Tarıh • 08 Maýsym, 2022

Jıyrma jyldan soń aqtalǵan...

700 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Búgingi sóz alǵashqy qa­zaq dárigerleriniń biri Alma­ty qalalyq № 5 emhana­nyń negizin qalaýshy ­jáne onyń tuńǵysh bas dári­geri Asylbek Juman­uly Seıitov haqynda bol­­maq. Ol tusta halqymyz­­dyń ul-qyz­da­rynyń kóbi ­dári­gerlik salaǵa kóp jýyq­taı qoımaǵan shaq ­edi. Eli­niń dárigerlik sala­sy­na kóp úles qosqan ­Juman Seıitov otbasyndaǵy úshin­­shi perzent.

Jıyrma jyldan soń aqtalǵan...

Onyń birge týǵan Sultanbek, Musylmanbek, Asylbek, Omar­bek, Muratbek esimdi bes uly men Jamal atty qaryndasy bol­ǵan. Asylbektiń ákesi 1901 jyly aýyr syrqattan qaıtys bolypty. Alty balanyń anasy Qadısha Áıtpenqyzy bala­la­rynyń jaqsy mamandyq ıeleri bolýyn kóksep, qanshama qıyn­dyq kórse de, olardyń oqýyn jalǵastyrýyna muryndyq bolady. Sóıtip júrip, aıaýly ana ul­dary Sultanbekke – topograf, Musylmanbekke – muǵalim, Asyl­­bek pen Muratbekke dári­ger mamandyqtaryn ıgertedi. (Omar­bek jastaı aýyr naýqastan qaıtys bolady).

1913 jyly Omby gımnazııa­syn úzdik baǵamen bitirgen Asyl­bek Tomsk ýnıversıtetiniń dári­gerlik fakýltetinde 4 jyl bi­lim alǵan. Sońǵy eki jy­lyn Aq­mola gýbernııasy zemstvo­sy­nyń járdem qarjysymen oqı­dy da, qarajatyn alǵan soń, dá­ri­­­ger­­lik qyzmetti Aqmola ýezi­­nen bas­taıdy. Osy kezde ol Aq­mo­la oblystyq qazaq komı­teti­niń mú­shesi bolyp saılanyp, qoǵam­dyq qyzmetke de aralasa bastaıdy.

О́z salasynda jáne qoǵamdyq qyzmetterde tanylyp qalǵan Asyl­bek 1917 jyly Orynbor qala­­synda ótken Birinshi Búkil­qyr­ǵyz sezine delegat bolyp qaty­sady. Asylbek Seıitov jó­nin­de Sáken Seıfýllın «Tar jol taıǵaq keshý» atty kitabynda keńi­rek toqtalady. Osydan-aq onyń tegin tulǵa emesin ańǵa­ramyz.

1922 jyly Asylbek Semeı qalasynyń gýbernııalyq den­saýlyq saqtaý bólim meńge­rý­shisi qyzmetine aýystyryla­­­dy. Densaýlyq saqtaý salasy­na tá­­ji­rıbeli dáriger-maman­­dy jınap, «Aýyl» shıpaja­ıyn jáne «Berezovka» saýyqty­rý ortalyǵyn qurady. Qaıda júrse de, eliniń densaý­lyǵyn, bolashaǵyn oılaǵany osydan bilinedi.

Almatydaǵy Densaýlyq Ha­lyq komıscarıatynyń jos­par­laý bóliminiń meńgerýshisi qyz­metine shaqyrylǵan bilik­ti ma­manǵa, Almaty temeki fab­rı­kasyna qarasty dárigerlik pýnkt­tiń bas dárigeri mindetin qatar atqarý júkteledi. 1937 jyldyń 25 qarashasynda deıin burynǵy Lenın, qazirgi Jetisý aýdanyna qarasty №5 emhana­nyń ashylýyna shuǵyl tapsyrma beriledi. Ýaqyt tyǵyzdyǵy­na qaramastan, mindetti belgilen­gen merzimnen bir apta buryn oryn­dap, ózi bas dáriger bolyp taǵaıyndalǵan Asylbek Ju­man­uly 1937 jyldyń 3 jel­toq­sa­nynda jazyqsyzdan-ja­zyqsyz, tutqyndalyp kete barady.

Al Asylbektiń jary Nafıǵa Sadýaqasqyzy ádildik izdeýmen bir jylǵa jýyq ýaqyt túrme esigin tozdyrýmen júrgende ke­­netten qaıtys bolady. Ar­tyn­da qalǵan qyzdary on bes jas­­taǵy Roza men segiz aılyq Klara bas­panasyz, qaraýsyz kó­she­de qalady. Qos baldyrǵan qa­ıyrymdy jandardyń kómegimen el qa­taryna qosylypty. Búginde olar­dyń ekeýi de urpaq súıip otyr.

Ákesiniń jazyqsyz jazaǵa kesilgenin el-jurtqa dáleldeý Klara Asylbekqyzyna ońaıǵa soqqan joq. Eline eńbek etý jolynda naqaq ketken ákesi tek 1957 jyldyń sáýir aıynda ǵana jazyqsyz dep aqtalady. Azaptaý lagerinde ótken jıyrma jyly onyń eline jasaǵan eńbegin joqqa shyǵara alǵan joq. Biraq eli úshin týǵan esil er atylyp ketti.

1996 jyly Klara Asylbek­qyzynyń ótinishi boıynsha Almaty oblysy men qujattar basqarmasy bergen S-39 tań­baly anyqtamada jarty ǵasyr­dan astam ýaqyt NKVD organ­daryndaǵy qupııa istiń betper­desi ashylǵan. 1937 jyldyń 3 jeltoqsanynda Asylbek Seıi­tovpen tergeý kezinde kezdes­ken qarjy mekemesiniń qyz­metkerleri: «1933 jyly úıinde otyrǵanda onyń Keńes ókimetin qaralap, qazaqty jer betinen qurtý úshin ashtyqty qasaqana uıymdastyrdy, halyqty bu­dan qutqarýdyń birden-bir amaly – Qytaıǵa jappaı kóshi­rý degen usynys aıtyp, bizdi úgit­tedi», dep kýálik jasap­ty. Sonymen Asylbek Juman­uly­nyń qylmysy úsh-aq táý­lik­te anyqtalyp, atý jaza­sy­­na ke­silgen. Úkim sol kúni oryn­­dal­ǵany belgili bolady. Biraq 1957 jyly oblystyq proký­ratýra qaıta jaýapqa sha­qyrǵanda, kýágerler burynǵy jaýaptarynan tanyp, janymyzdan qo­ryqtyq degen syltaý aıtady. Osylaısha, 20 jyldan keıin Asylbek Seıitov «halyq jaýy» degen jaladan aqtalady. Klara Seıitova ákesi jóninde derekter izdestire júrip, onyń qazaq halqy úshin atqarǵan qyrýar sha­rýalarynyń kýási bolady.

Asylbek Jumanuly tek hal­qynyń densaýlyǵyn oılaǵan ashyq oıly azamat qana emes, bi­likti qoǵam qaıratkeri, ultyn súıgen ultjandy perzent ekenine de kóz jetkizetin ýaqyt keldi. Maǵjan Jumabaev, Ahmet Baı­tursynov, Ilııas Jansúgirov, Sáken Seıfýllın sııaqty uly tulǵalarmen syrlas, teń turǵyda sóılese alatyn úzeńgiles bol­ǵan Asylbek Jumanuly syndy azamattardyń eńbegin bú­gingi urpaqtar, árıne, jadyna saq­taýǵa tıis. Qoǵam qaıratkeri, dá­riger Asylbek Jumanuly­nyń qujattary 2002 jyly qyzy Klara Seıitovanyń tapsyrýymen Almaty qalasy Orta­lyq memlekettik muraǵatyna tu­raqty saqtaýǵa alynyp, № 357 jeke adamnyń qalyptasý qo­ry berilgen. Almaty qalasy Or­ta­lyq memlekettik muraǵat sa­rap­shysy Láılá Rahıpovanyń usynysymen osy materıaldy oqyrman nazaryna jetkizip otyr­myz.

Onyń óshpes esimi «Azaly kitaptyń» birinshi tomyna en­gi­zildi. Semeı qalasynda bir kó­shege Asylbek Seıitov esimi be­rilse, Almaty qalasyndaǵy Jetisý aýdanynda 1937 jyly Asylbek Jumanuly irgetasyn qalaǵan №5 kópsalaly emhana qabyrǵasyna eskertkish taqta qoıyldy. Nebir qıyn qystaý kezde de elin umytpaǵan, tipti, sol úshin janyn qıǵan Asylbek Seıitov esimi umytylmaq emes. Umytylmaıdy da.