Tabys kilti – óz qolymyzda

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Eýrazııalyq Odaq qurý týraly ıdeıasyna bıyl jıyrma jyl toldy. Osy kezeń ishinde Elbasynyń bastamasy ekonomıkalyq turǵydan ómirsheń aqıqattyǵyn dáleldep, halyqaralyq jańa qurylymnyń jemisteri men ıgilikteri elimizdiń barlyq óńirlerine taralyp otyr. Birikken, salalas kásiporyndardyń qurylýy, qazaqstandyq mazmundaǵy ımporttyq úlestiń artýy sonyń bir dáleli bolsa kerek. Bul jóninde Soltústik Qazaqstan oblystyq ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Marat Ysqaqov áńgimeleıdi. – Áńgimeniń kirispesin N. Á.Nazarbaevtyń myna sózderimen bastaǵandy jón kórdim. «Endigi jerde Odaq úshin shıkizat bazasy bolyp qala berer jaıymyz joq. Qazaqstan – sheteldermen jemisti baılanys jasaı alatyn, sóıtip, halyqaralyq abyroı-bedelge ıe bola alatyn zor respýblıka. Tek sonyń kiltin tabý kerek. Sol kiltti izdemeseń, ózinen ózi qolǵa túse bermeıdi. Ne bolǵanda da bizdiń bul júris týǵan halqymyzǵa qaıtsek jaqsylyq jasaı alamyz degen qam-qareketten týyp jatyr». Osyndaı batyl baılam qaı jyly aıtyldy deısiz ǵoı? 1990 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp turǵanda! Keńes Odaǵynyń áli ydyraı qoımaǵan kezinde! «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» reformasyna batyl kirisken Memleket basshysy az ǵana ýaqyttyń ishinde elimizdi qıyndyq qursaýynan shyǵara bildi. Qazaqstanda 1996 jyly ekonomıkalyq quldyraý alǵash ret toqtatyldy! Másele, úzdiksiz toqyraýdyń toqtatylýynda! Munaı óndirý –16,1, tústi metaldar óndirisi 2,7 paıyzǵa kóterildi. Teńge engizilý qarsańynda ınflıasııa 30,6 paıyzǵa deıin sharyqtasa, 1996 jyly 28,7 paıyzǵa deıin tómendedi. Osy jyly Qazaqstanǵa 92,5 mıllıard teńge mólsherinde ınvestısııa kelgen. Qarjylyq daǵdarys jyldarynda da júrgizilgen syndarly da ilkimdi saıasattyń arqasynda turaqtylyq jolynan aýytqyǵan joqpyz. Búginde elimizdi jer júziniń bári tanıdy. Kúnnen kúnge Qazaqstannyń abyroı-bedeli artyp, nyǵaıyp keledi. Memleket basshysy dástúrli Joldaýynda Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý tujyrymdamasynda aldaǵy jumystyń uzaq merzimdi basymdyqtaryn jáne eki kezeńde júzege asyrý joldaryn usyndy. Jeti basym baǵyt ishinde ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý trendin qalyptastyrýǵa jáne ıntegrasııalyq baǵytty óristetýge erekshe mańyz berildi. Alda ekonomıkada ishki jalpy ónimniń jyl saıynǵy ósimin 4 paıyzdan kem qylmaý, ınves­tısııa kólemin qazirgi 18 paıyzdan búkil ishki jalpy óniminiń 30 paıyzyna deıin ulǵaıtý, ekonomıkanyń ǵylymı qamtymdy modelin engizý arqyly eksporttyq áleýetindegi shıkizattyq emes ónimniń úlesin 70 paıyzǵa, eńbek ónimdiligin 5 esege – qazirgi 24,5 myńnan 126 myń dollarǵa deıin arttyrý sekildi ulan-ǵaıyr talaptar tur. Strategııadaǵy osyndaı basty maqsattar naqty qaǵıdattarǵa negizdelip, odan ári qarqyndy damýymyzdyń jańa áleýetin ashatyn tyń múmkindikter bolyp tabylady. Barlyq salany qamtıtyn jáne úzdiksiz ósýdi qamtamasyz etetin jańǵyrtýlar men qýatty serpilister elimizdi eń damyǵan memleketter qataryna qosary daýsyz. Búgingi kúni elimizdiń dúnıejúzilik ekonomıkaǵa kirigýi, básekelestikke qarym­­­­dylyǵy úlken mańyzǵa ıe. Elbasy álemdik ıntegrasııa erkin saýda, Keden odaǵy, Birtutas ekonomıkalyq keńistik jáne Batys Eýropany qamtıtyn Ekonomıkalyq odaqtan quralatynyn atap kórsetip, ónimdi tutynýshylardyń orasan zor sany bolatyn jerge ornalastyrýdyń, bul oraıda, bıznes basqa rynoktarda da ózin jaqsy sezinýi úshin shyńdalatynyn, jumys kúshiniń, kapıtaldyń erkin qozǵalysyna jol ashylatynyn únemi aıtyp keledi. 16 mıllıondyq qazaqstandyq rynok pen 170 mıllıon adamy bar keńistikti salystyryp kórsek, aıyrmashylyǵy jer men kókteı emes pe! Ekonomıka damyǵan saıyn rynok kóziniń keńeıýi – tabıǵı zańdylyq. Kóp tarapty halyqaralyq ekonomıkalyq jobalarǵa qatysý arqyly Qazaqstannyń álemdik rynokta senimdi ónim berýshi róli kúsheıgenin baıqaýǵa bolady. Naryq jaǵdaıyndaǵy básekege qabiletti ekonomıka memlekettiń bet-álpeti, aınasy ispettes. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirilgen ónimder men taýarlar shyǵarý tájirıbesi, zaman talabyna beıimdelý úrdisteri Qyzyljar óńirinde de qalyptasqan. Soltústik Qazaqstan oblysy ónerkásip kesheni damyǵan óńirlerdiń qataryna jatady. 20 myńǵa jýyq adam turaqty jumys isteıtin óndiris uıymdaryna jalpy óńirlik ónimniń onnan biri tıesili. IJО́-degi ónerkásip úlesi 10,6 paıyzǵa ósti. О́ńirdegi sala damýynyń negizgi baǵyttary aýyl sharýashylyǵy ónimderi men mashına jasaý taýar-buıymdaryn shyǵarý, elektr qýatyn óndirý jáne taratýmen ishki rynokpen qatar sheteldik suranystardy de óteýge baǵdarlanǵan. Sonymen birge, qurylys materıaldary, daıyn metall, rezeńke, plastmassa buıymdary, hımııa, metallýrgııa ónerkásibi ónimderi, kıimder, bylǵary ónimderi, jıhaz sııaqty ónerkásip ónimderi de syrtqa shyǵarylady. Mashına jasaý oblystyń brendi sanalady. Birinshi besjyldyq sheńberinde “ZIKSTO”, “Munaımash”, S.M.Kırov atyndaǵy zaýyttar ekonomıka ósimin molaıtyp, syrtqy rynokqa jumys istep keledi. Petropavl aýyr mashına jasaý zaýyty jańasha serpinge ıe. Munda elimizdiń jetekshi keshenderi úshin básekege qabiletti jańa ónim túrlerin shyǵarý ıgerilip, ınnovasııalar belsendi túrde engizile bastady. Onyń burǵylaý keshenderi, júk vagondary, munaı sorǵylary jáne basqa ónimder eń joǵary álemdik sapa úlgisine sáıkes keledi. Prezıdent árbir besjyldyqtyń naqty nátıjesi ekonomıkanyń jańa salalaryn qalyptastyrý úlgisine aınalý tıistiligin erekshe atap kórsetti. Bul turǵyda qalyptasqan is-tájirıbelerdi óndiris oryndaryna keńinen engizý oılastyrylǵan. Máselen, “ZIKSTO” AQ elimizde alǵashqylardyń qatarynda júk vagondary óndirisin ıgerdi, “Munaımash” AQ “О́nimdilik-2020” baǵdarlamasy aıasynda óz óndirisin jańǵyrtty. “PAMJZ” AQ, S.M.Kırov atyndaǵy zaýyt jáne basqalary damý ınstıtýttarynyń qoldaýyna súıendi. Indýstrııalandyrýdyń birinshi besjyldyǵy barysynda óńirlik Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda ınvestısııa kólemi 41 mıllıard teńge bolatyn jáne 1800 jumys ornyn quratyn 30 joba júzege asyrylýda. Qazirgi ýaqytqa deıin somasy 25,8 mıllıard teńgeniń 26 jobasy iske qosyldy, 1 myńdaı jumys orny ashyldy. Indýstrııalandyrý kartasyndaǵy basqa jobalar iske qosylý merzimi boıynsha ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵyna ótedi. Olardyń arasynan 2018 jyly paıdalanýǵa beriletin quramynda qalaıy bar 1 mıllıon tonna kendi óńdeýge arnalǵan Syrymbet taý-ken metallýrgııa kombınatynyń qurylysy reseılik kásipkerlerdi erekshe qyzyqtyryp otyr. 70 mıllıon dollar ınvestısııa salynǵan kásiporynda 500-den astam jumys ornyn qurý kózdelgen. Indýstrııalandyrý kartasymen birge óńir ekonomıkasy úshin birneshe mańyzdy jobalar qolǵa alynǵan. Bıyl Petropavl aýyr mashına jasaý zaýyty energetıkalyq qazandyq jabdyqtaryn serııalap shyǵarý jónindegi jobany aıaqtaıdy. Munyń ózi kásiporynnyń biregeı ónimmen energetıkalyq jabdyqtar naryǵyna shyǵýyna jáne respýblıkanyń barlyq GES-terin tapsyryspen qamtýyna múmkindik beredi. Indýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵynda kásiporyndarda ınnovasııalardy engizý odan ári jalǵasady. “PAMJZ” AQ “Aq bulaq” baǵdarlamasy aıasynda Qazgeologııa Ulttyq geologııalyq-barlaý kompanııasy úshin burǵylaý qondyrǵylaryn birlese ıgerý óndirisine qatysatyn bolady. “ZIKSTO” AQ jartylaı vagondar men júk arbashalaryn shyǵarýdy, júk vagondarynyń qalypty dánekerleý arbashalary úlgisin ázirleýdi josparlap otyr. “Munaımash” AQ aqparattyq termınaldar kómegimen óndiristi qoldaý men baqylaýdyń zamanaýı júıesin ıgerýde. Kırov atyndaǵy zaýyt temirjol, munaı-gaz keshenderi men Qorǵanys mınıstrligi muqtajdyǵy úshin radıoelektrondy aspaptar óndirýmen, sandyq teledıdar uıymdastyrýǵa arnalǵan tehnıkalyq quraldardy kórshiles elderge jetkizýmen shuǵyldanady. Memleket basshysy aldymyzǵa Qazaqstan geo­logııa barlaý salasy boıynsha álemdik rynokqa shyǵý mindetin qoıdy. Osyǵan oraı mıneraldyq-shıkizattyq áleýetin ıgerý maqsatynda birneshe joba qolǵa alynatyn bolady. Ǵ.Músirepov atyndaǵy aýdanǵa qarasty “Baqsy” ken orny mys pen altynǵa baı. Olardy ıgerý ken baıytý kombınattary qurylysyn salýǵa jáne shıkizatty tereńdete óńdeýge arnalǵan jańa óndiris oryndaryn qurýǵa múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta 1 mıllıard teńgeniń barlaý jumystaryn júrgizýdi qarastyratyn kelisimshart jasaldy. Aıyrtaý men Ǵ.Músirepov atyndaǵy aýdandardyń qıylysqan jerindegi “Volodarskoe” ken ornynan polımetaldardy barlaý jáne óndirý qolǵa alynbaq. Vengrııalyq kompanııa barlaý jumystaryna 5 mıllıard teńge baǵyttamaq. О́ńirde qurylys materıal­dary óndirisin damytýdyń bolashaǵy da zor. Aldaǵy ýaqytta qum, qıyrshyq tas, beton ónimderi, esik-tereze, sendvıch panelder, qubyrlar jáne basqa buıymdar sııaqty qurylysta qoldanylatyn ónimderdiń túr-túri shyǵarylyp, Reseıdiń shekaralas oblystaryna satylatyn bolady. Innovasııalyq ınfraqurylymmen 3 ǵylymı uıym aınalysady. Onda 325 maman ǵylymı-zertteý júrgizip, olardy óndiriske engizýge daıyndaıdy. Budan basqa, munaı-gaz jabdyqtaryn jobalaýǵa arnalǵan konstrýktorlyq bıýro jumys isteıdi. Bularda 325 mıllıon teńgeniń ǵylymı-tehnıkalyq jumystary oryndaldy. Nátıjesinde kásiporyndardyń ınnovasııalyq belsendiligi 10,4 paıyzǵa ósip, 6019,2 mılllıon teńgeniń ınnovasııalyq ónimderi shyǵaryldy. О́ńirdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy taıaý jyldary Petropavl qalasynda ındýstrııalyq aımaq qurýǵa jáne ony damytýǵa jaǵdaı jasaıtyn bolady. Búgingi kúni ındýstrııalyq aımaq qurý tujyrymdamasy ázirlenip, ony ornalastyrýǵa arnalǵan 148 gektar jer ýchaskesi belgilendi. Prezıdent halyqqa arnaǵan Joldaýynda 10-15 jyl ishinde ǵylymı qamtymdy ekono­mı­kalyq bazıs jasaý arqyly qýatty elder sanatyna kirý talabyn qoıdy. Oblys kásip­oryndary ıntegrasııa jaǵdaıynda jumys isteı otyryp, áriptes elder rynogynda ózindik báse­kelestikti qamtamasyz ete beretin bolady. Jazyp alǵan О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy.