Rýhanııat • 13 Maýsym, 2022

Maqtan men mansap

624 ret kórsetildi

Tektiniń tuıaǵy, ónegeli áýletten tara­ǵan jurnaq Ahat Shákárimuly 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11 – sanyna ja­rııalanǵan «Meniń ákem halyq uly - Sháká­rim» atty maqalasynda: «Qazaqta eki «m» bar, biri – «maqtan», biri – «mansap». Maqtanbaıtyn, maqtanǵa mastanbaıtyn adam az. Maqtanda tazalyq, ádildik bolmaı­dy. Maqtanshaq – baıysam, basqadan assam degizip, arsyzdyqqa sheıin aparady. Al «mansap» – bul «mansapqorlyq», ákim bolsam, barlyǵyna ózim qoja bolsam, bar adamdy bir shybyqpen aıdasam de­gen eń aıýandyq pıǵylǵa aparatyn, dú­nıe­ni buzatyn keseldiń biri. Bular adam balasynyń basyn da qospaıdy, adal­dyq­ty, adamgershilikti istetpeıdi» dep áke­siniń aýzynan óz qulaǵymen estigen sózdi jazypty.

Joǵaryda Ahat Shákárimuly aıtqandaı, maman sosıologtar – maqtansúıgishtik pen mansapqorlyq – ózin baısaldy tulǵa retinde tolyq sezine almaıtyn, jetilmeı qalǵan ıllıýzııasyn toltyrýdyń basqa tásilin tappaǵan pendelerge tán dúnıe dese, Shyǵystyń oıshyl-shaıyrlary atalmysh qubylystardy «kóńil aýrýlary» nemese rýhanı dert retinde tanyp, tipti oǵan «hýbbýrııaset» degen dıag­noz qoıǵan eken. – Bundaı dertke shaldyqqan adam, – dep jazypty ortaǵasyrlyq arab-parsy ǵalymy Sýfııan Saýrı. – Iаǵnı mansapqorlyq pen maqtanqumarlyq pende boıyndaǵy eń jaman minezderden. Bul ekeýiniń zııany eki ash qasqyrdyń bir qora maldyń arasyna kirgen kezdegi jasaǵan zııa­nynan da kóp, sonymen qatar maqtanǵa boı urý adamdy soqyr etedi jáne sańyraý qylady. О́ziniń kinálaryn, kemshilikterin kórmeıtin bolady. Durys sózderdi, aıtylǵan nasıhattardy estimeıtin bolady, – depti. Rasynda solaı.

Biraq maqtaý nemese madaqtaý ornymen, mádenıetti, baıypty, shynaıy aıtylsa neshik. Maqtaýǵa jalǵan aralasqan soń-aq onyń maǵynasy joǵalady. Sóıtip, adam jalǵan­dyqqa boı aldyrady da, jaqsy men jamandy ajyratyp, baǵalaı almaıtyn kúıge tap bolady.

Sózimizdi ary qaraı sabaqtaıtyn bolsaq, dana Abaı atamyz «...adam balasy maqtannan aman bolmaǵy – qıyn is» deı otyryp, maqtan deıtin dúnıeni úlkendik jáne maqtanshaqtyq dep ekige bóledi de, úlkendik – adam ishinen ózin-ózi baǵaly esep qylmaq, bul minez – aqyldylardyń, arlylardyń, artyqtardyń isi, olar ózin jaman degizbesem eken dep azaptanady. Maqtanshaqtyq – baı desin, batyr desin, qý desin, pysyq desin, dep júrip, «demesindi» umytyp ketedi, – deıdi jaryqtyq dana qart.

Sonymen birge ǵulama atamyz maqtan súıgish pendelerdi rýhanı, áleýmettik turǵydan tómendegideı úsh topqa jiktegen eken:

Birinshisi – jatqa maqtanarlyq maqtan izdeıtinder. Ol – nadan, nadan da bolsa adam.

Ekinshisi – óz eliniń ishinde maqtanarlyq maqtan izdeıtinder. Onyń nadandyǵy tolyq, adamdyǵy tolyq emes.

Úshinshisi – ózge kisi qostamaıtyn maqtan­dy izdeıtinder. Ol – nadannyń nadany, deıdi.

Sondaı-aq atalmysh taqyrypqa qalam tartqan qazaqtyń tanymal tulǵalarynyń biri Tursynjan Shapaı «Shyn júrek – bir júrek» atty ádebı-zertteý eńbeginde, maqtan jáne madaqtyń búgingi qazaq qoǵa­myndaǵy áleýmettik sıpatyn aıta kelip: «Aýyldyq deńgeıdegi maqtandy alashtyń deńgeıine kóterýge bolmaıdy, sol sııaqty, jalpyulttyq dúnıeni aýyldyń tar qolty­ǵyna tyqpalaýǵa taǵy bolmaıdy. Osy eki maqtangóıliktiń ornyn aýystyrý arqyly oıdy tusaýǵa, boıdy shyrmaýǵa, kózdi baılaýǵa urynyp júrmiz» degen ózekjardy asa qundy pkirin aıtqany eken.

Maqtan men mansapqorlyq etek jaıǵan qoǵam eshqashan rýhanı turǵydan jetilmeıdi. Rýhanı jetilmegen qoǵam – qaı taraptan bolsyn kemeldenýdiń izgi jolyna túse almaıdy. Tipti jeke adamnyń ózin rýhanı múgedek, arylmas dertke shaldyqtyratyn da – osy eki qasıet.

Sebebi mansapqorlyq dertine ushyraǵan adam, boıyndaǵy nápsisin toıdyrý, ıaǵnı sanasyndaǵy rýhanı jutań erozııasyn jabý úshin maqtanqumarlyqqa boı aldyrady. Eń jamany – osy joldy ómir súrýdiń ozyq úlgisi, keremet ádebi dep oılaıdy. Mundaı kúıge boı aldyrǵan pende aq pen qarany, izgilik pen pendelikti ajyrtatý qabiletinen aıyrylyp, mańyna tek ózin maqtaıtyn, madaqtaıtyn jaǵympaz-jaqybaılardy jınaıdy. Bundaı ortada qýlyq pen sumdyq, jalǵandyq pen jasandylyq kúndelikti ómir súrý saltyna aınalady da, eń qıyny – maqtan estimese tura almaıtyn mansapqorlyq dert – dúnıedegi eń jeksuryn qasıet tákapparlyqty týdyrady.

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar