Zaǵıptarǵa elektrondy álippe jasaǵan ónertapqysh-tıflopedagog

Ol kim? Bul ne?

Ǵalymjan Ǵabdreshov – qazaq­stan­dyq ónertapqysh-ǵalym. Ke­ıipke­ri­miz oqýshy kúninen jańa nárse oılap tabýdy jaqsy kóripti. Keıin bul daǵdysy kásibine aınaldy. «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy­nyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda temir­ jol salasyna, Qorǵanys mınıstr­li­ginde qorǵanysqa, Densaýlyq saq­taý mınıstrliginde qaterli isikti emdeý­ge qajetti túrli ónimderdi (qural, qu­ryl­ǵy, júıe) oılap taýyp, óndiriske engizgen. Biraq bir qyzyǵy Ǵ.Ǵabdreshov – tıflopedagogıka salasynyń PhD doktory. Ǵalym kenjelep qalǵan salany damytý úshin osy baǵytty tańdap­ty. Taǵy bir ereksheligi – onyń kóp zertteýshideı magıstratýra, doktorantýrany oqymaǵanynda. Ol ǵy­ly­mı ónertabystarynyń nátıjesi­­men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetinde dok­tor­lyq dıssertasııasyn qorǵap shyq­ty. Al bakalavr dárejesin matematıka mamandyǵy boıynsha Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­­versıtetinde aldy.

Keıipkerimizdiń biz sóz etkeli otyr­­ǵan ónertabysy – kózi nashar jáne múlde kórmeıtin balalarǵa ar­nap Braıl álipbıin ózdiginshe úıre­nýge kómektesetin elektrondy álippe. О́nertapqysh óziniń osy óni­min redaksııamyzǵa kelip tanystyr­dy. Basynda kórgende áldebir tehnıkanyń qos alaqan­dy qosqandaı pishindegi basqarý pýlti sekildi dep oıladyq. Qolǵa ustamaı turyp beker uqsatpappyz, apparattyń túımelerin saýsaq ushymen bassańyz, pýltke tıgiz­gendeı kúı keshesiz. Ár túıme bel­gili bir áripti, sıfrdy nemese tań­bany bildiredi. Qaısysyn bassańyz, sonysy óz belgisin dybystaıdy.

Ideıa muqtajdyqtan týǵan

Áýelde balalarǵa arnap jasal­ǵanymen, qazir ony zaǵıptarǵa arnalǵan kitaphananyń eresek oqyr­mandary da ıgiligine paıdalanyp júr. О́nertapqyshtyń bul appa­raty SEZUAL dep atalady.

– Osydan týra 4 jyl buryn, ıaǵnı 2018 jyldyń mamyr aıynda kózi nashar jáne múlde kórmeıtin oqýshylary bar elordadaǵy №10 mektep-gımnazııasynyń ákimshi­li­gi balalarǵa sanaý men oqýdy úı­re­nýdi jeńildetetin qurylǵy jasaý­dy surady. Mektep ókilderi kórý qabileti tereń buzylǵan oqýshy­lardyń mektepke kelgende birinshi kezekte Braıldiń bederli-núkteli qarpin úırenýden qınalatynyn aıt­ty. Mundaı balalar erekshe bi­lim berýdi qajet etedi. Deni saý bala­nyń ózine mekteptegi jańa ta­qy­rypty úıge kelgende qaıtalap, beki­tý kerek. Olarǵa árip tanıtyn kez kelgen eresek kómektese alady. Al kózi kórmeıtin oqýshyǵa úıde kim kómektesedi? Olardyń árqaı­sysymen mektepte de, úıde de ju­mys istep otyratyn tıflopeda­gog joq qoı. Osy olqylyqtyń or­nyn toltyrý maqsatynda arnaıy apparat oılap taptym. О́nim aldy­men sol suranys bildirgen, birinshi synyptan bastap tórtinshi sy­nypqa deıingi zaǵıp balalar bi­lim alatyn astanadaǵy №10 mektep-gımnazııasynda testileý­den ótki­zildi. Mekteptiń mamandary men qol­danýshylar apparatty óte joǵary baǵalady, – deıdi Ǵ.Ǵabdreshov.

Bir ókinishtisi, elordalyq emes, atyraýlyq mekteptiń oqý­shy­­la­ry apparattyń alǵashqy qolda­ný­shylary boldy. О́ıtkeni batys óńirden demeýshiler tabylypty, al Nur-Sultannan jany jomart jan da, kompanııalar da tabyla qoımaǵan. Ǵ.Ǵabdreshovtiń aıtýyn­sha, tipti «Samuryq-Qazyna» kompanııasy, Elbasy qory, «Bolashaq» qory qyzyǵýshylyq tanytqany­men, túptep kelgende demeýshi bola almapty. Alaıda ónertapqysh óziniń komandasymen birge demeýshi izdeýdi, ónimin tanystyrýdy toq­tatpady. Apparat Qazaqstan ma­man­dandyrylǵan kitaphanalary jas kitaphanashylarynyń I res­pýblıkalyq sletinde jáne Alma­ty qalasy bilim basqarmasynyń N.Ostrovskıı atyndaǵy №4 Zaǵıp jáne nashar kóretin balalarǵa ar­nalǵan arnaıy mektep-ınternatynda tanystyryldy. Sondaı-aq zaǵıp balalarǵa arnalǵan «Álem­di ashamyz jáne shekarany ke­ńeıtemiz» atty halyqaralyq fes­tıvalinde SEZUAL apparaty Túr­kııa men Ázerbaıjannan kelgen ha­lyq­aralyq komıssııanyń joǵary baǵasyna ıe boldy. Atalǵan ónim osy saladaǵy jobalarǵa ádette 3 jyl­dyń kóleminde qaýipsizdigi, tıim­diligi jóninde qujat beretin shveı­sarııalyq uıymnyń patentin jar­ty jylda-aq alǵan.

Iá, qarap otyrsaq, ıdeıa muq­tajdyqtan týdy, biraq muq­taj­dyqtyń bári qanaǵattandyryla ma? Ony oryndaı alatyndar buǵan múddeli me? Áńgime sonda sekildi.

О́nertabysty óndiriske aınaldyrýǵa da júrek kerek

Joǵarydaǵy salmaqty saýaldan soń, ónertabysty óndiriske aınaldyrýǵa da júrek kerek eken ǵoı dep oıladyq. Jaı emes, jomart júrek kerek eken. Keıipkerimiz óziniń komandasymen ónimdi ázir­leýden keıin de kóp izdendi. Tek 2020 jyly ǵana olar batys óńirden tabylǵan demeýshi - TeńizShevroıldyń qoldaýymen qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde dybystaı alatyn 45 dana apparat óndirip, ony Atyraý oblysy bilim basqarmasyna baǵynysty Oblys­tyq arnaıy mektep-ınternaty­nyń zaǵıp balalaryna tapsyrdy. Osydan keıin ónertapqysh atalǵan óńirden taǵy da tapsyrys aldy. Qazir keıipkerimiz «Qazaq zaǵıptar qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń Atyraý oblystyq fılıalyna jáne Ǵabdol Slanov atyndaǵy Aty­raý oblystyq ǵylymı ámbebap kitaphanasyna tapsyrý úshin apparat ázirlep júr.

Endigi tapsyrystar shekara syr­tynan túsip jatyr. Sebebi SEZUAL qazaqstandyqtardyń ǵana emes, sheteldikterdiń de qyzy­ǵýshyly­ǵyn oıatty.

– Alǵashqy úlgilerin ázirleý barysynda qytaılyq uıymdardyń ókilderinen apparattyń qytaı tilindegi nusqasyn shyǵarý týraly suranys tústi. Biz osy sura­nysty oryndaýǵa bir jyl ýaqyt jumsadyq, aqyr sońynda qytaı tilinde Braıl júıesin jasap shy­ǵardyq. Nege uzaq ýaqyt ketkenin aıtaıyn, sebebi qytaı ıeroglıfte­rin Braıl qarpiniń nusqasyna sáı­kestendirý kerek boldy. Qytaı tarapyna ónimniń nátıjelerin ishin­ara kórsetkennen keıin birlesip júzege asyrý týraly kelisimge qol jetkizdik. Qytaıda zaǵıp balalarǵa kelip oqýǵa múmkindik beretin álem­degi alǵashqy qytaılyq Braıl sy­nyptaryn ashý josparlanyp otyr. О́ıtkeni qazir Qytaıda 10 mıllıonǵa jýyq zaǵıp jan ómir sú­redi jáne olardyń sany jyl sa­ıyn artyp barady. Budan bólek bizge Birikken Arab Ámirlikteri­niń muǵalimderinen «Braıl oqýly­ǵyn arab tilinde Qurandy úırenýge beıimdeý múmkin be?» degen saýal keldi. Iá, shynymen de bolady. Bul jumysty da biz bastap ket­tik. Qazirgi ýaqytta Eýropa men AQSh-tyń mamandandyrylǵan mek­tepterin osy qurylǵylarmen qam­tamasyz etý jóninde kelissózder júrgizip jatyrmyz. Negizi aldymen AQSh-qa jetkizýdi kózdep otyrmyz. Álbette olar bizdiń ónim­di, eńbegimizdi birden moıyndaı qoıǵan joq, ábden tekserdi. Áýel­de tipti «Qandaı el? Borattyń eli me?» degen syńaıdaǵy sózdi de estidik. Biraq qazir bizben múldem basqasha sóılesedi. Amerıkadaǵy kózi nashar jáne múlde kórmeıtin balalarǵa arnalǵan 46 mekteptiń ókilderi bizdiń apparatty alýǵa yntaly. Osynshama mekteptiń ókili jáne Amerıkalyq kitaphanalar qaýym­dastyǵy ónim týraly biledi, aldyn ala tapsyrys bar. Biraq dál qa­shan jáne qansha satyp alatynyn naqtylaý úshin bizge AQSh-qa barý kerek. Sebebi olar aldymen apparatty kózben kórip, qolmen ustap kórgisi keledi, – deıdi Ǵ.Ǵabdreshov.

Keıipkerimiz óziniń serik­tes­terimen osy jazda Amerıkaǵa barýdy josparlap otyr. Bári de sol jaqtan keletin usynysqa, alda belgilenetin yńǵaıly ýaqytqa baılanysty bolmaq.

О́nimniń ómirsheńdigi men ótimdiligi nede?

Mamandardyń aıtýynsha, bir balanyń Braıl qarpin tolyq meń­gerýine birneshe jyl ketip qa­lady. Al jańa ónim arqyly muny úıre­nýshiniń qarym-qabileti men osyǵan deıingi daǵdysyna qaraı birneshe aıǵa, tipti aptaǵa deıin qysqartýǵa bolady. Bul álipbıdi úırenýshiniń de, úıretýshiniń de ýaqytyn biraz únemdeıdi. Biraq másele men apparattyń mańyzy – tek ýaqytty únemdeıtininde ǵana emes, jumystyń ónimdiligin jáne ná­tıjesin arttyratynynda. О́ıt­keni kózi kórmeıtinderge arnalǵan álipbıdi az ýaqytta meńgergen bala óziniń bilim qoryn molaıta beredi, negizgi úı tapsyrmasynan bólek te óz betinshe tanymyn keńeıtedi, múmkindigi shektelmeıdi, kerisinshe arta túsedi.

О́nimniń ótimdiligine taǵy bir sebep qoldanýshylar aýqymynyń áýeldegi kózdelgennen keńeıgenin­de sekildi. О́nertapqysh apparatty bastapqyda balalarǵa arnap jasa­ǵanymen, ony kózi kórmeıtin eresek adamdar da qoldana alady, paı­dalanyp ta júr. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Atyraý obly­syn­daǵy arnaıy kitaphananyń kelý­shileri úıine alyp ketip Braıl álip­bıin úırenedi eken. Munyń da ma­ńyzdylyǵy joǵary.

Oılap qarańyzshy, basqa eldi bylaı qoıaıyq, bizdiń qoǵamda adam­dardyń kórý qabileti kóbine týa­bitti emes, júre kele, tipti egde tartqanda buzyla bastaıdy. Biraq «alpys – taltús» demekshi, zeınet­ke shyǵyp, ómiriniń jańa paraǵyn endi ǵana ashyp jatqandaı kúıde júrgen jan kózi kórmeı qalsa, oǵan oqý-jazý kerek emes dep aıta almaımyz ǵoı. Al alpystan asqan adamdy arnaıy mektepke qabyldaı ma? Árıne joq, egde jastaǵylar túgili jas­tardy mektepke almaıdy. Mektep jasyndaǵy balalardyń ózine oryn jetpeı jatqanda bul múmkin de emes. О́nertapqyshtyń ónimi Braıl qarpin adamǵa óz be­timen úırenýge múmkindik beredi.

Másele

Álbette, apparat – biraz adamǵa paıdaly, alaıda qoljetimdi emes. Jas ereksheligine qaramastan eli­mizdegi kózi nashar jáne múl­de kórmeıtin barlyq adamǵa qol­je­timdi bolý úshin oǵan memleket pen qaltaly kásipkerler, iri kásip­oryn­dar, arnaıy qorlar múddeli bolýy kerek, qarjylandyrý qa­jet. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń 2020 jyly qyrkúıektegi Joldaýynda: «Ǵy­lymdy qarjylandyrýdyń jáne qoldaýdyń mańyzdy kózi – iri kásip­oryndardyń, ásirese shıkizat salasyndaǵy kompanııalardyń qa­rajaty. Tapqan tabystyń 1 pa­ıyzyn ǵylym men tehnologııa­ny damytýǵa berý týraly qolda­nystaǵy norma talaptary saq­talmaı otyr. Kóp jaǵdaıda bul qara­jat kompanııalardyń ishin­de bóliniske túsip ketedi», degen edi. Keı kásiporyndardyń jyl­­dyq tabysynyń 1 paıyzy bir­­neshe mıllıardty quraıdy. Ondaı qarajatpen birneshe mek­tep­tiń zaǵıp oqýshysyn, arnaıy kitaphanalardyń kelýshilerin qu­ralmen qamtamasyz etýge bolar edi.

Keıipkerimiz budan basqa máse­leniń ekinshi bir ushyn shyǵarǵandaı boldy.

– Almatyda ornalasqan N.Ostrovskıı atyndaǵy №4 Zaǵıp jáne nashar kóretin balalarǵa ar­nalǵan arnaıy mektep-ınternatynda 250 oryn bar. Biraq onda 300 bala oqyp jatyr. Demek 50 orynǵa artyq oqýshy bilim alyp júr. Oǵan syımaı qalǵandar taǵy bar, qansha qalasa da olardyń ornalasýyna múmkindik joq. Al elordada, qatelespesem, kórý qabiletinen aıyrylǵan balalardyń sany 400-den asady, – deıdi tıflopedagog-ǵalym Ǵ.Ǵabdreshov.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2017 jylǵy derekteri boıynsha Qazaqstanda 160 myń kórý qabileti nashar adam bolsa, onyń 90 myńy esepte tur. Telefonǵa telmirgen jas býyndy kórip, «bul sannyń kóbeımese azaımaǵany anyq-aý» degen oıǵa kelesiz. Endi sol 160 myń adamnyń 10 myńǵa jýyǵy – 18 jasqa deıingi bala, onyń ishinde 1,5 myńǵa jýyǵy arnaıy mektepterge barýǵa múmkindigi bar. Qalǵandary mundaı mektepter joq eldi mekenderde turady. Demek 8,5 myńdaı bala bilim alý quqyǵynan aıyrylyp otyr. Bul – zańǵa qaıshy. Sebebi qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańda ár bala ózi­­niń ereksheligine qaramastan sapa­ly bilim alýǵa quqyly ekeni kór­se­tilgen. Al biz bıyl «Balalar jyly» deımiz...