Tarıh • 08 Mamyr, 2022

Qyryq birinshi jyldyń qyzdary

246 ret kórsetildi

Búgingi sóz bir jazýshynyń, atap aıtqanda, Ádebıet boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty Svetlana Aleksıevıchtiń maıdanger qyzdardy izdep, olarmen tildesip, birneshe bloknot pen sansyz magnıtofon kassetalaryn túgeldeı soǵys týraly estelikter men oqıǵalar tizbegine toltyrǵan jazbasy jaıynda bolmaq.

Jazýshy Svetlana Alek­sıe­vıch­­tiń óz sózimen aıtsaq, mag­nıto­fonǵa túsken «paraq­tarda» qan maıdandaǵy qyzdardyń tarıhy men syry, ne istep, ne qoıǵany, soǵys bitkennen keıingi adam taǵ­dy­ry búkpesiz saırap tur. Ro­man­dy oqyp otyryp, adamzat qoǵamy osyn­daı qatygez soǵystyń bir emes, ekeýin bastan qalaı ótkerdi degen uly suraqtyń toryna shyrmalyp, soǵan jaýap izdeýge tyrysasyz.

Jazýshy Svetlana Aleksıevıch Nobel syılyǵyn alǵannan keıin dáris oqyǵanda, eshteńe­den jas­qanbaı: «Men bizdi jas kezimizden ólýge úıretken elde turdym. Ajaldy moıyndaýdy úıretti. Bizge adam ózin tutastaı berip janyp ketýge, ózin-ózi qurban etýge jaratylǵan dep aıtatyn. Myltyq ustaǵan adamdy súıýdi úıretetin. Eger men basqa elde óssem, onda álgi jol­men júre almas edim» degen kóz­qarasyn álemge áıgiledi. Osy oraı­­da aıta ketetin bir jaıt, jazý­­shy­nyń «Soǵystyń surqy áıel­­ge jat» romanyn aýdarmashy Maral Hasen qazaqshaǵa jaqsy aýdaryp jetkizipti.  

Jazýshy kitaptyń kúndeli­ginde: «XX ǵasyrdyń eń surapyl so­ǵy­synda áıelge jaýynger bo­lýǵa týra keldi. Ol tek qana ja­ra­ly­lardy qutqaryp, jaraqat­taryn tańyp qana qoıǵan joq, mergendik myltyqtan da oq atty, bombylady, kópirlerdi de qıratty, bar­laýǵa da bardy, «tilderdi» de tut­­qyndady. Ne kerek, áıel ól­ti­rýge májbúr boldy. Ol ózi­niń týǵan jerine, úı-jaıyna, bala-sha­ǵasyna adam aıtqysyz qas­tan­dyqpen tarpa bas salǵan jaý­dy joıýǵa kiristi» dep jazady. Dúnıeniń qubylǵany sonshalyq, úı sharýasynda júrgen analar, oqýda júrgen, emtıhan tapsyrýǵa daıyndalyp júrgen jap-jas qyzdar qas qaǵym sátte maıdanǵa attanyp, sýyq qarý ustap, jaýdy jaıratýǵa nıettenipti. Oqyp otyryp bul romandy maıdanger áıelderdiń soǵys týraly es­te­ligi ekenine kózińiz jetedi. Su­ra­pyl so­ǵystyń júzdegen kózi tiri kýá­ge­ri ártúrli oqıǵany baıandaýdan jalyqpaıdy. Bir ǵajaby, soǵys olar­dan bárin alsa da, este saqtaý qabi­letin joıa almapty. Bári maıdan dalasyn kúni keshe bolǵandaı qaz qal­pynda, ýaqyty, mekenjaıy­men qosa tizbektep aıtyp bergen.

Roman bizge «Tek Lenın kom­so­molynyń shaqyrýy bo­ıyn­sha armııaǵa 500 myńǵa jýyq qyzdar jiberildi, olardyń 200 myńy – komsomol músheleri bola­tyn. Komsomol jóneltken bar­lyq qyzdardyń jetpis paıyzy soǵystaǵy armııadan oryn tepti. Soǵys jyldary maıdandaǵy ár­qıly ásker quramynda 800 myń­nan astam áıel qyzmet etti» degen aqparatty beredi. Bul degenińiz sol soǵysta áıelderdiń úlesi erkekterden kem bolmaǵanyn kórsetetin aıǵaq emes pe?!

Jazýshy sóz arasynda osy ro­mannyń basty ıdeıasy qaı­da jatqanyn da aıta ketedi: «So­ǵysqa myna bizdiń, qatyn­dar­dyń kózimen qarasań, ol buryn­ǵy­dan da qorqynyshtyraq bolyp kórinedi», deıdi sanınstrýktor, serjant Aleksandra Iosıfovna Mıshýtına. Búkil soǵysty keship ótken, sodan soń turmysqa shyǵyp, úsh bala týǵan, endi nemerelerin mápelep otyrǵan osynaý qara­pa­ıym áıeldiń bul sózinde kitap­tyń basty ıdeıasy jatyr.

Bul kitapta soǵystyń biz bil­meıtin sumdyqtary aıtyl­ǵanda, deneń túrshikpeýi múmkin emes. Eki ret kontýzııa alyp, ekinshi ret jerden qazylyp alynǵanda, shashy appaq qýdaı bolyp aǵaryp ketken keıipkerdiń ómiri týra­ly oılaýdyń ózi úreıli hám aıa­nysh­ty. Al mergen, efreıtor Marııa Ivanovna Morozova (Iva­nýsh­kına): «Meniń tamasha bury­mym bar edi, men ony maqtan etetinmin. Iá, ekinshi esikten sony qıǵyzyp shyqtym...Kóılegimizdi de tas­tadyq. Anama ne kóılegimdi, ne bu­rymymdy berip úlgermedim». Soǵystyń qyzdarǵa bergen alǵash­qy «syılyǵy» mine osyndaı. Jazýshy ony baıbalam salmaı-aq, osyndaı shaǵyn epızodtarmen berip otyrady.

Bir qyzyǵy, áıelderdiń ózara aıtysatyn áńgimeleri meıli qaı jerde bolsa da ózgermeıdi eken. Sol baıaǵy úı ishiniń, týys-týǵany, analary men ákeleri týraly aıta beredi. Tipti soǵys júrip jatqan qan maıdanda da olardyń áńgi­me­leri osy taqyrypta órbigen. Áre­ketteri de sol qalpynda qala bermek. Jazýshy bul qubylysty óz keıipkeriniń aýzymen: «So­ǵys qyzdardyń eshteńesin de ózgert­pepti. Birde Almanııadan qaı­typ kele jatqanda, áldekimniń rıýk­zagynan tyshqan atyp shyq­qanda, qyzdardyń barshasy seki­rip-seki­rip tústi, joǵarǵy polka­daǵy­lar bolsa, baqyryp jatyr. Bizben bir­ge qaıtyp kele jatqan kapıtan tańǵaldy: «Árqaısyńnyń omy­raýyńda orden bar, sonda tysh­qannan nege qorqyp otyr­syńdar?» dep sýretteıdi. Shyn­dyq, sosyn áıel tabıǵaty ózge­rýsiz qala beretindigi ras ta shyǵar.

Soǵys bitken soń, maıdannan oralǵan qyzdardyń ómiri tip­ten kúrdeli bolǵany da osy roman­nyń ishinde aıtylady. Olar­dyń soǵysqa barǵanyna tipti keıbi­reý­ler kúdiktene qaraǵan sııaqty. О́ıtkeni soǵys – áıelge jat.

«Men kábeńkege otyrdym, ol meniń shabadanymdy qorapqa ornalastyrdy. Meniń formamdy, nagradalarymdy kórdi.

– Neshe nemisti óltirdiń? – dep suraıdy

– Jetpis besin.

Ol sál kidirdi de, kúlimsiredi:

– О́tirik soqpa, birde-birin kór­­gen joq shyǵarsyń, sirá!». Tý­ǵan aýylyna soǵystan aman ora­­lyp, jolda kezikken kólikke min­gen soldat qyz ben shopyr jigit­­tiń áńgimesi osylaı bastalady. Qys­qa ǵana dıalogta nemisterge de­gen ósh­pendiliktiń oty qaınap tur. «Tó­tesinen neshe nemisti óltir­diń?» dep suraýdyń ózi adam úshin qan­shalyqty ońaı hám qıyn.

«Bıdaıdyń bir egindiginde ja­tyr­myz, kún jaınap tur. Nemis­terdiń avtomattary «ta-ta-talap» jatyr, sodan soń – tynyshtyq… Tek bıdaıdyń shýlaǵany ǵana esti­­ledi. Taǵy da nemisterdiń avto­­mat­tary «ta-ta-talaıdy»... Son­da oı keledi: bıdaıdyń mynadaı shý­­la­­ǵanyn endi estir me eken­biz?». Ke­ıip­ker sózi – shyndyq sózi.

Qalamgerdiń birde «Men bul kúnde eki urpaq aýqymynda ǵu­myr keship jatqan sııaqtymyn – qy­ryq birinshi jylǵy jastar ara­synda jáne ózimniń qazirgi qatar­lastarym – jıyrma men otyz jastaǵylar ortasynda júr­min. О́zimniń sanamda eki bolmys­ty, eki adamdar álemin alyp júr­min – olar ózara qıylysady ári aı­yrylysady, kezekpe-kezek iri­lenedi nemese usaqtalady, birge qosylady. Meniń zerdem – endigi olardyń zerdesi. Olardyń zerdesi – meniń zerdem» deýi teginnen emes. Adamnyń únemi aınalysatyn sharýasy onyń minezine, qulqyna, turmysyna áserin tıgizbeı qoımas. Tórt jyl boıy bloknot qushaqtap,  magnıtofon jastanǵan jazýshy úshin soǵys týraly jazý, oılaý áldeqaıda qıyn bolǵany munda tur. Biraq ol bárin jeńe bildi. Maıdandaǵy qyzdardyń rýhyn qalamyna kóshirdi.

Soǵysqa barsaq dep «arman­daǵan» jas qyzdar soǵys dalasynda basqasha armanmen oıanyp júrdi. Múlde kerisinshe. Olardyń endigi armany bylaı paraqtalady: «Biz neni armandap edik? Aldymen, árıne, jeńýdi, ekinshisi – tiri qalýdy. Qyzdardyń biri aıtady: «soǵys bitedi ǵoı, men ómirge kóptegen bala ákelemin», endi bireýi: «meniń ınstıtýtqa túskim keledi», al úshinshisi: «al men bolsam, shashtarazdan shyqpas edim. Ádemi kıimder kıip alyp, ózimdi-ózim kúter edim» – deıdi. Bul beıbitshilik pen soǵystyń arasynda ómir súrgen, sony óz kózimen kórip, sezingen adamdardyń bir sáttik túsi.

Keıipkerdiń biri, atqyshtar rota­synyń sanınstrýktory Olga Iаkovlevna baıandaǵan my­na bir oqıǵa tek soǵysta ǵana qaıta­lana­tyn oqıǵa shyǵar. «Men aı saıyn qan bere bastadym. Donorlyq paek ta aldym: kúshimdi tez jınaý úshin bir keli qant, bir keli untaq jarma, bir keli shujyq beretin. Men aýrýlardy kútýshi Nıýra táte­­ni jaqyn tartyp júrdim, onyń jeti balasy bar edi, kúıeýi soǵys­­tyń basynda qaza tapqan. Úl­­ken uly jetide bolatyn, ol azyq-túlikke baryp júrgende kár­tish­­kesin joǵaltyp alypty, sodan men olarǵa ózimniń donorlyq pae­gim­di berip turdym. Men aıyna bir­den bes júz kýbık, jarty lıtr­den eki ret tapsyratynmyn. Birde maǵan dáriger: «Kel, seniń meken­jaıyńdy kórseteıik, múmkin seniń qanyń quıylǵan adam seni izdep keler» degen usynys jasady. Biz mekenjaıdy jazdyq ta, ol qaǵazdy alynǵan qanǵa qystyryp qoıdyq.

Sodan, eki aıdaı ýaqyt ótken soń, men kezekshilikten keıin uıyqtaýǵa jatqan edim. Bir kezde meni bireý silkilep jatyr:

– Tur! Tur, saǵan baýyryń kelip tur!

– Qaıdaǵy baýyr? Meniń ba­ýyrym joq! – deımin.

Bizdiń jataqhana eń joǵary qabatta bolatyn, men tómenge tústim de, jan-jaǵyma qaraımyn. Qarasam: jas ta, ádemi leıtenant tur. Saýal qoıdym:

– Myna jerge Omelchenkony shaqyrtqan kim?

Ol:

– Men shaqyrdym, – deıdi. – Sóıtti de maǵan dáriger ekeýmiz jaz­ǵan jazbany kórsetti. – Mine­kı... Men seniń qandas baýyryń­myn».  Soǵystyń shyndyǵy – ómir­diń shyndyǵy ma, ony ýaqyt dálel­der, múmkin, dáleldep te úlgerdi. 

Soǵysqa barǵan qyzdar bir jaǵynan qosyndarǵa kúsh bolyp qosylyp septesse, endi bir jaǵynan ondaǵy erkekterge rýh syılaǵan da sııaqty. Sebebi qyzdardyń ózi aldyńǵy shepte soǵysyp jatyr degen úlken oı olardy jigerlendirip, batyl­dana túsýge kúsh qosqandaı. Jazý­shy bul epızodty «Tipti áıel daý­sy­nyń ózi olardy túrlendirip jibe­retin» dep sýretteıdi. Al Olga Vasılevna atty keıipker tún ishinde jerke­peniń janynda oty­ryp án salǵanyn, bári uıyqtap qaldy degen oıda bolǵanyn, al tańerteń komandırdiń «biz uıyq­taǵan joq edik. Áıeldiń daýsyn saǵynǵanymyz sondaı...» dep tam­sanǵanyn jerine jetkize baıan­daıdy. Bul da soǵystaǵy romans­tyń bir sáttik beınesi. 

Svetlana Aleksıevıchtiń bloknotyna jazylǵan soǵys týraly estelikterdiń kóptigi sonsha, ár keıipkerdiń artynda taǵy bir maıdanger kezek kútip turady. «Soǵys týraly men de aıtaıynshy» dep ótinish aıta bastaıdy.  Sol úshin qalamger soǵys haqyndaǵy estelikterdi keıipkerler aýzynan jazyp alǵan magnıtofonyn «qınaý quraly» dep ataıdy. Nege dersiz? Ol keıipker aýzynan estigen qan maıdannyń qatygez oqıǵalaryn úıine qaıtyp barǵan soń taǵy bir ret, qaǵazǵa túsirý barysynda taǵy qaıtalap estıdi. Sosyn soǵys onyń mıynda, oıynda, aq qaǵazynyń betinde qaıtadan kórinis tabady, asyr salady.

Soǵys. Osy bir qatygez sóz qanshama adamnyń janyn jalmap, qanyn tókti. Qansha sábı bozdap, eldi mekender qırady. Biz oqyp shyqqan Svetlana Aleksıevıchtiń romanyndaǵy keıipkerlerdiń kóbi «Biz soǵysqa deıin baqytty ómir súrip edik» dep ókine til qata­dy. Árıne olardyń atasy, ákesi, baýyry, tipti ózi sol soǵystyń zardabyn kórdi. Jastyq kóktemderi soǵystyń dalasynda ótken qyz­dardyń kóbi soǵystan keıin qoǵam­nan ajyrap, elden bólektenip qal­ǵan, tipti keıbiriniń turmysqa shyq­qysy, bala súıgisi de kelmegen. Bul maıdannyń adamzatqa bergen «syıynyń» jańasha túri. Soǵys adamdardy bir-birinen aıyrady, bólekteıdi, psıhologııalyq jaqtan  álsiretedi, eń mańyzdysy, oıyńnyń, mıyńnyń turaqty kúıin máńgilikke joǵaltady. Soǵystyń alǵy shebine barǵan jaýyngerlerden qatardaǵy kir jýýshy bolyp istegen qyzdarǵa deıin sóılesip, áńgimelesken jazýshynyń bul romany tiri kýágerlerdiń soǵysqa degen kózqarasyn bildiredi. Qalaı desek te, soǵys degen jalǵyz sózge san mıllıon adamnyń taǵdyry, ondaǵan memlekettiń múddesi sy­ıyp tur. Jazýshy osy romany arqyly soǵysqa qatysty qatyp-semgen nanym-senimderge núkte qoıady. Bul roman Aleksıevıch­tiń basqa shyǵarmalaryna qara­ǵan­da qıynyraq ári ózgeshe boldy. О́ıtkeni ol qatygezdik pen náziktiktiń arasyndaǵy álemdi bir araǵa toǵystyrýdy, eldestirýdi kózdedi. Sonymen birge qandy urys alańynda da adamnyń abyroıyn saqtaýǵa degen umtylysyn kór­­setkisi keldi. Osy eki jaýap­ker­shilikti de ol oryndaı aldy. Eń mańyzdysy, áıeldiń jany men álemi tek osaldyqtan turmaıtynyn taǵy bir ret jurtqa dáleldep berdi. 

Soǵysta qarý ustap, al soǵys aıaqtalǵanda, ótken ómirlerimen kúresken qyryq birinshi jyldyń qyz­darynyń kóbi kóılek kıip, týf­lı kıgendi jany qalamaıtyn kúı­ge túsken. Nege? Soǵys bit­keni­men, olardyń sanasyndaǵy soǵys áli jalǵasyp jatyr. Olar endi nemispen emes, ózderiniń oıy­men, ótken kúnderiniń elesi­men soǵysady. Sanaǵa túsken jara­qat­tyń birin jeńse, kelesi bireýi sopıyp shyǵa keledi. Olar úshin bul máńgilik soǵys bolmaq.  

Sońǵy jańalyqtar

Aıtyp kelgen apat

Aımaqtar • Keshe

«Myń bala» jeńimpazdary

Rýhanııat • Keshe

Aqıqattyń aı dıdary – baspasóz

Egemen Qazaqstan • Keshe

Yntymaqtastyq yqpaly

Ekonomıka • Keshe

Jańa formattaǵy saýda

Ekonomıka • Keshe

Jótelge jeńil qaramańyz

Medısına • Keshe

Kókjardaǵy modýldi medpýnkt

Medısına • Keshe

Bitimgershilik sardarlary

Qazaqstan • Keshe

Jyp-jyly júrek býyndaı

Ádebıet • Keshe

Daýystyń da túsi bar

Ádebıet • Keshe

Talantty ánshige taǵzym

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar