Alash Ordanyń bir ortalyǵy

Forýmdy ashqan oblys áki­miniń orynbasary Ǵanı Nyǵy­metov bul kitaptyń aıryqsha ma­­ńyzdy ekenin atap ótti. О́ıt­keni ol byltyr kúzde qazirgi Sol­­tús­tik Qazaqstan oblysynyń Jam­­byl aýdanynda ómir súrgen ataq­ty baı, mesenat, sol kezdegi Qor­ǵan bankiniń (qazirgi Reseı Fede­ra­sııasyndaǵy Qorǵan oblysy) ak­sıoneri, mıllıoner Áltı Bar­ly­baevtyń qystaýynda Mir­jaqyp Dýlatov bastaǵan Alash forý­mynyń bolǵanyna 100 jyldan artyq ýaqyt ótkendigin atap ótken halyqaralyq ǵylymı-prak­tı­kalyq konferensııaǵa qa­tys­qan alashtanýshy ǵalym­dardyń jasaǵan baıandamalary men aıtqan sózderinen quras­tyrylǵan jınaq.

Konferensııaǵa elimizge tany­mal alashtaný men ulttyq tarı­hy­myzdyń bilgirleri Sabyr Qa­symov, Dıhan Qamzabekuly, Erkin Ábil, Zııabek Qabyldınov, Sultan-Han Aqqululy, О́mirzaq Ozǵanbaev, Abaı Tasbolatov, Búr­kitbaı Aıaǵan, Amanjol Kúzem­baıuly, Serik Ne­gı­mov, Zar­qyn Taıshybaı jáne t.b. qatys­qan edi. Al Alash forýmy­na Petropavl ýeziniń 22 bolysynan basqa Omby, Qorǵan, Kókshetaý, Aqmola, Atbasardan 10 myńnan artyq adam jınalǵandyǵy qu­jat­tarmen dáleldengen. Ondaǵy bas­ty másele Alash mılısııasyn qu­rýǵa arnalǵan. Osyndaı ma­ńyz­dy is-sharany keń aýqym­da ótki­ze alǵandyqtyń ózi ulty­myzdyń bostandyq pen táýel­siz­dikke degen yntasynyń zor, rýhy­nyń bıik bolǵanyn kórse­tedi. Forýmǵa kelgenderdi atty jasaqtar saltanatty túrde qatar turyp qarsy alyp, Maǵjan Juma­baev jazǵan Alash gımnin aıtyp turǵan. Is-sharany basynan aıaǵyna deıin belgili din jáne qoǵam qaıratkeri, alashshyl azamat Abylaı Ramazanov basqar­ǵan. Jazýshy Sábıt Muqanov óz kózimen kórgen osy oqıǵa týraly «О́mir mektebinde» jazyp ketken. Sondyqtan da bul forýmnyń mańyzy zor, umytylmaıtyn tarıhı oqıǵa.

Byltyr konferensııadan soń qonaqtar osy orynǵa tas belgi qoıýǵa jáne Áltı baıdyń kese­nesiniń ashylýyna qatysqan edi. Mine, endi sol oqıǵalardyń bári úlken jınaq bolyp, oqyr­man­dar nazaryna usynylyp otyr. Jınaqty Soltústik Qa­zaq­­­stan ýnıversıtetiniń rek­to­ry E.Sholanov, profes­sor­­la­ry A.Ybyraeva, Z.Taı­shy­baı, oblys­tyq mádenıet bas­qarmasynyń bas­shysy D.Ábdi­raıysov, oblystyq arhıv­tiń dırektory S.Máli­kovalar qurastyrǵan.

Tusaýkeser rásiminde Halyq­aralyq «Qaharmandar» qory­nyń tóraǵasy, Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııanyń múshesi, Jobalaý keńsesiniń basshysy Sabyr Qasymov sóılep, jınaq týraly lebizin bildirip jáne óz­deriniń búgingi tańǵa deıin at­qar­ǵan jumystary jóninde aqparat berdi. Komıssııa quryl­ǵannan beri 10 jumys toby barlyq oblystar­da qurylyp, 2 mıllıondaı qujat­ty qupııa­lyqtan shyǵarǵan, so­nyń nátı­jesinde 150 myńdaı ataý­syz, sotsyz joǵal­ǵan azamat aqtal­ǵan. «Osy saıası qýǵyn-súrginde Ke­ńes Odaǵy kóleminde eń úlken japa shek­ken bizdiń halqymyz ekenine kózi­miz jetip otyr. Eshqan­daı qu­jat toltyrylmaı oıyna ne kelse sony istegen mılısıonerler ­aýyldarda kózine teris kórin­gen adamdardy atyp kete bergen. Olardyń kimder ekeni tek zardap shegýshilerdiń shaǵymdarynan, kóz kórgender men týystary­nyń aıtýynan ǵana belgili bolǵan. Sondaı aqparattardyń bári qu­pııa túrde saqtalǵan ishki ister organdarynyń arhıvterinen tabylýda», dedi ol.

Sóz tizginin alǵan A.Baıtur­synov atyndaǵy Qostanaı mem­lekettik ýnıversıtetiniń professory Amanjol Kúzembaıuly osy ýaqytqa deıin Alash ortalyǵy dep tek Jympıty men Semeıdiń ǵana atalatyndyǵyn aıta kelip: «Omby men Qyzyljar da Alash­tyń ortalyqtary bolǵan. Bul baǵytta kóp zertteýler jasaý kerek. Men HIH ǵasyrda Reseı ımperııasynda ulttardyń jan basyna shaqqanda joǵary bilim alǵan adamdary arasynan eń kóbi qazaqtar ekenin anyq­ta­dym. Solardyń kóbi Omby men Qyzyljarda bolǵan, al olardyń bári de Alash Ordanyń múshesi boldy», dedi ol.

Soltústik Qazaqstan ýnı­ver­sıtetiniń bazasynda Sh.Ýálı­ha­nov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń fılıaldary ashylǵaly jatyr. Fılıaldar ju­mysynyń bir baǵyty osy bolatyn shyǵar.

Tusaýkeser rásiminen keıin qonaqtar men ǵalymdar, qoǵam ókilderi, ólketanýshylar men jýrnalıster Jambyl aýdanyndaǵy Áltı baıdyń qystaýyna sapar shegip, osynda salynýǵa tıisti ashyq aspan astyndaǵy mýzeı-keshenniń alǵashqy qadasyna kapsýla salýǵa qatysty. Bul me­ken qazir kıeli jerler qata­ryna engizilgen, endi osynda bel­gili músinshi Qazybek Saty­bal­dynyń jobasymen barlyq týrısterdi qyzyqtyratyn keshen boı kóteretin bolady. Odan ári qonaqtar Jam­byl aýdanynyń ortalyǵy Pres­nov aýylyna baryp, jer­gilikti turǵyndarǵa saıası qýǵyn-súrginniń qasireti týraly áń­gimeler aıtty. Osynaý is-shara­lardyń jáne jınaqty shyǵarýdyń bas demeýshisi – Áltı baıdyń ur­paǵy, kásipker Naǵashybaı Bar­lybaev.

Soltústik Qazaqstan oblysy