– Anańyz soǵys bastalmaı turyp-aq aeroklýbta oqydy. Nege ushqysh bolýǵa qyzyqqan?
– Ol ýaqytta Keńes Odaǵy mıllıtarıstik memleket ıdeıasyn ustandy. Halyq ushqyshtar men teńizshiler týraly kóp estıtin. Gazet, radıoda ushqyshtardyń jetistikteri men jumystary árdaıym berilip turdy. Iаǵnı olardy sol zamannyń batyrlary syndy kórsetti. Chkalov, Gromov, Grızodýbova, Raskova esimderin jurt jaqsy tanıtyn. Olar tipti keıin «Stalınniń suńqarlary» atanyp ketti. Jastardy avıasııa salasyna tartý maqsatynda shyqqan buıryqtan soń sheshemiz sol aeroklýbqa qabyldandy. О́ıtkeni ol mektepte de, partııa jumystarynda da belsendi boldy. Komsomoldyq jumysy retinde basqa oqýshylarǵa úlgi etip kórsetý úshin ony ushqyshtar daıarlaıtyn klýbqa jibergen. Klýbqa 10-synypta baryp júrip, mektep bitirgen soń aeroklýbtyń kýáligin aldy.
– Hıýaz Dospanova 300-den astam ret áýege kóterilgen eken. Bul aqparat qaıda tirkelgen?
– Onyń ushý kitapshasynda 300-den asa dep kórsetilgen. Naqty esimde joq, óıtkeni ol qujat joǵalyp ketti. Sheshemniń kishkentaı arhıvi bolatyn. Keıin úıde jóndeý jumystary kezinde qoqyspen birge joıylyp ketti. Ol meniń kinám.
Stalınniń buıryǵymen Raskovalar áıelderge arnalǵan úsh polk qurǵan: túngi bombalaýshylar, kúndiz bombalaýshylar jáne joıǵysh ushqyshtar. Biraq joıǵyshtar Stalıngradta quryp ketti. Kúndiz bombalaýshylar kóbisi qaza taýyp, sońynda erlermen qosyp jiberdi. Al túnde ushatyndarǵa kishkene jeńil boldy. Ushaqtyń jyldamdyǵy 130 shaqyrym, motory asa kúshti emes, dybysy da qatty emes. Jasyrynyp, jazdyń kúni túnde 10 ret, qysta 5 ret ushady.
Stalınniń buıryǵy boıynsha ushqysh 30 ret «shtýrmovka» jasasa, oǵan «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵy berildi. Bizdiń Talǵat Bıgeldınov sondaı shtýrmovık boldy. Al túnde ushatyndar ol ataqty bombalaýǵa 1 000 ret ushqan jaǵdaıda ǵana aldy. Anam ekinshi apattan keıin usha almaǵandyqtan, bul mejege jetpeı, Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan joq. Degenmen túngi bombalaýshylarǵa 800-900 ret ushqany úshin de beripti. Sheshemiz ekinshi apattan keıin gospıtalden kelgen soń da bir ret ushqan. Biraq oǵan óte qıyn boldy. Cúıekteri synǵan soń ony ushaqqa bári kóterip otyrǵyzyp júrgen. Ushaqtan túserde de kómektesken. Sosyn polk basshysy soǵys jaǵdaıynda bulaı bolmaıtynyn aıtyp, anamdy shtab jumysyna aýystyrǵan. Sol úshin ol maıdandy shtab ofıseri bolyp aıaqtady.
– Máıithanaǵa aparyp turyp, tiri ekenin biletin oqıǵa osy ekinshi apattan soń bolǵan ba?
– Iá, tańǵa jýyq olar aerodromǵa qaıtyp bara jatqanda eki ushaq soǵylǵan. Sheshem Iýlııa Pashkovamen birge otyrǵan. Olar tań alageýimde Polına Makogondardyń ushaǵyn jardan soǵyp jiberedi. Tómendegi eki qyz sol sátte qaza boldy. Al Hıýaz ben Iýlııanyń ushaǵy joǵaryda bolǵan soń, olar qatty jaralandy. Sheshem ushaqqa otyrǵanda qaýipsizdik belbeýin taqpaıtyn. Dospanovanyń bekitilmeıtinin polkta da bári biletin. Eger ushaq apatqa ushyrap, qırasa, ol sekirip úlgerýi kerek. Osy joly da soǵylǵanda ol bekitilmegen soń ushyp ketse kerek. Sóıtip tórteýin de máıithanaǵa aparǵan. Sonda qalǵan úsh qyz qatyp qalǵan eken. Al Dospanovanyń denesi jyly bolyp, tiri eken dep gospıtalǵa jiberedi.
– Anańyzdyń minezi qandaı boldy? Bala tárbıesinde qatal ma edi?
– Anam qatal bolǵan joq. Ata-anam negizinen qyzmette boldy. Otbasymyzda bári óz retimen júrip jatty: men mektepte, olar jumysta. Al anamnyń minezi qarapaıym, kóp sóılemeıtin. Ol densaýlyǵyna baılanysty zeınetke erte shyqty – 37 jasynda. Sheshem soǵysta eki ret aýyr apatqa ushyrap, sonyń saldarynan basy aýyratyn (kontýzııasy boldy). Ol ýaqytta ákem jumysta, men oqyp júrdim. Sol aýrýyna baılanysty remıssııa kezinde ol qatty mazasyzdanatyn, kezdesip qalǵan adamdarmen jyly sóılese almaıtyn. Sondyqtan da Hıýaz Dospanovany kózkórgender qatal dep oılaıtyn bolar.
III toptaǵy múgedektikti alyp, úıde otyrdy. Keıin Keńes Odaǵy ydyraǵan soń soǵys ardagerleriniń alqasynda Dámetken degen kisi (famılııasy esimde joq) kómektesip, I topqa ótti. Qazir bári sheshemdi «jalǵyz qazaq ushqyshy» dep dabyra qylady. Shynynda, ol múmkin birinshi shyǵar, biraq jalǵyz emes. Máselen, jańaǵy Dámetken apaı avıasııalyq polkta mehanık bolǵan. Ol ylǵı ushyp soǵysqym keledi dep aryz jazypty. Soǵystyń aıaǵynda ony úıretip, ekıpajǵa qosqan. Dámetken atqysh-radıst bolyp 8 ret ushty. Sondyqtan Hıýazdan basqa da qazaqtan shyqqan ushqysh qyzdar bar. Dámetken sııaqty mehanıkter, bombany, raketany bekitetinder, oqshashqyshqa oǵyn toltyratyn qarýshy qazaq qyzdary bolǵan. Olardyń bári avıasııa dep sanalady ǵoı. Solardy tabý kerek, solar týraly da jazý kerek. Ushqysh dese, Talǵat Bıgeldınov pen Nurken Ábdirovti ǵana ataımyz. Alyp Keńes Odaǵynyń avıasııasynda olardan basqa qazaq jigitteri bolmady degenge sený qıyn. Kóp emes bolsa da biz bárin kórsetýimiz kerek.
– Ákeńizben qalaı tanysqan?
– Sheshem soǵystan keıin Atyraýǵa qaıtyp, partııa jumystaryna aralasady. Keıin Almatyǵa Úgit-nasıhat kýrsyna oqýǵa barady. Al ákem Tıýmen qalasynda áskerı ýchılısheni bitirgen. Joǵary bilimine baılanysty jáne eki tilde de sóıleı alady, partııada bar, tártip buzbaıtyn, buıryqqa baǵynatyn dep, ony ofıserler daıarlaıtyn ýchılıshede qaldyrǵan. Keıin Ýkraınaǵa aýysqan ol apatqa ushyrap, gospıtalden shyqqan soń 1946 jyly demobılızasııalanyp Qostanaıǵa qaıtady. О́zi aıtqandaı, «ákemnen qashyp kettim» dep, ol da Almatyǵa Úgit-nasıhat kýrsyna barady. Sonda ekeýi bir topta oqyǵan. Kýrs aıaqtalarda onyń ornyna Joǵary partııa mektebi qurylyp, olar sonda oqýyn jalǵastyrady. Bitirgen soń ekeýi de komsomol jumysyna aralasady. Ol kezde orysshany jaqsy biletin qazaq balalary az bolatyn. Sondyqtan áke-sheshem qyzmetke turýda, ósýde qınalǵan joq. О́mirde adamdarda túrli arman, suraý bolady: bireý baılyqqa, bireý mansapqa qyzyǵady. Al ata-anam eshteńege umtylmapty. Eshkimnen eshteńe suramaı, qarapaıym ómir súrdi. Kúndelikti jumysyna barady, jalaqysyn alady, úı bar. Iаǵnı joqshylyq ta bolǵan joq, asyp-tasyp ta ketken joqpyz.
– Anańyzdyń Almatydaǵy Medeýdiń, Ǵalymdar úıiniń salynýyna jáne «Abaı», «Shoqan» dramalarynyń qoıylýyna atsalysqany sol jyldar ǵoı?
– Iá, ol jumystarǵa partııada júrgen kezde aralasty. Jalpy, sheshem maqtanǵandy jaqsy kóretin. «Men jasadym», «men basqardym» dep otyratyn (kúlip).
– Kúndelik jazbaýshy ma edi?
– Kúndelik jazǵan joq. Tek sol «Halqym úshin» atty memýary ǵana bar. Biraq ol komsomolda, partııa jumystaryndaǵy sóıleıtin sózderin jınap júrdi. Ol arhıvin keıin zeınetke shyqqan soń ózi órtep jiberdi.
– Anańyz óz estelikterinde Belmergen, Marat degen inileri bolǵanyn jazǵan. Ol kisilerdiń taǵdyry qalaı boldy?
– Onyń taǵy eki inisi boldy. Naǵashy atam Qaıyr eki ret úılengen. Birinshi áıeli Merýertten tórt balasy bar – Hıýaz, Belmergen, Alma, Martı.
– Marat pa?
– Martı. Biraq ony bári Marat dep ataıtyn. Hose Martı degen ıspan kommýnısi bolǵan. Sonyń qurmetine qoıǵan. Al Belmergenniń shyn esimi – Vılmırgen (Vladımır Ilıch Lenın genıı mırovoı revolıýsıı). Ol ýaqytta osyndaı esimderdi kóp qoıatyn. Sonymen, atamyz Qaıyr keıin ajyrasyp, ekinshi áıelinen taǵy Qobylandy men Tarǵyn degen eki uly boldy. Qobylandynyń qaıtys bolǵanyna bir jyl ótti – ol menen eki jas úlken edi. Tarǵyn menen eki jas kishi, qazir Qurmanǵazyda turady. Belmergen partııa jumysynda istegen, ómirden erte ozdy. Sheshemder Almatyda Abylaıhan-Qabanbaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy úıde 1951 jylǵa deıin turdy. Sol úıde bir «pahan» turǵan. Iаǵnı urylardyń basshysy. Olar partııa adamdarynyń balalarymen jumys isteıtin. Sóıtip, olar Martıden ury jasady. Bul shesheme qıyn soqty. Mysaly, Molotov – Stalınnen keıingi ekinshi adam. Onyń áıeli lagerde otyrdy. Iаǵnı bundaı jaǵdaılar partııa qyzmetkerlerine ilmek sııaqty boldy. Stalın qoǵamdaǵy túrli toptardyń bárin qadaǵalap otyrdy. «Ury bolsań da Stalınge, partııaǵa baǵynatyn ury bol» degen ıdeıany ustandy. Al Martı ol úıde kóp turǵan joq, túrmede qaıtys boldy.
– Qarap otyrsaq, anańyzdyń maıdandastarynyń kópshiliginiń balalary ushqysh bolýdy armandaǵan nemese birshamasy ushqysh mamandyǵyn meńgergen eken. Sizde avıasııa salasyna degen qyzyǵýshylyq bolǵan joq pa? Nege matematıkaǵa kettińiz?
– Men qandaı bala boldym? Úıshil, kitap oqıtyn, kózildirik taǵatyn, buzyq emes, momyn, qorqaq, uıalshaq, «botanık» bala boldym. Al matematıka maǵan qıyn bolǵan joq. 7-8-synyptan bastap qatty qyzyǵa bastadym. Mektep bitirgen soń Novosibir ýnıversıtetine oqýǵa tústim.
– Ata-anańyz mamandyq tańdaýyńyzǵa aralasqan joq pa?
– Jalpy, olar meniń ómirime, tárbıeme asa kóńil bólgen joq. Tańdaǵan mamandyǵyma da aralasqan joq. Mektep oqytady, gazet-jýrnal, kitap tárbıeleıdi dep oılaıtyn. Keıde ákemniń sabaq oryndaýyma kómektesetin kezderi bolatyn. Ákem kóp kitap jınady. Meniń bólmem kitaphana boldy. Ol kezde jaqsy kitaptar bárine jetpeıtin. Al partııada isteıtinderdiń qolyna tez tıetin.
– Hıýaz apaı soǵys týraly, maıdandaǵy basynan keshkenderi týraly jıi aıtatyn ba edi?
– Joq, eshteńe aıtpaıtyn. Tek bir joly ǵana soǵysta shyrqaıtyn ánderin aıtqany bar.
– Jalpy, soǵys anańyzdyń taǵdyryna qalaı áser etti dep oılaısyz?
– Soǵys – órt. Soǵys – maıdan. Soǵys – táýekel. Árıne, onyń adam ómirinde bolmaǵany jaqsy. Sheshem óz erkimen ushqysh bolǵan joq, óz erkimen jaýdy bombalaǵan joq. Bári buıryqpen. Biraq soǵys onyń jaýyngerlik sıpatyn kórsetti, bolmysyn ashqan sııaqty.
– Eger soǵys bolmaǵan bolsa, mektepti tek bestik baǵamen bitirgen Hıýaz Dospanova kim bolar edi?
– Soǵys bolmasa, medınstıtýtyn bitirip, elge kelip, dáriger bolatyn edi dep oılaımyn.
– Hıýaz degen esimdi kim qoıǵan? Qandaı maǵyna beredi?
– Hıýaz dep ákesi qoıǵan shyǵar. Jalpy, bul qazaq esimi emes. Irannyń batyrlar eposynda Hıýaz degen batyr bolǵan. Ol ózi ıran ba, túrik pe, túsiniksiz. Al «Kóruǵly» eposynda Kóruǵlynyń uly Hıýaz han. Naǵashy ájem sol Hıýaz han týraly bir shýmaqty aıtyp júretin. Ol ózi medresede oqyǵan, sodan biledi. Ákem aıtatyn, Merýert baıdyń qyzy boldy, medresede oqyǵan, bilimdi dep. Al Qaıyr qarapaıym otbasynan shyqqan.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
