Jalǵyzdyq saǵattary

«Men ǵashyq bolǵannan keıin qylmysker boldym»

1943 jyly Nıý-Iork qalasynda týǵan amerıkalyq aqyn Lýız Glıýk tań­daýly shyǵarmalary úshin 2020 jylǵy Nobel ádebıet syı­­lyǵyn enshiledi. Shy­ǵar­mashylyǵyn damytý úshin ol bir­­neshe akademııa­lyq ınstıtýttardan dá­ris alyp, tájirıbeden ót­ken. Onyń týyn­dylary avto­bıografıkalyq, mı­fo­­lo­gııalyq stılmen erekshe­le­nedi. «Aýyl­daǵy ómir», «Ar­arat», «Anadan al­ǵash týǵanda» atty jyr kitap­ta­rynyń avtory nobeldik dárisinde kóp oqyǵan aqyn ekenin ańǵartty. Tipti ol ájesiniń úıinde turǵanda oısha óleń jarysyn uıym­dastyryp, sanasynda san alýan sózdiń salmaǵyn sarap­taǵanyn jasyrmaıdy.

«Maǵan poezııanyń kir­shiksiz qalpy, aıtar oıy, da­ralyq úlgisi unaıdy. Tipti osy janrdy din qyzmetkeri men ádebı shyǵarma taldaýshynyń jyly qabyl­daǵany da janymdy jaı taptyrdy.

Ájemniń úıindegi óleń jarysynyń júlde taǵaıyn­daý rásimi poezııanyń ózi­ne tıesili jumbaǵy men shyǵar­mashylyq qarym-qatynas­tyń keńeıýi sııaqty bolyp kó­rindi. Aqyn Ýıllııam Bleık maǵan óziniń «Kishkentaı qara balasy» arqy­ly til qat­ty; ol álgi daýystyń qu­pııa bas­taýy sııaqtandy. Ol kózge kórinbeıdi, tipti shy­ǵarmasyndaǵy qara bala keı­pin­de de «til qatpaıdy». Ol tek túsinik­siz beınedegi tákappar aq násildi bala bolyp elestedi. Men onyń aıtqandary­nyń túgeldeı shyn ekenin, tipti onyń rýhy­nan maǵan jetken tazalyqtyń ushqyny ba­ryn da sezine aldym». Qar­shadaı kezinde sanasyna tús­ken sańylaýdyń úlken min­berge shyqqanda astarly sóz bolyp jetkenine onyń ózi de tańdanatyn sııaqty. Tip­ti ol úshin osy bir ádebı syı­­lyq kerek te bolmaǵan shy­­ǵar. Biraq ol Bleıktiń, To­mas Elıottyń, ózine ja­qyn Dıkınsonnyń jyrlaryn te­mir­­qazyǵy qylǵany munda tur. Ádebıettiń bir aty – adal­dyq. Biz sóz etip otyrǵan Glıýk­ti de osy adaldyq zaý bıik­ke alyp shyqqany sózsiz. Ol taǵy búı deıdi: «Dıkınson «Men eshkim emespin, siz de eshkim emes shyǵarsyz? Biz­diń syńarymyz bar sonda, tis jarmańyz», deıdi, al Tomas Elıot «Sol mańǵa ba­ra­ıyq birge, aspanǵa qol soz­ǵanda tún de. Ústelge myz­ǵyǵan naý­qastaı...», deı­di. Mun­da Elıot áldebir urys­qa jas jasaqtardy sha­qy­ryp jat­qan joq. Ol óz oqyr­ma­ny­nan áldeneni surap tur. Al kerisinshe aıtsaq, Sheks­pırdiń «Men seni jazdyń shýaq­ty kúnine teńesem be eken?» degenin mysal retinde kel­tirýge bolady. Munda Sheks­­pır meni jazdyń kúni­men salystyryp otyrǵan joq. Ol maǵan tańǵalarlyq she­­­ber­likti tyńdaýǵa ruqsat etip otyr, biraq shynaıy óleń me­­niń qa­ty­sýymdy qajet et­peıdi».

Shekspırdi Lýız Glıýk tek­­ke aıtyp otyrǵan joq, poe­­zııanyń atasy oǵan, tipti álem aqyndaryna mahabbat jyryn, sonetterdi qalaı ja­zýdy úıretip ketkenin jasyr­maǵan jón. О́leńniń mu­raty – ólmeýi. Endeshe, ár aqyn úshin osy ustanym sanadaǵy aınaǵa jazylyp turǵandaı. «Men ǵashyq bolǵannan keıin qylmysker boldym, buryn daıashy edim» dep lırıka jazǵan Glıýk te Shekspırdiń shákirti bolmaq.

 Eshqashan ózgermegen kózqaras

Vısente Aleıksandr 1898 jyly Sevı­lıada dú­nıe­ge kelgen ıspan aqyny. Ol 1977 jylǵy ádebıet sala­syndaǵy Nobel syılyǵyn «adamnyń ǵarysh­taǵy jáne qazirgi qoǵamdaǵy jaǵdaıyn jaryqtandyratyn, sony­men birge soǵys­tar arasyndaǵy ıspan poezııasynyń dástúr­leriniń úlken jańarýyn beıne­leıtin shyǵarmashylyq poetıkalyq jazbasy úshin» ıelendi.

«Jalǵyzdyq saǵattary, shy­ǵarma­shylyq saǵattary, medıtasııa sátteri bizdi oıla­nýǵa jeteleıdi. Jalǵyzdyq pen medıtasııa bul meniń eshqashan joǵaltpaǵan kóz­qarasym ekendigin túsiný­ge májbúr etti: bul kúlli adam­zatpen birigý ıdeıasy. Sodan beri men árdaıym ony poezııa degen sózdiń dál maǵynasyndaǵy qarym-qa­tynas dep túsindim». Osy jol­dardy oqyp otyryp biz aqyndar úshin Nobel syı­lyǵynyń mańyzdylyǵyn sıpattaıtyn jóndi sóz tabýdyń ózi qıyn sharýa ekenine kóz jetkizemiz. Ol osy oılaryn jintikteı kele adamzat qoǵamy aldynda ózekti bolyp kele jatqan suraqtarǵa jaýap izdeýge tyrysady. «Qys­qasy, aqyn degenimiz – óz ortasynan asyp túse­tin adam, óıtkeni ol basqa álem. Aqyn jany danalyqqa toly. Biraq ol munymen maq­tanbaýǵa tıis». Onyń min­berdegi dárisinde aqyndyq týraly jeke kózqarasyn alǵa tartady, tipti ol óleńniń kúsh, rýh, onyń ishinde násildik rýh, erekshe dástúrli rýh bar ekenin jasyrmaıdy.

Jalǵyz adamnyń daýysy shynaıy

«Jazýshy degenimiz – qa­rapaıym adam, múmkin ol sezimtal da shyǵar, biraq se­zimtaldyǵy joǵary adam­dar kóbinese álsiz bola­dy. Jazýshy halyqtyń só­zin sóıleýshi nemese ádilet­tilik­tiń beınesi retinde qabyl­dan­baıdy, bul jaǵynan onyń úni álsizdeý shyǵyp jat­qa­ny shyn­dyq, biraq jalǵyz adam­nyń daýysy shynaıy bo­lady. Meniń bul jerde aıt­qym kelgeni – ádebıet tek jeke adamnyń úni retinde qa­byldanady. Osyǵan deıin de solaı bolyp kelgen. Ádebıet ulttyq án uran, násildiń týy, partııanyń nemese jikter­diń, áldebir toptyń úni dep sanal­ǵannan keıin ártúrli úgit-nasıhat quraly retinde qyz­met atqardy. Alaıda mun­daı ádebıet ádebıetke tán erek­­sheliginen adasyp qaldy, endi ol ádebıet emes, bılik pen paıda tabýdyń rólin oınady».

Shved akademııasynda osy­­laı dáris oqyǵan Gao Sınszıan 1940 jyly 4 qań­tar­da týǵan. Qytaılyq emıgrant romanıst, dramatýrg, synshy. Ol 2000 jyly áde­bıet salasy boıynsha No­bel syılyǵyn «Minsiz shy­ǵar­mashylyǵy úshin, ám­be­bap stıl, tereń paıymdaý jáne lıngvıstıkalyq tap­qyrlyǵy» úshin ıelendi. 1998 jyly oǵan Fransııa aza­mattyǵy berildi.

Onyń alańy – qazirgi áde­bıettiń róli. Shynynda, keı qoǵamda ádebıettiń róli bu­rynǵy jolynan taı­qyp ket­keni ras. Gaonyń osy­ǵan deıin jaryq kórgen roman­daryndaǵy dúnıe tanym men ózgeshe kózqaras onyń jazýshy ǵana emes, dara oılaı alatyn ádebıettanýshy eke­nin dáleldeıdi. Sol úshin de ol ádebıetti adamnyń óz qun­dylyǵyn rastaýy, bul qu­by­lys jazý barysynda dá­leldendi, sonymen birge, ádebıet jazýshynyń ózin ózi taný qajettiliginen týyndaıtynyn aıtady.

Maıdannan kelgen sońǵy sýret

Gerta Mıýller 1953 jyly 17 tamyzda týǵan. Rýmynııa­da dúnıege kelgen nemis roman jazýshysy, aqyn, esseıst jáne 2009 jylǵy ádebıet bo­ıynsha Nobel syılyǵy­nyń ıegeri. Rýmynııadaǵy Tı­­mısh okrýgine qarasty Nıchı­dorf onyń ata­mekeni sanalady. Ana tili – nemis tili. 1990 jyl­dardyń basynan bastap ol halyqaralyq deńgeıde tanyldy. Onyń shyǵarmala­ry jıyrmadan astam tilge aýdaryldy.

Mıýllerdiń nobeldik dá­risin oqý Ekinshi dúnıejú­zilik soǵysty eske túsi­redi. Shyǵarmalarynyń kóbi sum soǵys­tan azap shekkender men olardyń keıingi taǵdyry ­týraly syr qozǵaıtyn jazýshy úshin árıne qatygez soǵys týraly dáris oqý jeńilirek bolǵan shyǵar.

«Meniń ájem sýyrmaǵa uly Matstyń eki sýretin qoı­ǵan: olar úılený toıy men ólim qushqan sá­tin­de­gi sýretteri edi. Úılený to­ıyndaǵy sýrette qalyń­dy­ǵy aqsha júzdi, baısaldy bolyp kóringen. Ol basyna qar ushqyndaryna uqsaı­tyn balaýyzdan jasal­ǵan gúl shoqtaryn ilipti. Onyń qasynda nasıstik forma kıgen Mats soldattan góri kúzetshi keıpinde tur. Ol maıdan shebinen oralma­dy, aýylǵa maıdandaǵy soń­ǵy sýreti keldi. Kedeı sol­datty mına jaryp jibe­ripti. Onyń ólimi týraly sýret qolmen salynǵan: aq shú­berekpen oranǵan adam álde­bir úıindilerdiń arasynda jatyr. Aq mata balanyń qol oramaly sııaqty kishkentaı bolyp kórinedi, onyń ortasynda aq jelektermen qosa ózgeshe órnekter de bar».

Gerta Mıýller úshin jazý – únsiz áreket bolmaq. Ol qalamnyń kúshine senip dıktatýra kezinde kóp nárseni ashyq aıta aldy ári sony shy­ǵarmaǵa aınaldyrdy. Keı­de ol oılaǵandaryn syrt­qa shyǵarǵannan góri kóp qa­byldaý kerek ekenin se­zinedi. Meıli jazýshy úshin, shy­ǵar­ma úshin de bolǵan oqı­ǵany sózben aıtyp jetkizý múmkin emes, tek sonyń sul­basyn jazýǵa ǵana áreket jasal­dy. Bul jazýshylar moıyndaýǵa tıis shyndyq. Nobel minberinde jyl saıyn oqylǵan dáristerde san túrli taqyryp qozǵalyp jatady. Bizdi úmittendiretini – ádebıettiń bolashaǵy men shyndyǵy ǵana.