Al orys tiline tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Bolat Kómekov aýdarypty, jalpy qundy eńbektiń Nııaz Tobyshtyń aýdarýyna berilip, ǵylymı ortaǵa enýinde B.Kómekovtiń eńbegi zor. Qyzyqty tarıhı-geografııalyq jáne kosmografııalyq málimetter, Eýrazııa men Afrıka oıkýmenasynyń keıbir tańǵajaıyptary, Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa tán derekter qamtylǵan eńbek – dúnıe júziniń alǵashqy geografııalyq kitaby oqyrmandarǵa endi tanystyrylyp-tabystalǵanmen, 2018 jyly 12 tamyzda Aqtaý qalasynda ótken «Aqtaý sammıtinde» Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy bes memlekettiń prezıdentterine syıǵa berilgen bolatyn.
Kitaptan bilgenimiz – Ortalyq Azııa ǵalymy Muhammed ıbn Najıb Bakran Horezmshahtar memleketiniń kórnekti bıleýshisi Ala addın Muhammed ıbn Tekeshke arnap parsy tilinde jazylǵan arnaıy túsindirmesi bar georgafııalyq traktat túrindegi úlken karta salady. Dańqty bıleýshiniń arqasynda Horezmshahtar memleketi sol kezeńderde musylman áleminde kóshbasshy bolyp, zor derjavaǵa aınalady. Bul saıası-geo-
grafııalyq qaýqar men jetistik Bakrannyń shabytyn oıatady, ol ári saraı bıleýshisinen syı dámetip kartany erekshe etip kezdeme mataǵa asqan jaýapkershilikpen, zor saýatpen salady. Bakrannyń endikter men boılyqtar qaǵıdasyn kórneki túrde túsindirý jáne shar tárizdi Jerdegi araqashyqtyqtardy anyqtaý úshin globýsqa uqsas nárse jasaý maqsatynda kezdemedegi kartany dóńes jerge (úlken qazanǵa) tósep jasaǵany anyqtalǵan.
«Jahan-namany» avtor Bakran «bul paqyr qulyńyz «ǵylymnyń keıbir salasynda biletin az ǵana bilimimdi ortaǵa salyp, osy úlken iske úlesimdi qosaıyn» degen oımen, «álem kartasyn» mataǵa syzǵandyǵyn, baǵyna qaraı mundaı jumyspen buryn eshkim aınalyspaǵanyn» jazady kirispesinde. Sondaı-aq Bakran «Jahan-namany» kirispe, Jer sharynyń adam turatyn bóligi, álem kartasyndaǵy túster men syzyqtarǵa anyqtama, álem kartasyn syzýdan keler paıda, keıbir araqashyqtyqtardyń ólsheýi, teńizder, kólder, teńizdegi araldar, ózender, taýlar, shólder, qalalardyń qazirgi jáne eski ataýlary, tabıǵaty kórkem áıgili jerler, elderdiń qonys aýdarýy, adamdar turatyn jerlerdiń erekshelikteri, qalalardyń keıbir ǵajaıyp jaıttary, asyl tastar keni, ne nárse qaıdan shyǵady, arabtyń keıbir jaıttary, bytyrańqy hıkaıalar atty 20 taraýǵa bólgendigin, árbir taraýdaǵy málimetterdi kisini jalyqtyrmaıtyndaı ári qanaǵattanarlyq áser qaldyratyndaı etip bergendigin» jazady.
«Jahan-namada» biraz qundy derekter qatarynda etnotarıh, jaýyn, qar, burshaq shaqyrý úshin túrkiler qoldanatyn ıad tasy, Edil ózeni, mońǵol shapqynshylyǵy aldyndaǵy dáýir halqynyń mentalıteti, Qazaqstan men Ortalyq Azııa, Aral-Kaspıı mańy týraly tarıhı-geografııalyq mańyzdy maǵlumattar aıtylady. Kaspıı teńizi Abeskýn, Hazar jáne Gýrgan atty úsh ataýmen beriledi. Sondaı-aq Sııah-Kýh, ıaǵnı Mańǵyshlaq týraly toqtalyp, avtor Mańǵyshlaqty taıpalyq ataý retinde anyqtaıdy. Ásirese, Bakrannyń Aral-Kaspıı óńiri týraly jazbasyndaǵy tabıǵı gaz ben munaı týraly aqparaty qyzyqty. «Al munaı (naft) bolsa maı tárizdi jáne ony jerdegi qudyqtardan óndiredi. Onyń túsi jasyl, aq jáne qara bolady. Jasyl tústisi Hazar Darbanda, aq tústisi – Bakýde jáne Mýkanda, qara tústisi – Balqan sheginde ornalasqan. Qara tústi munaıdy aq munaıǵa tamshylatý ádisimen aınaldyrady, bul úrdisti dıstıllıasııa (taktır) dep ataıdy» delingen. Sondaı-aq jazbada munaıdy óndirý joldary, onyń túrleri, taratý óńirleri men saýdasy jaıly aıtylady, munaıdyń túsi shaıyrly qospalardan tazarý dárejesine qatysty ekenin kórsetedi. Demek munaıdy zertteý, tabý, túrlerin anyqtaý, óńdeý, saýdaǵa shyǵarý keńestik kezeńniń jańalyǵy emes, áriden anyq bolǵan ǵylym eken.
– Ibn Nadjıb Bakrannyń «Jahan-namasy» mańyzdy ózindik geografııalyq eskertkish retinde búkil oıkýmena týraly ǵana emes, oblystar men óńirler, sonyń ishinde qazirgi Qazaqstan men Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy oblystar men óńirler týraly qyzyqty tarıhı-geografııalyq maǵlumattardy qamtıdy. Avtor Bakrannyń ózi týraly eshqandaı derek joq. Biraq Iý.Borshevskıı onyń Horasannan shyqqanyn boljaıdy. Barkannyń álem kartasy asa uqyptylyqpen jáne releftik topografııalyq egjeı-tegjeılerimen birge daıyndalǵan. Ol kartada memleketter men halyqtar, teńizder men kólder, ózender men tarmaqtar, taýlar men shólder, aq túspen belgilengen taýly qarly shyńdarǵa deıingi barlyq nysan ártúrli keskindememen, qalalar dóńgelekpen kórsetilgen. Álem kartasynda gradýstyq torda boılyqtar men endikterdiń qyzyl syzyqtary kórsetildi, dep jazady akademık B.Kómekov «Jahan-namanyń» derektanýlyq jáne tarıhnamalyq máni týraly sózinde.
Buǵan deıin de taǵylymdy eńbekterdi halyq ıgiligine usynyp, ult rýhanııatyna úles qosyp júrgen N.Tobysh, kórnekti ǵalym B.Kómekov, tarıhshy A.Qalyshtyń qatysýymen segiz ǵasyrdan beri qaqpaǵy ashylmaı qozǵaýsyz jatqan qundylyq halyqqa jol tartty.
Mańǵystaý oblysy
