Suhbat • 15 Mamyr, 2022

«Ata-anam baılyqqa da, mansapqa da qyzyqqan joq»

69 ret kórsetildi

Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt búgindi erteńge almastyryp qana qoımaı keıde ult tarıhyndaǵy eleýli sátterdi, ıgi isterdi, talantty, batyr da batyl jandardy eske salyp turady. Aqıqatynda, halyq ıgiligi úshin jasalǵan kez kelgen jaqsylyq, erlik, eńbek pen sol jolda juldyzdaı jarqyraı kóringen qaısar júrekter umytylmasa kerek-ti. Áýede oq pen ottyń ortasynda aıqasyp júrip, jerin qorǵaǵan, áskerı ushqysh-shtýrman, «Halyq qaharmany» Hıýaz Dospanovanyń bıylǵy 100 jyldyq mereıtoıy sózimizge dálel bolyp otyr. Osy oraıda batyr anamyzdyń uly Erbolat Ámirovpen áńgimelesken edik.

– Anańyz soǵys bastalmaı tu­ryp-aq aeroklýbta oqydy. Nege ushqysh­ bolýǵa qyzyqqan?

–­ Ol ýaqytta Keńes Odaǵy mıllı­ta­rıstik memleket ıdeıasyn ustandy. Halyq ushqyshtar men teńizshiler tý­ra­ly kóp estıtin. Gazet, radıoda ushqysh­tardyń jetistikteri men jumys­tary árdaıym berilip turdy. Iаǵnı olardy sol zamannyń batyrlary syndy kórsetti. Chkalov, Gromov, Grızodýbova, Raskova esimderin jurt jaqsy tanıtyn. Olar tipti keıin «Stalınniń suńqarlary» atanyp ketti. Jastardy avıa­sııa salasyna tartý maqsatynda shyqqan buıryqtan soń sheshemiz sol aeroklýbqa qabyldandy. О́ıtkeni ol mektepte de, partııa jumystarynda da belsendi boldy. Komsomoldyq jumysy retinde basqa oqýshylarǵa úlgi etip kórsetý úshin ony ushqyshtar daıarlaıtyn klýbqa jibergen. Klýbqa 10-synypta baryp júrip, mektep bitirgen soń aeroklýbtyń kýáligin aldy.

– Hıýaz Dospanova 300-den astam ret áýege kóterilgen eken. Bul aq­parat qaıda tirkelgen?

– Onyń ushý kitapshasynda 300-den asa dep kórsetilgen. Naqty esimde joq, óıtkeni ol qujat joǵalyp ketti. She­shem­niń kishkentaı arhıvi bolatyn. Keıin úıde jóndeý jumystary kezinde qo­qys­pen birge joıylyp ketti. Ol meniń kinám.

Stalınniń buıryǵymen Raskovalar áıelderge arnalǵan úsh polk qurǵan: túngi bombalaýshylar, kúndiz bombalaýshylar jáne joıǵysh ushqyshtar. Biraq joıǵyshtar Stalıngradta quryp ketti. Kúndiz bombalaýshylar kóbisi qaza taýyp, sońynda erlermen qosyp jiberdi. Al túnde ushatyndarǵa kishkene jeńil boldy. Ushaqtyń jyldamdyǵy 130 shaqyrym, motory asa kúshti emes, dybysy da qatty emes. Jasyrynyp, jazdyń kúni túnde 10 ret, qysta 5 ret ushady.

Stalınniń buıryǵy boıynsha ushqysh 30 ret «shtýrmovka» jasasa, oǵan «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵy berildi. Bizdiń Talǵat Bıgeldınov sondaı shtýrmovık boldy. Al túnde ushatyndar ol ataqty bombalaýǵa 1 000 ret ushqan jaǵdaıda ǵana aldy. Anam ekinshi apattan keıin usha almaǵandyqtan, bul mejege jetpeı, Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan joq. Degenmen túngi bombalaýshylarǵa 800-900 ret ushqany úshin de beripti. Sheshemiz ekinshi apattan keıin gospıtalden kelgen soń da bir ret ushqan. Biraq oǵan óte qıyn boldy. Cúıekteri synǵan soń ony ushaqqa bári kóterip otyrǵyzyp júrgen. Ushaqtan túserde de kómektesken. Sosyn polk basshysy soǵys jaǵdaıynda bulaı bolmaıtynyn aıtyp, anamdy shtab jumysyna aýystyrǵan. Sol úshin ol maıdandy shtab ofıseri bolyp aıaqtady.

– Máıithanaǵa aparyp turyp, tiri ekenin biletin oqıǵa osy ekinshi apattan soń bolǵan ba?

– Iá, tańǵa jýyq olar aerodromǵa qaıtyp bara jatqanda eki ushaq soǵyl­ǵan. Sheshem Iýlııa Pashkovamen birge otyrǵan. Olar tań alageýimde Polına Mako­gondardyń ushaǵyn jardan soǵyp jiberedi. Tómendegi eki qyz sol sátte qaza boldy. Al Hıýaz ben Iýlııanyń ushaǵy joǵaryda bolǵan soń, olar qatty jaralandy. Sheshem ushaqqa otyrǵanda qaýipsizdik belbeýin taqpaıtyn. Dospanovanyń bekitilmeıtinin polkta da bári biletin. Eger ushaq apatqa ushyrap, qırasa, ol sekirip úlgerýi kerek. Osy joly da soǵylǵanda ol bekitilmegen soń ushyp ketse kerek. Sóıtip tórteýin de máıithanaǵa aparǵan. Sonda qalǵan úsh qyz qatyp qalǵan eken. Al Dospanovanyń denesi jyly bolyp, tiri eken dep gospıtalǵa jiberedi.

– Anańyzdyń minezi qandaı boldy? Bala tárbıesinde qatal ma edi?

– Anam qatal bolǵan joq. Ata-anam negi­zinen qyzmette boldy. Otbasymyzda bári óz retimen júrip jatty: men mektepte, olar jumysta. Al anamnyń minezi qarapaıym, kóp sóılemeıtin. Ol densaýlyǵyna baılanysty zeınetke erte shyqty – 37 jasynda. Sheshem soǵysta eki ret aýyr apatqa ushyrap, sonyń saldarynan basy aýyratyn (kontýzııasy boldy). Ol ýaqytta ákem jumysta, men oqyp júrdim. Sol aýrýyna baılanysty remıssııa kezinde ol qatty mazasyzdanatyn, kezdesip qalǵan adamdarmen jyly sóılese almaıtyn. Sondyqtan da Hıýaz Dospanovany kózkórgender qatal dep oılaıtyn bolar.

III toptaǵy múgedektikti alyp, úıde otyrdy. Keıin Keńes Odaǵy ydy­raǵan soń soǵys ardagerleriniń alqa­synda Dámetken degen kisi (famılııa­sy esimde joq) kómektesip, I topqa ótti. Qazir bári sheshemdi «jalǵyz qa­zaq ushqyshy» dep dabyra qylady. Shy­nyn­da, ol múmkin birinshi shyǵar, bi­raq jalǵyz emes. Máselen, jańaǵy Dámetken apaı avıasııalyq polkta mehanık bolǵan. Ol ylǵı ushyp soǵysqym keledi dep aryz jazypty. Soǵystyń aıaǵynda ony úıretip, ekıpajǵa qosqan. Dámetken atqysh-radıst bolyp 8 ret ushty. Sondyqtan Hıýazdan basqa da qazaqtan shyqqan ushqysh qyzdar bar. Dámetken sııaqty mehanıkter, bombany, raketany bekitetinder, oqshashqyshqa oǵyn toltyratyn qarýshy qazaq qyzdary bolǵan. Olardyń bári avıasııa dep sanalady ǵoı. Solardy tabý kerek, solar týra­ly da jazý kerek. Ushqysh dese, Talǵat Bıgeldınov pen Nurken Ábdirovti ǵana ataımyz. Alyp Keńes Odaǵynyń avıasııa­synda olardan basqa qazaq jigitteri bolmady degenge sený qıyn. Kóp emes bolsa da biz bárin kórsetýimiz kerek.

– Ákeńizben qalaı tanysqan?

– Sheshem soǵystan keıin Atyraýǵa qaıtyp, partııa jumystaryna aralasady. Keıin Almatyǵa Úgit-nasıhat kýrsyna oqýǵa barady. Al ákem Tıýmen qalasynda áskerı ýchılısheni bitirgen. Joǵary bilimine baılanysty jáne eki tilde de sóıleı alady, partııada bar, tártip buzbaıtyn, buıryqqa baǵynatyn dep, ony ofıserler daıarlaıtyn ýchılıshede qaldyrǵan. Keıin Ýkraınaǵa aýysqan ol apatqa ushyrap, gospıtalden shyqqan soń 1946 jyly demobılızasııalanyp Qostanaıǵa qaıtady. О́zi aıtqandaı, «ákemnen qashyp kettim» dep, ol da Almatyǵa Úgit-nasıhat kýrsyna barady. Sonda ekeýi bir topta oqyǵan. Kýrs aıaqtalarda onyń ornyna Joǵary partııa mektebi qurylyp, olar sonda oqýyn jalǵastyrady. Bitirgen soń ekeýi de komsomol jumysyna aralasady. Ol kezde orysshany jaqsy biletin qazaq balalary az bolatyn. Sondyqtan áke-sheshem qyzmetke turýda, ósýde qınalǵan joq. О́mirde adamdarda túrli arman, suraý bolady: bireý baılyqqa, bireý mansapqa qyzyǵady. Al ata-anam eshteńege umtylmapty. Eshkimnen eshteńe suramaı, qarapaıym ómir súrdi. Kúndelikti jumysyna barady, jalaqysyn alady, úı bar. Iаǵnı joqshylyq ta bolǵan joq, asyp-tasyp ta ketken joqpyz.

– Anańyzdyń Almatydaǵy Me­deý­diń, Ǵalymdar úıiniń salynýyna já­ne «Abaı», «Shoqan» dramalarynyń qoıy­lýyna atsalysqany sol jyldar ǵoı?

– Iá, ol jumystarǵa partııada júr­gen kezde aralasty. Jalpy, sheshem maq­tanǵandy jaqsy kóretin. «Men jasadym», «men basqardym» dep otyratyn (kúlip).

– Kúndelik jazbaýshy ma edi?

– Kúndelik jazǵan joq. Tek sol «Hal­qym úshin» atty memýary ǵana bar. Biraq ol komsomolda, partııa jumysta­ryndaǵy sóıleıtin sózderin jınap júrdi. Ol arhıvin keıin zeınetke shyqqan soń ózi órtep jiberdi.

– Anańyz óz estelikterinde Bel­mergen, Marat degen inileri bol­ǵanyn jazǵan. Ol kisilerdiń taǵdyry qalaı boldy?

– Onyń taǵy eki inisi boldy. Naǵashy atam Qaıyr eki ret úılengen. Birinshi áıeli Merýertten tórt balasy bar – Hıýaz, Belmergen, Alma, Martı.

– Marat pa?

– Martı. Biraq ony bári Marat dep ataıtyn. Hose Martı degen ıspan kom­mýnısi bolǵan. Sonyń qurmetine qoıǵan. Al Belmergenniń shyn esimi – Vılmırgen (Vladımır Ilıch Lenın genıı mırovoı revolıýsıı). Ol ýaqytta osyndaı esim­derdi kóp qoıatyn. Sonymen, atamyz Qaıyr keıin ajyrasyp, ekinshi áıe­li­nen taǵy Qobylandy men Tarǵyn degen eki uly boldy. Qobylandynyń qaı­tys bolǵanyna bir jyl ótti – ol menen eki jas úlken edi. Tarǵyn menen eki jas kishi, qazir Qurmanǵazyda turady. Bel­mer­gen partııa jumysynda istegen, ómir­den erte ozdy. Sheshemder Almatyda Aby­laıhan-Qabanbaı batyr kósheleriniń qıy­lysyndaǵy úıde 1951 jylǵa deıin turdy. Sol úıde bir «pahan» turǵan. Iаǵ­nı urylardyń basshysy. Olar partııa adamdarynyń balalarymen jumys isteı­tin. Sóıtip, olar Martıden ury jasady. Bul shesheme qıyn soqty. Mysaly, Molo­tov – Stalınnen keıingi ekinshi adam. Onyń áıeli lagerde otyrdy. Iаǵnı bundaı jaǵ­daı­lar partııa qyzmetkerlerine ilmek sııaqty boldy. Stalın qoǵamdaǵy túrli top­tardyń bárin qadaǵalap otyrdy. «Ury bol­sań da Stalınge, partııaǵa baǵynatyn ury bol» degen ıdeıany ustandy. Al Martı ol úıde kóp turǵan joq, túrmede qaıtys boldy.

– Qarap otyrsaq, anańyzdyń maı­dandastarynyń kópshiliginiń balalary ushqysh bolýdy armandaǵan nemese birshamasy ushqysh mamandyǵyn meńgergen eken. Sizde avıasııa salasyna degen qyzyǵýshylyq bolǵan joq pa? Nege matematıkaǵa kettińiz?

– Men qandaı bala boldym? Úıshil, kitap oqıtyn, kózildirik taǵatyn, buzyq emes, momyn, qorqaq, uıalshaq, «botanık» bala boldym. Al matematıka maǵan qıyn bolǵan joq. 7-8-synyptan bastap qatty qyzyǵa bastadym. Mektep bitirgen soń Novosibir ýnıversıtetine oqýǵa tústim.

– Ata-anańyz mamandyq tań­daý­yńyz­­­ǵa aralasqan joq pa?

– Jalpy, olar meniń ómirime, tár­bıeme asa kóńil bólgen joq. Tańdaǵan mamandyǵyma da aralasqan joq. Mektep oqytady, gazet-jýrnal, kitap tárbıeleıdi dep oılaıtyn. Keıde ákemniń sabaq oryndaýyma kómektesetin kezderi bolatyn. Ákem kóp kitap jınady. Meniń bólmem kitaphana boldy. Ol kezde jaqsy kitaptar bárine jetpeıtin. Al partııada isteıtinderdiń qolyna tez tıetin.

– Hıýaz apaı soǵys týraly, maıdan­daǵy basynan keshkenderi týraly jıi aıtatyn ba edi?

– Joq, eshteńe aıtpaıtyn. Tek bir jo­ly ǵana soǵysta shyrqaıtyn ánderin aıt­qany bar.

– Jalpy, soǵys anańyzdyń taǵdy­ryna qalaı áser etti dep oılaısyz?

– Soǵys – órt. Soǵys – maıdan. Soǵys – táýekel. Árıne, onyń adam ómirinde bolmaǵany jaqsy. Sheshem óz erkimen ushqysh bolǵan joq, óz erkimen jaýdy bombalaǵan joq. Bári buıryqpen. Biraq soǵys onyń jaýyngerlik sıpatyn kórsetti, bolmysyn ashqan sııaqty.

– Eger soǵys bolmaǵan bolsa, mek­tepti tek bestik baǵamen bitirgen Hıýaz Dospanova kim bolar edi?

– Soǵys bolmasa, medınstıtýtyn bi­tirip, elge kelip, dáriger bolatyn edi dep oılaımyn.

– Hıýaz degen esimdi kim qoıǵan? Qan­daı maǵyna beredi?

– Hıýaz dep ákesi qoıǵan shyǵar. Jalpy, bul qazaq esimi emes. Irannyń batyrlar eposynda Hıýaz degen batyr bolǵan. Ol ózi ıran ba, túrik pe, túsiniksiz. Al «Kóruǵly» eposynda Kóruǵlynyń uly Hıýaz han. Naǵashy ájem sol Hıýaz han týraly bir shýmaqty aıtyp júretin. Ol ózi medresede oqyǵan, sodan biledi. Ákem aıtatyn, Merýert baıdyń qyzy boldy, medresede oqyǵan, bilimdi dep. Al Qaıyr qarapaıym otbasynan shyqqan.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar