2001 jyldan beri BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jónindegi departamenti álemniń túrli elderiniń elektrondyq úkimetiniń (EGDI – E-Government Development Index) zertteýlerin usynyp keledi. Bul – BUU-ǵa múshe barlyq memleketterdiń elektrondyq úkimetiniń damý deńgeıine baǵa beretin jalǵyz jahandyq reıtıng.
Baǵalaýdyń kórsetkishteri adamdarǵa onlaın-qyzmetter men aqparattan paıda tabýǵa múmkindik beretin úsh negizgi aspektke negizdelgen: onlaın-qyzmetterdiń qoljetimdilik deńgeıi, telekommýnıkasııalyq ınfraqurylymnyń damý dárejesi, sondaı-aq adamı resýrstardyń (kadrlardyń) aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy ilgeriletý jáne paıdalaný qabileti.
2020 jylǵy sońǵy zertteý kórsetkendeı, búkil álemde sıfrlyq memlekettik qyzmetterdi usyný aıtarlyqtaı jaqsarǵan.
Osylaısha, reıtıngke sáıkes, elderdiń 84%-dan astamy keminde bir onlaın-tranzaksııany usynady, al olardyń ortasha álemdik kórsetkishi – 14. Búkil álemde usynylatyn eń kóp taralǵan sandyq qyzmetter – jańa bıznesti tirkeý, bıznesti júrgizýge lısenzııa alýǵa ótinish berý, týý týraly kýálik alý jáne kommýnaldyq tólemderdi tóleý.
2020 jylǵy reıtıng kóshbasshylaryna keletin bolsaq, olardyń qatarynda Danııa, Ońtústik Koreıa, Estonııa, Fınlıandııa, Avstralııa, Shvesııa, Ulybrıtanııa, Jańa Zelandııa, AQSh jáne Nıderlandy bar.
TMD elderiniń arasynda jalpy esepte 29 pozısııaǵa ıe bolǵan jáne onyń ishinde Reseı Federasııasy sııaqty Dostastyqtyń eń iri memleketinen (36-oryn) ozyp shyqqan Qazaqstan Respýblıkasy kóshbasshy boldy. Bul jerde esterińizge sala keteıik, eger Qazaqstan men Reseıde elektrondyq memlekettik qyzmetterdiń damý kezeńin salystyratyn bolsaq, onda Qazaqstanda is júzinde engizý odan buryn bastalǵan: elektrondyq úkimet portaly bizde 2006 jyly iske qosylsa, Reseıde prosess is júzinde 2009-2010 jyldary bastalǵan.
Budan basqa Qazaqstanda TMD-dan basqa da kóptegen memleketterden aıtarlyqtaı aıyrmashylyq baıqalady: TMD elderi arasyndaǵy reıtıngtiń alǵashqy júzdigine Belarýs (40), Armenııa (68), Ýkraına (69), Ázerbaıjan (70), Moldova (79), Qyrǵyzstan (83) kiredi.
О́zbekstanǵa keletin bolsaq, ol el 87 pozısııaǵa ornalasty, ókinishke qaraı, 2018 jylǵy derektermen salystyrǵanda 6 sanatqa tómendedi. Sonymen qatar Qazaqstan, kerisinshe, esepti kezeńde birden 10 pozısııaǵa nemese 10,2%-ǵa aıtarlyqtaı ósim kórsetti. 2008 jyly Qazaqstan reıtıngte tek 81-orynda turǵandyǵyn eskersek, ájeptáýir serpilis bar.
Sonymen qatar teńizge shyǵa almaıtyn elder arasynda Qazaqstan EGDI eń joǵary kórsetkishimen birinshi oryndy ıelendi. Al Azııa elderi arasynda Qazaqstan Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Japonııa, Kıpr jáne BAÁ-den utylyp, 6-orynǵa taban tireıdi. Bul rette reıtıngtiń úsh kórsetkishiniń alǵashqysyn, onlaın-qyzmetterdiń qoljetimdilik deńgeıin damytý boıynsha Qazaqstan birden eń joǵary 0,92 ball aldy.
Sondaı-aq qazaqstandyq Almaty qalasy jergilikti onlaın-qyzmetter ındeksi deńgeıi boıynsha álemniń 100 iri qalalarynyń arasynda 29-orynda ornalasqanyn atap ótken jón. О́z kezeginde Tashkent te 56 orynǵa ıe bolyp, osy topqa kiredi.
Qazaqstanǵa osyndaı eleýli ósimdi kórsetýge jáne kóshbasshylyqqa shyǵýǵa ne múmkindik berdi? Memleket pen eGov jobasynyń operatorlary elimizde sıfrlyq jańǵyrtýdy damytý úshin kóp jyldyq kúsh-jigerdiń negizgi sebebi ekeni anyq. Qazaqstandaǵy elektrondyq úkimet qyzmetteriniń tikeleı ıntegratory qazirgi zamanǵy ınfokommýnıkasııalyq tehnologııalardy damytý úshin qurylǵan memlekettik kompanııa – «Zerde» ulttyq ınfokommýnıkasııalyq holdıngi.
«Zerde» holdınginiń Basqarma tóraǵasy Arman Ábdirasylov atap ótkendeı, bul kompanııanyń jumys modeli Ońtústik Koreıanyń tájirıbesi negizinde Qazaqstanǵa beıimdelgen jáne TMD elderinde balamasy joq. 1987 jyly Koreıa Respýblıkasynda ulttyq aqparattyq qoǵam agenttigi (National Information Society Agency, NIA) quryldy, bul – joǵary jyldamdyqty telekommýnıkasııalyq júıelerdi qurýdy jáne elektrondyq úkimetti damytýdy qosa alǵanda, eldegi barlyq aqparattandyrý prosesterine strategııa men tehnıkalyq qoldaýdy ázirleıtin jáne iske asyratyn joǵary vedomstvo. Qazaqstanda osyndaı qyzmetti «Zerde» holdıngi júzege asyrýǵa tıis. Elektrondyq úkimetti damytý turǵysynan qazirgi ýaqytta QR-da óte tabysty nátıjelerge qol jetkizildi, ony BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jónindegi departamentiniń sıfrlyq úkimet jónindegi basshysy Vınchenso Akýaro atap ótkendeı, álemniń basqa elderine taratý qajet.
Eger 2006-2010 jyldary elektrondyq úkimet jobasy qarapaıym aqparattyq resýrs bolsa, búgingi kúni bul tolyqqandy platforma, onyń kómegimen memleket jyl saıyn mıllıondaǵan memlekettik qyzmet kórsetý jónindegi fýnksııalardy oryndaý prosesinde halyqpen ózara is-qımyl jasaıdy. Joǵary nátıjeli sandar elektrondyq úkimet kórsetetin qyzmetter sanynyń ósýin kórsetedi. Eger 2012 jyly onlaın-rejımde memlekettik qyzmetterdiń jalpy sanynyń 11%-dan astamy (77 túri) qoljetimdi bolsa, búgingi tańda qamtý 90%-ǵa jaqyndady – qazaqstandyqtar Elektrondyq portal arqyly 700-den astam memlekettik qyzmetke tapsyrys bere alady. Salystyrý úshin qarasaq, О́zbekstanda elektrondy formatta 300-ge jýyq memlekettik qyzmet túri usynylǵan.
BUU zertteýiniń ózinde atap ótilgendeı, 2018 jyly Qazaqstan joǵary toptan óte joǵary EGDI tobyna ótti jáne «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy sheńberinde elektrondyq úkimettiń damý qarqynyn jedeldetýdi jalǵastyrdy, onlaın kórsetiletin memlekettik qyzmetterdiń sapasy men sanyn jaqsartty, AKT-ınfraqurylymyn keńeıtti jáne jalpy halyqtyń bilim deńgeıi men sıfrlyq saýattylyǵyn arttyrdy.
«Osyǵan baılanysty bizdiń elimizdiń esebinde taǵy bir mańyzdy san bar ekenin atap ótkim keledi. Reıtıngke sáıkes, Qazaqstan barlyq Azııa elderi arasynda 9-orynda jáne elektrondyq qatysý kórsetkishi boıynsha Ortalyq Azııa elderi arasynda 1-orynda. Bul aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar kómegimen azamattardy saıasatqa naqty tartý kórsetkishin aıǵaqtaıdy», dedi Arman Ábdirasylov.
BUU baǵalaýyna sáıkes, elektrondyq qatysý memlekettik sheshimderdi qalyptastyrý men qabyldaýǵa, memlekettik qyzmetter men normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleýge yqpal etý múmkindiginde kórinis tabady. Osy maqsatta Qazaqstanda Elektrondyq úkimet sheńberinde «Ashyq derekter», «Ashyq dıalog», «Ashyq NQA», «Ashyq bıýdjetter» jáne «MO qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaý» qosalqy portaldary usynǵan «Ashyq úkimet» jobasy quryldy.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Elektrondyq qyzmetter aýdıtorııasyn qamtýdyń ósý qarqyny boıynsha da aıtarlyqtaı alǵa shyqty. Al О́zbekstanda, qolda bar málimetterge sáıkes, ótken jyly biryńǵaı portalda tirkelgen paıdalanýshylar sany mıllıonnan az boldy. Qazaqstanda bul kórsetkish 2009 jyldan bastap 2019 jylǵa deıingi kezeńde ǵana 1000 esege ulǵaıdy: eger 2009 jyly eGov-ta nebári 10 960 paıdalanýshy bolsa, 2019 jyldyń sońyna qaraı portalda 10 000 000 paıdalanýshy tirkeldi. Bul eldiń eresek halqynyń 70%-dan astamyn qamtýǵa múmkindik beredi, olardyń sany О́zbekstannyń jartysyna jýyǵyn quraıdy.
Búkil álemdi qamtyǵan koronavırýstyq pandemııa óz kezeginde onlaın rejıminde memlekettik qyzmetterdi usynýǵa suranysty arttyrdy. Kún saıyn qazaqstandyqtar elektrondyq memlekettik qyzmetterdi pandemııaǵa deıingi kezeńnen 3 ese kóp ala bastady. Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı kezinde ǵana azamattarǵa onlaın túrde 13,8 mıllıonnan astam memlekettik qyzmet kórsetildi.
«Búginde elektrondy Úkimet bir portal aıasynda 700-den astam aqparattyq júıeni qamtıdy. Alaıda bizdiń holdıngtiń komandasy tek elektrondyq úkimet servısiniń ekojúıesine ǵana emes, sonymen qatar memlekettik qyzmetterdi usyný múmkindigi iske asyrylatyn barlyq seriktes ekojúıelerge – onyń ishinde ekinshi deńgeıdegi bankterdiń mobıldi qosymshalaryna da qyzmet kórsetetini barshaǵa málim.
Pandemııa kezeńinde eGov paıdalanýshylary men qyzmetkerleri serverlerge júktemeniń mol ósýinen bastap hakerlik shabýyldarǵa deıin birqatar qıyndyqqa tap boldy. Bul barlyq tájirıbe jańa memlekettik qyzmetterdi onlaın-rejımge aýystyrý jáne servısti odan ári damytý strategııasyn qurý prosesinde eskerildi. Taıaýdaǵy 1,5 jylda biz elektrondyq úkimet jumysynyń barlyq tehnıkalyq ınfraqurylymyna eleýli ózgerister engizýdi josparlap otyrmyz, is júzinde ony qaıta «kóshirip» aldyq. Aýqymdy jańǵyrtý nátıjesinde eGov portaly 10 ese jyldam jumys isteýge qabiletti bolady. Osy mindetti sheshý úshin Biz Holdıngtiń aınalym qarajatyna shamamen 2,5 mlrd teńge ınvestısııa salýǵa nıettimiz», dep ýáde berdi A. Ábdirasylov.
Sonymen qatar jaqyn arada álemniń elektrondyq úkimetteriniń jańa reıtıngi jarııalanady, ony BUU sarapshylary ár eki jyl saıyn jurtshylyqqa usynady. Onda júıeniń qalaı ózgergeni, jasalý tehnologııasy, jahandyq syn-qaterlerge tótep berý kórsetkishteri eskeriledi.
Osyndaı syn-qaterlerdiń biri aqparattyq qaýipsizdik táýekelderi bolyp sanalady, olar álemde sıfrlandyrý prosesteriniń jedeldeýine qaraı eksponensıaldy túrde ósýde. Bul másele óz kezeginde BUU Halyqaralyq elektrbaılanys odaǵy shyǵaratyn Kıberqaýipsizdiktiń jahandyq ındeksin (Global Cybersecurity Index) zertteıdi. Reıtıng álemniń 193 eliniń kıberqaýipsizdik salasyndaǵy quqyqtyq, tehnıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq sharalaryn, sondaı-aq damý áleýeti men basqa memlekettermen yntymaqtastyǵyn nazarǵa alady. Eger 2015 jyly Qazaqstan onda 118-oryndy ıelense, qazirgi ýaqytta el 31-orynǵa jaıǵasyp, óz pozısııasyn kúsheıtti. Bul jetistikte eldiń aqparattyq júıelerin syrtqy jáne ishki qaterlerden qorǵaýǵa baǵyttalǵan «Qazaqstannyń Kıberqalqany» atty strategııalyq mańyzdy jobasy aıryqsha ról atqardy. «Qazaqstannyń Kıberqalqany» baǵdarlamasy nátıjeliliginiń negizgi kórsetkishteriniń biri – eldiń jahandyq kıberqaýipsizdik ındeksindegi pozısııasy, Arman Ábdirasylov kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynda óz jumysy kezeńinde joba tujyrymdamasyn jasaýǵa qatysýshy retinde engizdi.
Qazirgi ýaqytta «Kıberqalqan» aıasynda senimdi elektrondyq ónerkásip ónimderi men baǵdarlamalyq qamtamasyz etý tizilimi qurylýda, 19 kıbermonıtorıng ortalyǵy ashyldy, memlekettik organdarǵa qarsy hakerlik shabýyldarmen kúresetin aqparattyq qaýipsizdiktiń ulttyq úılestirý ortalyǵy jumys isteıdi. Tıisti ozyq tájirıbe búginde joǵaryda kórsetilgen kıberqaýipsizdik ındeksiniń jalpy esebinde 70 pozısııaǵa usynylǵan О́zbekstannyń uqsas jergilikti tujyrymdamalary men jobalary sheńberinde eskerilýi jáne ıntegrasııalanýy múmkin.
