Qazaq jazýshysy nege álem jazýshysy bola almaıdy nemese «Sóz sıqyrynan» «Fantom-dertke» deıin...

Prolog

Qazaq jazýshysy kim? Ol qandaı tulǵa? Álem ádebıetinde onyń orny bar ma? Oqyrman ony qaı turǵydan baǵalaıdy? Oǵan ulttyń jazýshysy bolǵan qanshalyqty yńǵaıly? Al eger kosmopolıt jazýshy bolsa, qandaı jetistikke jeter edi?

Men osy suraqtarǵa jaýapty Sa­ty­baldy Narymbetovtiń boıynan iz­dedim. Eldiń bári ony kınorejısser retinde baǵalaıdy. Shyndyǵynda ol eń áýeli jaqsy jazýshy bolatyn. Biraq qaıdan jaryp shyǵam degen suraq qazaq jazýshylarynyń báriniń basynda bar.

Ol birde maǵan Iаn Parandovskııdiń «Alhımııa slova» atty kitabyn syılaǵan. Muqabasynyń ishine «Al, mine, saǵan bir baıtal ketti» degen qoltańba jazylǵan. «Alhımııa slova» – jazýshylyq hám sóz sıqyry týraly kitap. Sóz sıqyry – Satybaldy Narymbetovtiń ishki dúnıe stıhııasy.

Kıno salasynda ádebı til normalaryn saqtaǵan jalǵyz rejısser osy Satybaldy aǵamyz. Ol kınodaǵy áde­bıettiń ókili sııaqty bolyp júretin. Týra­syn aıtqanda, kınoǵa jazýshynyń jan-dúnıesimen baryp kirgen adam.

Iаǵnı jazýshylyqty ishten de, syrttan da jaqsy biledi degen sóz.

Onyń Iаn Parandovskııdiń kitabyn syılap júrgeni de tegin emes. Bul kitap­ta jazýshy bolýdyń qyr-syry egjeı-tegjeıli kórsetilgen. Qazaq jazýshysy tap sondaǵydaı erkin qulashqa ıe bolsa, baıaǵyda álemge tanylar ma edi, kim bilsin.

Al endi joǵarydaǵy ólshemderge Satybaldy aǵanyń ózin salyp kóreıikshi. Oǵan kınoger jazýshynyń «Fantom-dert» romany sebepker bola alady. Bul romandy taldaý úshin jazýshynyń óziniń de ishki syryn bilý kerek. Ol kim, qandaı tulǵa, ulttyq bolmysy basym ba, kosmopolıt emes pe?

Eń aldymen onymen bir kósheniń eki betinde kórshi turǵanymdy aıt­qym keledi. Sondyqtan ony jıyn-terinde ǵana emes, úı jaqtan da kórip qala­tynmyn. Bylaısha aıtqanda, dıssıdent jazýshy Edýard Topoldiń «Rýsskaıa dıva» atty kitabynyń keıipkerleri sııaq­tymyz. Edýard Topoldiń bir keıipkeri keń baıtaq Reseıdi aralap júredi. Son­da oǵan derevnıadaǵy shópjelkeler ıge­rilmegen tyń jer sııaqty kórinedi.

Kezekti jolsapardan oralǵanda, qa­byrǵadaǵy kartaǵa bir knopka shanshyp qoıady. Ol sol barǵan jerimde bir shópjelkemen tanysyp, mahabbat qurdym degen belgi. Kósheniń qarsy betinde týra sondaı qabatta, týra sondaı páter bar. Onyń da qabyrǵasynda Reseıdiń kartasy ilýli tur. Onyń da beti shup-shubar knopkadan kórinbeıdi. Sóıtse, ananyń júrgen-turǵanynyń bári ulttyq qaýipsizdik salasynyń baqylaýynda bolǵan ǵoı.

Sol kitapty endi men, Satybaldy aǵaǵa syıladym. «Keıipkerleri siz ekeý­miz sııaqty eken» dep ázildedim. Orny­na Fazıl Iskanderdiń «Sandro ız Shegema» romanyn aldym. Satybaldy aǵa jazý stıli jaǵynan Fazıl Iskan­derdi qurmet tutady. Men ol kisige «Siz­diń jazýyńyz Edýard Topoldikine ke­lińkireıdi» dedim.

Qyzyq bolǵanda Satybaldy aǵa men Edýard Topol Máskeýde bir jerde, biraq ár kezde oqypty. Aralarynda biraz jas aıyrmashylyǵy bar eken. Biraq ustazdary ózgermegen, ekeýiniki de bir adam. Osyny aıtyp, biz ekeýmiz de qaıran qalysyp otyrdyq. Demek olar sol kezdegi shákirtterin ózgeshe oılaýǵa úıretken.

Satybaldy Narymbetovtiń «Fantom-dert» atty romany týra osy rýhta ja­zyl­ǵan. Ol bul romanynda Edýard Topol qusap totalıtarlyq qoǵamdy mazaq etedi. Tili qazaqsha bolǵanmen, qazaqy qoldy shyǵarmaǵa bir uqsap, bir uqsamaıdy. «Qazaqsha jazǵanyńyz ba?» deımin ázildep. «Joq, Sozaqsha jazdym» deıdi ol kisi.

Suhbat

– Edýard Topoldyń biraz shyǵar­masyn oqydym, biraq dál osy kitaby mende joq eken, – dedi kitapty ádeıi berge­nimdi bilip. – Reseıde ózgeshe oı­ly eki myqty kınorejısser bar. Biri Gennadıı Shpalıkov, ekinshisi osy Edýrad Topol. Ekeýi de men sııaqty kıno túsirýmen birge, jazý da jazady. Solarǵa dáris oqyǵan ustaz Iosıf Mıhaılovıch Manevıch, maǵan da dáris oqydy. Al sen bala, Edýard Topolmen ne sebepti uqsaısyńdar dep otyrsyń?

– «Fantom-dert» bizdiń keı jazýshy­larymyzdyń romandary sııaqty jaıylyp jatpaıdy. Sıýjeti symdaı tartyl­ǵan, oqıǵalary bir jeliniń boıyna sheber toptastyrylǵan. Eń bastysy sol kez úshin sıýjet jańa, oı da ózgeshe. Ustazyńyzdyń basqa jaqtan ekeni kóri­nip tur. Mysaly, men Edýard Topoldi oqyǵan kezde, ekeýińizdiń ustazdaryńyz bir ekenin bilgen joqpyn. «Rýsskaıa dıva» romanynda bir evreı jýrnalıst Máskeýde júrgende kúndelikti turmys-tirshilikten ýaqyty artylmaıdy. Keshke deıin «Rýsskaıa gazetanyń» jumysyn isteıdi, odan bólek otbasynyń sharýalary bar. Biraq qalaı Máskeýden shyǵyp, Reseıdiń ormandy dalasyn aralaı bas­taıdy, solaı erekshe shabyty oıanady. «О́mirdi basqa jaǵynan kóre bastaıdy», – dep jazady avtor. Sóıtedi de keshegi keńestik júıeni mazaqtaı bastaıdy. Astary ýdaı ashy. Siz de sondaı ájýa-roman jazypsyz.

– Forma, stıl izdeý jazýshy bolamyn degen ár adamnyń maqsaty bolý kerek. Taptaýryndy stılmen de jaza berýge bolady. Osy joly ózimdi-ózim ashýǵa kómektesken synshy Ámına Qur­­­­manǵalıqyzy ekenin aıta ketkim ke­ledi. Jambylda jatqan jazýshy Ne­sip­bek Dáýtaıuly bir kúni telefon shalyp, osy shyǵarmamdy jýrnalyna basqaly jatqanyn aıtty. Nesipbek pen Ámına buny roman deıdi. Al men ony hıkaıa-baıan dep jazǵan edim. Alaıda bul shyǵarmanyń formasy – kınodramatýrgııanyń formasy. Road movie, ıaǵnı, sapar jazbasy nemese sapar sýrettemesi. Bas keıipker A pýnktinen B pýnktine jetkenshe basynan ótken oqıǵa­ny aıtady. Ary qaraı ósti me, álde óshti me, qandaı kóńil-kúıde boldy, sony jetkizedi.

– Qoǵamdy ǵana ájýalamaıdy, keıip­kerleri de ózin ózi ıronııalaıdy degen pikirime qalaı qaraısyz?

– Ol stıl Folkner jáne Fazıl Iskander degen eki jazýshydan sińdi.

Bul oqyrmanǵa sińimdi bolý úshin kerek. Jazýshy da oqyrman sııaqty qara­paıym adam ekenin kórsetý bir jaǵynan.

– Fazıl Iskanderdiń «Jylandar men qoıandar» degen hıkaıaty sonaý jetpisinshi-sekseninshi jyldary sensasııa bolǵan. Ondaǵy allegorııaǵa sol tustaǵy keńes ádebıetinde teń keletin eshteńe bolǵan joq. Al endi myna Edýard Topoldiń shyǵarmasynda totalı­tarızmdi júıeli túrde ájýalaıdy. Siz­diń «Fantom-dert» romanyńyzda da stalınızmdi ájýalaý keń kórinis tapqan. Kınorejısser óz tobymen kıno túsiretin jer izdep jolǵa shyǵady. Bular jolda kele jatqan kezde Ýán degen jasy úlken kisi qol kóterip turady.

О́zi «urttap» alǵan, kóńildi kisi, alaı­da ornyqsyz adam. Ornyqsyz adam bolǵannan keıin ár nárseniń basyn bir shalady. Tanysa kele kınorejısserdiń Aqataı degen naǵashy atasyn tanıtyn bolyp shyǵady. «Seniń naǵashy atań qaıtys boldy ǵoı, jerleýine kelip pe ediń?» deıdi. Kınorejısser qaraly habardy sonda bir-aq estıdi. Osy jerden bastap Aqataıdyń basynan keshken oqıǵalary baıandalady. Aqataı attan túspeı, keńes ókimetiniń zańyn ornat­qan adam. Myna jol tosqan Ýándi de ýaǵynda sapqa turǵyzǵan ózi. Mine, osy Aqataıdyń kúndelik ispetti bir qalyń dápteri kınorejısserdiń qolyna túsedi. Roman ary qaraı sol kúndeliktiń izimen jalǵasady.

Jańaǵy ózińiz aty-jónin keltirgen Ámına Qurmanǵalıqyzymen arada bol­ǵan áńgimeni de keltire keteıin. Ámına ápkemiz: «Bul kisiniń tańdap alǵan stıli – kúndelik ádisi. Kúndelik ádisimen jazǵanda jazýshy jaýapkershilikten qutylady. Keıde bir jazýshy shyǵarma jazsa, «ol kezde sondaı boldy ma?» dep kúmán keltirip jatamyz. Bul kisi keıipkeri taýyp alǵan kúndelik arqyly tarıhı jaýapkershilikten qutylyp otyr. Eger bul kisi óz atynan jazatyn bolsa, birinshi, qazirgi tilmen jazyp keter edi. Bir jaǵynan tildiń sol za­man­ǵa tán tabıǵatyn buzbaý úshin de Aqataıdyń kúndeligin sóıletip otyr. Romandy ıronııa deýińniń jany bar. Oqyp otyrǵanda kúlesiń, biraq kúlkińniń aıaǵy jylaýǵa aınalady. Al onyń arǵy jaǵynda úlken qasiret bar. 37-jylǵy soıqan saıasattyń tragedııasyn kóresiń. Ideologııa adam sanasyn ýlasa, apıynnan arman. О́z zamanyna shyn berilgen Aqataı men Ýánder ne istemedi?» deıdi. Ámına Qurmanǵalıqyzynyń osy oıy roman jazarda sizde de boldy ma? Áldebir jaýapkershilikten qashqyńyz keldi me?

– Olaı da, bulaı da aıtýǵa bolady. Kúndelik retinde jazsań, senimdirek shyǵady. Oqyrman birden sol zamannyń aýrasyna tap bolady. Onyń ústine Sozaq jaqtyń sóıleý máneri bólekshe. Roman jelisin kúndelik dápterdiń tóńireginde qurýǵa ol da áser etti. Romandaǵy dıalogtar men monologtardyń kóbi úntaspadan alyndy. Olardyń prototıpteriniń áńgimelerin úntaspaǵa ózim túsirgem. Osy úntaspa men kúndelik romandy jazýyma kóp kómek boldy.

– Onda kúndelik boıynsha kettik. Aqataıdy bastyq shaqyryp alyp, qupııa tapsyrma beredi. «О́te qupııa tapsyrma. Qaýipti sapar. Sondyqtan partbıletińdi ótkizip ket» deıdi. Partbıletin ótki­zer kezde júregi lúpildep turyp, tapsyr­manyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinedi. Sóıtip ony jaýapty jumysqa jiberedi de, izinen adam salyp qoıady. Jumsaǵan jerge barady, tapsyrǵan jáshikti alady. Birtalaı ýaqyt jol júrip, áıteýir aýdanǵa áreń jetkizedi. Jáshikti poıyzdan túsirgen kezde qula­typ alady. Birdeńe synǵandaı bolady. Ashyp qarasa, bir qoly synǵan Sta­lınniń eskertkishi aıra-jaıra bolyp jatyr. Sóıtse ol osy eskertkishti alyp kelýge barǵan eken. Bul jerde eskert­kishtiń qolynyń synyp qalýynyń sımvoldyq máni de bar. Biraq ony ashyp aıtpaısyń, ishke saqtaısyń. Tiri jan emes, tas eskertkishti osylaı qupııa túrde alyp kelý – sarkazm. Partbıletin ótkizip, áıelimen qoshtasyp ketýi, jol boıy artynan adam ilesip júrýi, aqy­rynda ákele jatqan jáshiktegi zatynyń eskertkish bolyp shyǵýy ájýa emeı nemene?! Gıpsten jasalǵan eskertkishtiń qolynyń synyp qalǵany úshin ony sottap, ıtjekkenge aıdatyp jibere jazdaıdy. Aınalyp kelgende Stalınniń qolyn ornyna qondyryp, eskertkishti ornatyp áreń jandary qalady. Osy aǵa urpaq keıipkerler ómirden alynǵan ba?

– Seksen paıyzy ózimizdiń aýyldyń kisileri. Kóbi dúnıeden ozyp ketti.

«Jalyn» jýrnaly jıyrma shaqty betin «Kezdeısoq keıipkerler» dep shyǵardy. Bir jıynda Muhtar Maǵaýın: «Tamasha prozaık ediń, sen týraly bir-eki ret baıandamada aıtqam, sen Asqar aǵańa erip, kınonyń oqýyna Máskeýge kettiń. Áıtpese Oralhan báriń qatar kele jatyr edińder. Birdeńe jazyp júrseń, alyp kel», – dedi. Tolyq nusqa­syn alyp bardym. Bir aptadan keıin shaqyryp aldy. Sóıtip jýrnaldyq nusqasyn jarııalady.

– Maǵaýın keńestik júıege qarsy tulǵa boldy. «Fantom-dertti» qalaı aıyzy qanyp oqyǵanyn kóz aldyma elestetip otyrmyn. Joǵaryda atta­ry atalǵan jazýshylar qoǵamdy ájýa­laıtyn epızodtardy sheber oınatady. Qaıdan oqysańyz da, sol ádisti siz de jaqsy meńgeripsiz. Oǵan siz jazǵan ómirdiń mysaldary da suranyp tur. Mysaly, sondaı bir epızodta ańshynyń eskertkishi qulatylyp, ornyna Stalınniń eskertkishi qoıylady. Keıin ony da qulatyp, ornyna «búkilodaqtyń starostany» qoıady. Onyń da zamany ótip, ornyna Býdennyıdy qoıady bir kúni. Biraz jyl ótken soń qaraǵanda jańaǵy tuǵyrdyń ústinde eshkim joq, bir tazqara kúshigen shoqıyp otyrady.

Osyǵan baılanysty ómirden de bir mysal aıtaıyn, Sáke. Bizdiń aýyldaǵy dúkenniń artynda bir oıpań jer bolǵan edi. Bul nege oıpań, nege oıylyp túsip ketken dep suramaı ma jastar. Sizdiń keıipkerińizge uqsaıtyn bir kisi: «Bul jerge altyn kómip qoıǵan bolýy múmkin, qazyńdar, balalar» deıdi. Zińgitteı jigitter qazýǵa kirisedi, sóıtse astynan Stalınniń eskertkishi shyǵady. Muny aıtyp otyrǵanym, roman sıýjeti aspannan alynyp jazylmaǵan. Osyndaı ómirdiń mysaldarynan alynyp jazylǵan. «Fan­t­om-dert» degen roman ataýynda da bir mán bary anyq. О́zińiz túsiniktemesin bere ketińizshi.

– Keıipkerdiń saýsaǵyn bireý tistep alady da, sodan jarasy asqynyp, shirip ketpes úshin túbinen kesip tastaıdy. Aqataı sol jaıtty kúndeliginde qaıta-qaıta jaza beredi. «Meniń osy saýsaǵym bar sııaqty. Túnde joq saýsaǵym syzdap aýyrady» deıdi. Sol fantom-dert bárimizdiń oıymyzda, boıymyzda bar. Keshe ǵana sondaı qoǵamnyń ortasynan shyqtyq. Sol qoǵamdy ózimizdiń denemizden joqtaıtyn sııaqtymyz.

Epılog

Satybaldy Narymbetov osy soń­ǵy sózdi erekshe qushyrlanyp aıt­ty. Sodan-aq onyń tereń shyǵarmashy­lyq ustanymyn bilýge bolady. Bul jerde Satybaldy Narymbetovtiń ádebıe­ti­mizdegi «alpysynshy jylǵylardyń» ókshesin ba­s­qan jazýshy ekenin eske­rýimiz kerek. «Fantom-dert» romany onyń qoǵa­mymyzdaǵy totalıtarlyq júıe­niń sarqynshaqtaryna tulǵa retin­degi qa­rym-qatynasyn bildiredi.

Qoǵamǵa osyndaı salmaqty sóz aıta alǵan jazýshylardy ádebıetimizdegi jeke aǵym retinde qarastyrsaq artyq­tyq etpes edi. Olar osy baǵytta zerttel­megendikten de ishten shyqqan emes, syrt­tan kelgen aǵym sııaqty elesteıdi. Áıtpese protestik, ıaǵnı, qarsylyq áde­bıet­tiń túp negizi ózimizde de bar. Al qar­sylyq ádebıet degen, ádebıetimizdi damytýdaǵy eń serpindi kúsh. Satybaldy Narymbetovtiń jazýdaǵy da, kınodaǵy da, ómirdegi de túr-tulǵasy solaı qalyp­tasqan.

Al endi osy Satybaldy aǵamyzdyń joǵaryda aty atalǵan Edýard Topolden nesi kem? Edýard Topol qalasa shetelge de kete alady, ketti de. Shetelde ishi pys­qanda eline de kele alady, keldi de. Kitaptaryn elinde de, shetelde de shyǵara alady, shyǵardy da. Biraq kórkemdigi jaǵynan ekeýiniń kitaptary bir-birinen artyp turǵan eshteńesi joq. Oqyǵan oqýlary da bir, oqytqan ustazdary da ortaq. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jazý stılderi de uqsaıdy. Qaıta Saty­bal­dy Narymbetovtiń jazǵany ómirge jaqynyraq.

Ol ótirik jazbaıyn dep, keıipkeriniń kúndeligin paıdalandy. Tildik erekshe­likterin saqtaıyn dep, sózderin úntas­paǵa jazyp aldy. О́mirdegi qyr-syryn túgel zerttep bildi. Aqyry keıipkeri taǵdyrly keıipker bolyp shyqty.

Al Topoldiń keıipkeri ulttyq qaýip­siz­dik salasynyń qyzmetkerlerimen oıyn oınap júrgendeı áser etedi. Sonymen birge Sákeńniń keıipkeri elde qalǵan adam, al Topoldiń keıipkeri elden ke­t­ken adam. Elde qalǵan adam ony óz taǵdy­rym dep biledi, al elden ketken adam artynda qalǵandar týraly ne dese de erki.

Edýard Topolde mynandaı epızod bar. Keıipkeri shetelge ketýge jınalady. Aldymen kópqabatty úıdegi páterine tasoshaq jasaıdy. Sodan soń sheteldiń elshilerin qonaqqa shaqyrady. Solardyń kózinshe bir shabadan dollaryn otqa órteıdi. Ertesi shekarada artynan qýyp kelgen «úsh áriptiń» adamdary shabadanyn aqtaryp eshteńe tappaıdy. Ol shetelge aman-esen jetip alǵan soń, birden bankke barady. Sóıtse órtegen aqshalaryn nómirlerimen qosa fotoǵa túsirip alǵan eken. Sonyń bárin kórsetip, álgi elshilerdi kýá etip, bir shabadan aqshany bankten qaıta alyp shyǵady.

Satybaldy Narymbetovtiń keıip­keriniń óıtip oıyn oınap júrýge mur­shasy joq. Ol arqa eti arsha, borbaı eti borsha bolyp shyn ómir súredi. Biraq ekeýinde de totalıtarlyq qoǵamdy ájýalaý men anekdottyq sıtýasııalar kóp kezdesedi. Topoldiń ondaı epızodtary kúlki shaqyrsa, Narymbetovte kúlkimen birge kóz jasy tamyp turady. Eger annekdottan roman qurap shyǵarý kerek bolsa, Satybaldy Narymbetov te romanyn solaı jazyp shyǵatyn edi. Biraq myna qalpynda onyń romanynda kúlki de bar, qaıǵy da bar. Bir sózben aıtqanda bul taǵdyrly shyǵarma, al taǵdyrly shyǵarmanyń bási qashan da bıik bolýǵa tıis.

Alaıda álemde qazaq jazýshysynyń orny belgilenbegen. Qazaq jazýshysy osyndaı kitap jazady dep eshkim kútken emes, kútpeıdi de. Sony erte bilgen Satybaldy aǵamyz kınoǵa ketti. Túsirgen kınolary túrli festıvalderge qatysyp, bir kınosy eýropalyq Oskardy jeńip aldy. Al kitaptaryn sheteldikter turmaq, ózimiz de tolyq oqyp baǵalaǵanymyz joq. Mine qazaq jazýshysy osy qalpynda eshqaıdan jaryp shyǵa almaıdy dep otyrǵanymyz sol. Satybaldy aǵamyz da kınoda mártebesi bıik bolsa da, ádebıette sonaý jastyq shaqtaǵy armandary júzege aspaı, ómirden muńaıyp ótti. Sóıtip ádebıettegi aǵaly-inili ekeýmiz naǵyz shyǵarmashylyq adamdary emes, qaıdaǵy bir Edýard Topol degen bireýdiń keıipkerleri qusap bir-birimizdi syrttaı baqylap, bir kósheniń eki betinde qarapaıym ǵana ǵumyr keshtik.