Shynaıy shyndyq shyraıy

Atam qazaqtan qalǵan bir qaǵıda bar. Ol: «Kórgendi kisi kórgenin, kórgensiz kisi bergenin aıtady» dep keledi. Qazir qazaq baspasózine qajet nárse – sol kóregendik. Kóregendikpen qoǵamdaǵy bardy baǵalap, joqty túgendep otyrý qalamgerdiń basty paryzy dep bilemiz. Osy turǵydan kelgende belgili jýrnalıst, Prezıdent granty men Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty áriptesimiz Jaqsybaı Samrattyń ushqyr oıynan, qarymdy qalamynan týǵan dúnıeler oqyrmanyn selt etkizbeı qoımaıdy. Ásirese, onyń kórkem dúnıe men pýblısıstıkany ushtastyra jazyp kele jatqany súısintedi. Aqıqattyń betine týra qarap, «Jartylaı shyndyq ótirikten de qaýiptirek. Ádette boıamaly jartylaı shyndyqqa qaraǵanda, ótirikti tanyp qoıý ońaı», deıtin T. Gıppel sózine zeıin qoıyp jazǵan ár maqalasy men kórkem esselerinen, suhbattarynan alar taǵylym az emes. Sondaı jaqsy dúnıelerdiń basyn qosqan áriptesimizdiń jınaǵy «Jyldar jyljyp barady...» dep atalady. Bul kitaptaǵy tanymdyq jazbalar úsh bólimge toptastyrylǵan eken. Qıly-qıly taǵdyrlardy, qyzyqty oqıǵalardy qamtıtyn alǵashqy bólimde álem tanyǵan aıtýly tulǵalarmen ótkizilgen suhbattar, tarıhı oqıǵalar kórinis taýypty. Sonyń birinshisi, ómiri ólsheýsiz uzaq degen KSRO oıran bolǵan tusta el taǵdyry, jer taǵdyry, til taǵdyry týraly tolǵaqty baılamdaryn taratyp aıtyp: «Halyqtyń máńgi ǵumyry onyń tilinde. Árbir til óziniń halqy úshin uly», degen álem tanyǵan Shyńǵys Aıtmatov týraly eken. Áńgime ústinde qazaq pen qyrǵyzǵa telqońyrdaı bolǵan tekti Aıtmatov alasapyran tusta táýelsizdikti baıandy etýdiń joly birlik ekenin arydan qozǵap: «Betege ketse – bel qalady, bekter ketse – el qalady, al bereke ketse neń qalady», degen qanatty sózge tizgin tartyp, qanattas jatqan baýyrlarǵa endigi aıtary – babalar úlgisin jalǵastyrý ǵana qalyp turǵanyn tilge tıek etipti. Al qazaq ǵylymynyń aıtýly ókil­deriniń biri, az ǵumyrynda artyna ólmes mura qaldyrǵan, akademık Murat Aıtqojın týraly essede estiler este us­taıtyn maǵlumattar molynan. Ǵylym, bilim salasyndaǵy Aıtqojındar áýleti kóp jaǵdaıda ózgeni tańdandyrmasa, ózderi tańdana qoımaıtyn evreı jurtyn súısintken birinen-biri ótetin alty oqy­mystynyń ómir joly keıingige sabaq bolarlyq. Olar ashqan jańalyq KSRO zamanynda talaıdy tamsandyrǵanyna naqty dálel, dáıekter keltiredi. Qazaq ádebıeti men jýrnalıstıkasy biregeıleriniń biri Ánýar Álimjanov edi. Ol qalamgerligimen qatar, kórnekti qoǵam qaıratkeri de bolatyn. Totalıtarlyq dáýir delinetin memleket dáýirlep turǵanda alǵyrlyǵymen tórtkúl dúnıeni túgendep júrip qazaq halqyn dúnıe júzine múmkindiginshe tanytqan sanaýly azamattardyń biri de osy Ánaǵań bolǵanyn aıta ketýge tıistimiz. «KSRO-ny taratqan qazaq» degen essede sol Ánýar Álimjanovtyń qalt-qult etip turǵan KSRO-ny taratý jónindegi ózi daıyndaǵan tarıhı deklarasııany depýtattar aldynda jarııa etkeni alǵa tartylady. Ony únsiz tyńdaǵandardyń arasynda bulqynǵandar da, bult ete túskender de az bolmaǵanyn maıdan qyl sýyrǵandaı etip jetkizedi. Sheńberdiń ishindegi jurttardyń táýelsizdigi shartyq oı-ólsheminen bıik turǵanyn boljaǵan Ánekeń batyldyqpen álgi qundy qujatqa qol qoıyp, Keńes zamanynyń sońǵy demin bitirgen bolatyn. Sol tusta bul – qazaqtyń qaısarlyǵyn, jóni kelgende, júıesi barǵa jóńkilmeıtinin dáıektegeni anyq. Osynyń bári essede jan-jaqty qamtylǵan. Sol sekildi táýelsiz Qazaq eliniń jańa bastaǵan tirlik-tynysyna túrli jolmen ishtarlyq jasaǵan ózgelerdiń ózeýregen isine qasqaıyp qarsy shyqqan professor Aldan Áıimbetov týraly jazǵan dúnıesi kimdi de bolsa selt etkizbeı qoımaıdy. Jýrnalıst halqymyzdyń osyndaı asyl tekti ulyn ardaqtaýdyń kemshin soǵyp jatqanyn alǵa tartyp, ózimiz úlgi etip júrgen órkenıetti elder mundaı aıtýlysyn bıikke kóterip, úlgisin úkilep, keıingige tanystyryp otyratyn sanamyzǵa salyp, bul jaǵynan kemshin soǵyp jatatyn kerenaýlyǵymyzǵa keıistik tanytady. Kitaptaǵy Maǵjan Jumabaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, ózge de jaqsy-jaısańdar týraly jazbalar da molynan. Soltústik óńirdegi el, jer, til, din máselesi de keń qamtylady. Bir sózben aıtqanda, zaman sózin jarııalaǵan jańa jınaq qospasyz aqıqatty, shynaıy shyndyqty qalyń jurttyń aldyna tartady. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».