úı-jaıyna, bala-shaǵasyna adam aıtqysyz qastandyqpen tarpa bas salǵan jaýdy joıýǵa kiristi» dep jazady. Dúnıeniń qubylǵany sonshalyq, úı sharýasynda júrgen analar, oqýda júrgen, emtıhan tapsyrýǵa daıyndalyp júrgen jap-jas qyzdar qas qaǵym sátte maıdanǵa attanyp, sýyq qarý ustap, jaýdy jaıratýǵa nıettenipti. Oqyp otyryp bul romandy maıdanger áıelderdiń soǵys týraly esteligi ekenine kózińiz jetedi. Surapyl soǵystyń júzdegen kózi tiri kýágeri ártúrli oqıǵany baıandaýdan jalyqpaıdy. Bir ǵajaby, soǵys olardan bárin alsa da, este saqtaý qabiletin joıa almapty. Bári maıdan dalasyn kúni keshe bolǵandaı qaz qalpynda, ýaqyty, mekenjaıymen qosa tizbektep aıtyp bergen.
Roman bizge «Tek Lenın komsomolynyń shaqyrýy boıynsha armııaǵa 500 myńǵa jýyq qyzdar jiberildi, olardyń 200 myńy – komsomol músheleri bolatyn. Komsomol jóneltken barlyq qyzdardyń jetpis paıyzy soǵystaǵy armııadan oryn tepti. Soǵys jyldary maıdandaǵy árqıly ásker quramynda 800 myńnan astam áıel qyzmet etti» degen aqparatty beredi. Bul degenińiz sol soǵysta áıelderdiń úlesi erkekterden kem bolmaǵanyn kórsetetin aıǵaq emes pe?!
Jazýshy sóz arasynda osy romannyń basty ıdeıasy qaıda jatqanyn da aıta ketedi: «Soǵysqa myna bizdiń, qatyndardyń kózimen qarasań, ol burynǵydan da qorqynyshtyraq bolyp kórinedi», deıdi sanınstrýktor, serjant Aleksandra Iosıfovna Mıshýtına. Búkil soǵysty keship ótken, sodan soń turmysqa shyǵyp, úsh bala týǵan, endi nemerelerin mápelep otyrǵan osynaý qarapaıym áıeldiń bul sózinde kitaptyń basty ıdeıasy jatyr.
Bul kitapta soǵystyń biz bilmeıtin sumdyqtary aıtylǵanda, deneń túrshikpeýi múmkin emes. Eki ret kontýzııa alyp, ekinshi ret jerden qazylyp alynǵanda, shashy appaq qýdaı bolyp aǵaryp ketken keıipkerdiń ómiri týraly oılaýdyń ózi úreıli hám aıanyshty. Al mergen, efreıtor Marııa Ivanovna Morozova (Ivanýshkına): «Meniń tamasha burymym bar edi, men ony maqtan etetinmin. Iá, ekinshi esikten sony qıǵyzyp shyqtym...Kóılegimizdi de tastadyq. Anama ne kóılegimdi, ne burymymdy berip úlgermedim». Soǵystyń qyzdarǵa bergen alǵashqy «syılyǵy» mine osyndaı. Jazýshy ony baıbalam salmaı-aq, osyndaı shaǵyn epızodtarmen berip otyrady.
Bir qyzyǵy, áıelderdiń ózara aıtysatyn áńgimeleri meıli qaı jerde bolsa da ózgermeıdi eken. Sol baıaǵy úı ishiniń, týys-týǵany, analary men ákeleri týraly aıta beredi. Tipti soǵys júrip jatqan qan maıdanda da olardyń áńgimeleri osy taqyrypta órbigen. Áreketteri de sol qalpynda qala bermek. Jazýshy bul qubylysty óz keıipkeriniń aýzymen: «Soǵys qyzdardyń eshteńesin de ózgertpepti. Birde Almanııadan qaıtyp kele jatqanda, áldekimniń rıýkzagynan tyshqan atyp shyqqanda, qyzdardyń barshasy sekirip-sekirip tústi, joǵarǵy polkadaǵylar bolsa, baqyryp jatyr. Bizben birge qaıtyp kele jatqan kapıtan tańǵaldy: «Árqaısyńnyń omyraýyńda orden bar, sonda tyshqannan nege qorqyp otyrsyńdar?» dep sýretteıdi. Shyndyq, sosyn áıel tabıǵaty ózgerýsiz qala beretindigi ras ta shyǵar.
Soǵys bitken soń, maıdannan oralǵan qyzdardyń ómiri tipten kúrdeli bolǵany da osy romannyń ishinde aıtylady. Olardyń soǵysqa barǵanyna tipti keıbireýler kúdiktene qaraǵan sııaqty. О́ıtkeni soǵys – áıelge jat.
«Men kábeńkege otyrdym, ol meniń shabadanymdy qorapqa ornalastyrdy. Meniń formamdy, nagradalarymdy kórdi.
– Neshe nemisti óltirdiń? – dep suraıdy
– Jetpis besin.
Ol sál kidirdi de, kúlimsiredi:
– О́tirik soqpa, birde-birin kórgen joq shyǵarsyń, sirá!». Týǵan aýylyna soǵystan aman oralyp, jolda kezikken kólikke mingen soldat qyz ben shopyr jigittiń áńgimesi osylaı bastalady. Qysqa ǵana dıalogta nemisterge degen óshpendiliktiń oty qaınap tur. «Tótesinen neshe nemisti óltirdiń?» dep suraýdyń ózi adam úshin qanshalyqty ońaı hám qıyn.
«Bıdaıdyń bir egindiginde jatyrmyz, kún jaınap tur. Nemisterdiń avtomattary «ta-ta-talap» jatyr, sodan soń – tynyshtyq… Tek bıdaıdyń shýlaǵany ǵana estiledi. Taǵy da nemisterdiń avtomattary «ta-ta-talaıdy»... Sonda oı keledi: bıdaıdyń mynadaı shýlaǵanyn endi estir me ekenbiz?». Keıipker sózi – shyndyq sózi.
Qalamgerdiń birde «Men bul kúnde eki urpaq aýqymynda ǵumyr keship jatqan sııaqtymyn – qyryq birinshi jylǵy jastar arasynda jáne ózimniń qazirgi qatarlastarym – jıyrma men otyz jastaǵylar ortasynda júrmin. О́zimniń sanamda eki bolmysty, eki adamdar álemin alyp júrmin – olar ózara qıylysady ári aıyrylysady, kezekpe-kezek irilenedi nemese usaqtalady, birge qosylady. Meniń zerdem – endigi olardyń zerdesi. Olardyń zerdesi – meniń zerdem» deýi teginnen emes. Adamnyń únemi aınalysatyn sharýasy onyń minezine, qulqyna, turmysyna áserin tıgizbeı qoımas. Tórt jyl boıy bloknot qushaqtap, magnıtofon jastanǵan jazýshy úshin soǵys týraly jazý, oılaý áldeqaıda qıyn bolǵany munda tur. Biraq ol bárin jeńe bildi. Maıdandaǵy qyzdardyń rýhyn qalamyna kóshirdi.
Soǵysqa barsaq dep «armandaǵan» jas qyzdar soǵys dalasynda basqasha armanmen oıanyp júrdi. Múlde kerisinshe. Olardyń endigi armany bylaı paraqtalady: «Biz neni armandap edik? Aldymen, árıne, jeńýdi, ekinshisi – tiri qalýdy. Qyzdardyń biri aıtady: «soǵys bitedi ǵoı, men ómirge kóptegen bala ákelemin», endi bireýi: «meniń ınstıtýtqa túskim keledi», al úshinshisi: «al men bolsam, shashtarazdan shyqpas edim. Ádemi kıimder kıip alyp, ózimdi-ózim kúter edim» – deıdi. Bul beıbitshilik pen soǵystyń arasynda ómir súrgen, sony óz kózimen kórip, sezingen adamdardyń bir sáttik túsi.
Keıipkerdiń biri, atqyshtar rotasynyń sanınstrýktory Olga Iаkovlevna baıandaǵan myna bir oqıǵa tek soǵysta ǵana qaıtalanatyn oqıǵa shyǵar. «Men aı saıyn qan bere bastadym. Donorlyq paek ta aldym: kúshimdi tez jınaý úshin bir keli qant, bir keli untaq jarma, bir keli shujyq beretin. Men aýrýlardy kútýshi Nıýra táteni jaqyn tartyp júrdim, onyń jeti balasy bar edi, kúıeýi soǵystyń basynda qaza tapqan. Úlken uly jetide bolatyn, ol azyq-túlikke baryp júrgende kártishkesin joǵaltyp alypty, sodan men olarǵa ózimniń donorlyq paegimdi berip turdym. Men aıyna birden bes júz kýbık, jarty lıtrden eki ret tapsyratynmyn. Birde maǵan dáriger: «Kel, seniń mekenjaıyńdy kórseteıik, múmkin seniń qanyń quıylǵan adam seni izdep keler» degen usynys jasady. Biz mekenjaıdy jazdyq ta, ol qaǵazdy alynǵan qanǵa qystyryp qoıdyq.
Sodan, eki aıdaı ýaqyt ótken soń, men kezekshilikten keıin uıyqtaýǵa jatqan edim. Bir kezde meni bireý silkilep jatyr:
– Tur! Tur, saǵan baýyryń kelip tur!
– Qaıdaǵy baýyr? Meniń baýyrym joq! – deımin.
Bizdiń jataqhana eń joǵary qabatta bolatyn, men tómenge tústim de, jan-jaǵyma qaraımyn. Qarasam: jas ta, ádemi leıtenant tur. Saýal qoıdym:
– Myna jerge Omelchenkony shaqyrtqan kim?
Ol:
– Men shaqyrdym, – deıdi. – Sóıtti de maǵan dáriger ekeýmiz jazǵan jazbany kórsetti. – Minekı... Men seniń qandas baýyryńmyn». Soǵystyń shyndyǵy – ómirdiń shyndyǵy ma, ony ýaqyt dálelder, múmkin, dáleldep te úlgerdi.
Soǵysqa barǵan qyzdar bir jaǵynan qosyndarǵa kúsh bolyp qosylyp septesse, endi bir jaǵynan ondaǵy erkekterge rýh syılaǵan da sııaqty. Sebebi qyzdardyń ózi aldyńǵy shepte soǵysyp jatyr degen úlken oı olardy jigerlendirip, batyldana túsýge kúsh qosqandaı. Jazýshy bul epızodty «Tipti áıel daýsynyń ózi olardy túrlendirip jiberetin» dep sýretteıdi. Al Olga Vasılevna atty keıipker tún ishinde jerkepeniń janynda otyryp án salǵanyn, bári uıyqtap qaldy degen oıda bolǵanyn, al tańerteń komandırdiń «biz uıyqtaǵan joq edik. Áıeldiń daýsyn saǵynǵanymyz sondaı...» dep tamsanǵanyn jerine jetkize baıandaıdy. Bul da soǵystaǵy romanstyń bir sáttik beınesi.
Svetlana Aleksıevıchtiń bloknotyna jazylǵan soǵys týraly estelikterdiń kóptigi sonsha, ár keıipkerdiń artynda taǵy bir maıdanger kezek kútip turady. «Soǵys týraly men de aıtaıynshy» dep ótinish aıta bastaıdy. Sol úshin qalamger soǵys haqyndaǵy estelikterdi keıipkerler aýzynan jazyp alǵan magnıtofonyn «qınaý quraly» dep ataıdy. Nege dersiz? Ol keıipker aýzynan estigen qan maıdannyń qatygez oqıǵalaryn úıine qaıtyp barǵan soń taǵy bir ret, qaǵazǵa túsirý barysynda taǵy qaıtalap estıdi. Sosyn soǵys onyń mıynda, oıynda, aq qaǵazynyń betinde qaıtadan kórinis tabady, asyr salady.
Soǵys. Osy bir qatygez sóz qanshama adamnyń janyn jalmap, qanyn tókti. Qansha sábı bozdap, eldi mekender qırady. Biz oqyp shyqqan Svetlana Aleksıevıchtiń romanyndaǵy keıipkerlerdiń kóbi «Biz soǵysqa deıin baqytty ómir súrip edik» dep ókine til qatady. Árıne olardyń atasy, ákesi, baýyry, tipti ózi sol soǵystyń zardabyn kórdi. Jastyq kóktemderi soǵystyń dalasynda ótken qyzdardyń kóbi soǵystan keıin qoǵamnan ajyrap, elden bólektenip qalǵan, tipti keıbiriniń turmysqa shyqqysy, bala súıgisi de kelmegen. Bul maıdannyń adamzatqa bergen «syıynyń» jańasha túri. Soǵys adamdardy bir-birinen aıyrady, bólekteıdi, psıhologııalyq jaqtan álsiretedi, eń mańyzdysy, oıyńnyń, mıyńnyń turaqty kúıin máńgilikke joǵaltady. Soǵystyń alǵy shebine barǵan jaýyngerlerden qatardaǵy kir jýýshy bolyp istegen qyzdarǵa deıin sóılesip, áńgimelesken jazýshynyń bul romany tiri kýágerlerdiń soǵysqa degen kózqarasyn bildiredi. Qalaı desek te, soǵys degen jalǵyz sózge san mıllıon adamnyń taǵdyry, ondaǵan memlekettiń múddesi syıyp tur. Jazýshy osy romany arqyly soǵysqa qatysty qatyp-semgen nanym-senimderge núkte qoıady. Bul roman Aleksıevıchtiń basqa shyǵarmalaryna qaraǵanda qıynyraq ári ózgeshe boldy. О́ıtkeni ol qatygezdik pen náziktiktiń arasyndaǵy álemdi bir araǵa toǵystyrýdy, eldestirýdi kózdedi. Sonymen birge qandy urys alańynda da adamnyń abyroıyn saqtaýǵa degen umtylysyn kórsetkisi keldi. Osy eki jaýapkershilikti de ol oryndaı aldy. Eń mańyzdysy, áıeldiń jany men álemi tek osaldyqtan turmaıtynyn taǵy bir ret jurtqa dáleldep berdi.
Soǵysta qarý ustap, al soǵys aıaqtalǵanda, ótken ómirlerimen kúresken qyryq birinshi jyldyń qyzdarynyń kóbi kóılek kıip, týflı kıgendi jany qalamaıtyn kúıge túsken. Nege? Soǵys bitkenimen, olardyń sanasyndaǵy soǵys áli jalǵasyp jatyr. Olar endi nemispen emes, ózderiniń oıymen, ótken kúnderiniń elesimen soǵysady. Sanaǵa túsken jaraqattyń birin jeńse, kelesi bireýi sopıyp shyǵa keledi. Olar úshin bul máńgilik soǵys bolmaq.
