Ajaldan qutqarǵan án

Árbir ánshiniń, árbir top, an­sambl­diń tólqujatyna aınalǵan týyndylar bola beredi. Aty shyqqan qaı ánshini qaramańyz, áıteýir bir ánmen jarq ete qalady. Oǵan deıin de qanshama án oryndaǵan bolýy múmkin ónerpaz. Alaıda halyqtyń kókeıine qona ketken álgi dúnıesinen keıin ne aıtsa da «óte beredi». Al sol týyndy oryndaýshynyń avtor­lyq dúnıesi bolsa, ol tipti keremet. Aıtýǵa kelmeıtin qubylys emes pe? Biz ataqty, ataqty ǵana emes, áıgili «Dos-Muqasan» ansambli alǵash qaı ánmen jarq ete qalǵanyn tap basyp aıta almaımyz, alaıda halyqtyń kóńilinen shyqqan, kókeıi­ne ornyqqan týyndylarynyń biri – «Toı jyry» ansambldiń avtorlyq shyǵarmasy, óz dúnıesi ekenin bilemiz. О́ner tarıhynda bul kóp kezdese bermeıtin qubylys. Áni de, sózi de sol ansambl músheleriniki jáne sol ansambl ókiliniń úılený toıynyń qurmetine shyǵarǵan dúnıe kúlli halyqtyń rýhanı qazynasyna aınalyp shyǵa kelgeni qandaı ǵalamat. Jetpisinshi jyldardyń basynan beri bul án myńdaǵan dese az bolar, mıllıondaǵan jastyń úılený toıynda shyrqalyp, kúni búginge deıin shańyraq kótergen jas jubaılar shattyǵyn shalqytýda. Baıaǵy sóz, baıaǵy maqam, baıaǵy mýzykalyq má­ner men aspaptyq súıemel áli sol qalpynda ózgermegen. Zamanyna qa­raı mýzykalyq súıemeli (oranjırov­ka) ózgerýshi edi ǵoı. Munda sál-pál ǵana demeseńiz, ol bastaǵy nusqa buzylmaǵan. Halyq­tyń kókeıindegisin tap basyp, tipti kókeıine ornyǵyp qalǵany osydan da bilinedi.

Onsyz da qazaq aspanynda qa­lyq­tap, onsyzda eldiń kóńilin kóterip júrgen ánniń shyǵý tarıhy­nan buryn myna jaǵdaıǵa toqtalǵymyz keledi. Zamanynda bul ándi bilge­niniń arqasynda ólim jazasynan qutylǵandar da bar eken-aý. Án halyqtyń kóńilin kóteredi, janyn terbeıdi, rýhyn shynyqtyrady, tipti Abaısha aıtqanda «uıyqtap jatqan júrekti oıatady». Al ajaldan qutqardy degendi estigende...

Oqıǵany osy «Toı jyrynyń» sózin jazǵan Ulyqpan Sydyqov bylaı áńgimeleıdi: «Dosym Súleev («Dos-Muqasandy» qurýshylardyń biri) alpysqa tolǵanda ansambl músheleri restoranda bas qosyp otyr edik. Dosym Súleev, Meıirbek Mol­dabekov, Ulyqpan Sydyqov bar. Shaǵyn dastarqanda otyrǵanda zor de­neli, úlken orys jigiti ruq­sat su­rap kirip keldi. Álgi orys Más­keý­den kelipti. Almatyda jú­rip «Dos-Muqasannyń» jigitteri bas qosyp jat­qanyn estip, taýyp alǵan beti eken. Sol orys jigiti: «men ofıser retinde orys-cheshen soǵysyna qatysqan adammyn. Soǵy­syp júrip qasymdaǵy joldasym ekeýimiz tutqynǵa túsip qaldyq. Ja­nym­daǵy jigit: «men Qazaqstanda Petropavlda týyp-óskenmin», deıtin. Biraq men ol áńgimesine mán bermegenmin. Tutqyndaǵy ekeýi­mizge qarata cheshenderdiń koman­dıri óz tilderinde aıtsa da biz túsinip jatyrmyz: «Myna ekeýine oq shyǵyndamaı-aq bastaryn ke­sip laqtyryp jiberińder», dep buıyr­dy. Cheshen basshysy solaı buıyryp, burylyp kete barǵanda qasymdaǵy jigit shyr ete qaldy: «men Qazaqstannanmyn», dep. Ol kezde qatardaǵy eki cheshen pyshaqtaryn jalańdatyp bizge taqala bergen. Taǵy da qattyraq aıqaılap edi, ál­gi cheshenniń komandıri burylyp kelip: «Qazaqstannan ekenińdi qa­laı dáleldeısiń?», dedi. Sol kezde baılaýdaǵy serigim qazaq tilinde «Toı jyryn» ańyratty da jiberdi. Birinshi shýmaǵyn qaıyra bergende, sol jerde turǵan cheshenderdiń barlyǵy ándi qosyla shyrqaı jóneldi. Sonda komandır turyp: «ana án aıtqan qazaqstandyq orysty bosat» dep buıyrdy. Ony estigen serigim: «ony óltiretin bolsańdar, meni de qosa óltire salyńdar», dedi. «Olaı bolsa ekeýiń de bosatyńdar. Biraq ekeýiń budan bylaı cheshenderge qarsy qarý kótermeısińder, oq atpaısyńdar» dep ýádemizdi alyp meni de bosatty. Jeıtin tamaq, qal­tamyzǵa aqsha salyp berdi de: «bul jerden taıyp turyńdar. Budan bylaı bizge jolamańdar», dedi. Osy­laısha osy án arqasynda biz bir ajaldan aman qaldyq, sizderge alǵys aıtyp, sony jetkizgeli keldim», degen.

«Mahabbattyń qudiret kúshinen» týǵan ánniń áseri osyndaı bolsa kerek. 70-jyldary AQSh-ta ótken halyqaralyq jastar festıvalinde amerıkalyqtardy túregep turyp qol soqtyrǵan halyq áni «Nazqońyr» men «Bı-Bı-Sı» radıosynyń altyn qorynda saqtalǵan «Toı jyry» qazaq óneriniń injý-marjany deýge haqylymyz. 

1970 jyldyń 10 qazanynda «dosmuqasandyq» Murat Qusaıy­nov úılenetin bolady. Ansambl músheleri biraýyzdan «án shyǵa­raıyq» deıdi. Sodan árqaısysynyń sabaqtan qoly tımeı ketedi de, toı bolatyn kúni saǵat 13:00-de Dosym Súleev pen Ulyqpan Sydyqov jataqhanada kezdesip, ne qylamyz dep bastaryn qasyp az otyrady. Amaly quryǵan aqyn Ulyqpan sol jerde aıaq astynan óleńin jazyp, Dosymǵa beredi. Gıtarasyn ala salyp ol da yńyldap otyryp, ánin shyǵarady. Osylaısha jarty saǵattyń ishinde dúnıege «Toı jyry» keledi. Sol kúni «Romashka» kafesinde keshki saǵat 5-te toı bas­talyp, ansambl jigitterine sóz ber­gende, Murat pen Sábıranyń úılený toıyna arnalǵan ándi alǵash ret Meıirbek Moldabekov shyrqap shyǵady. Sodan bastap bir jyldyń ishinde bul án qazirgi tilmen aıtqanda hıt bolady.

Shartarapqa taraǵan shattyq áni o basta shashý retinde shyqqanyn kim bilgen?! «Mahabbattyń qudiret kúshi» degen osy!