«Qulannyń ajaly» – ar-namysty joqtaý
Bizdiń ádebıetimizde nebári 32 jasynda ólmes roman jazǵan Aqan Nurmanovtyń alar orny bólek. Ol týraly jazylyp ta, aıtylyp ta júr. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ádebıetke osyndaı úlken jańalyqpen kelgen Aqan Nurmanovtyń jalǵyz romany «Qulannyń ajaly», eń aldymen, er minezdiń, batyldyqtyń, sosyn júırik qalamnyń týyndysy der edik. Qylyshynan qan tamyp turǵan súrkeıli kezeńde Keıki batyrdy keıipker etý batyl qalamgerdiń ǵana qolynan keletin is. Bul romannyń jazylýy týraly ártúrli kózqaras bar. Biraq biz jazýshy Qalıhan Ysqaqtyń:«Kishi besinnen kóz baılanǵansha «Qulannyń ajaly» oqyldy. Birinshi bólimi. Ekinshi bólimi oryssha eken. Úshinshi bólimi áli jazylmapty… Mynaý keshki ymyrttyń alakeýim kirekesindeı kókeıge zil bop keptelgen muń arqalap qaıttyq. Qulannyń ajaly … Qulannyń ajaly kimnen? Oǵan áli jaýap joq edi. Qulan da, Keıki de ekeýi bir-aq adam. Qulannyń ajaly emes, bul Keıkiniń ajaly edi. Qulan Keıkiniń rýy – Qulan Qypshaq. Biletin jurt Qulandy Keıki dep tanıdy, bilmegen jurttyń kókeıinde Qulan otyrady. Aqan senzýrany ǵana jańyldyrǵan boldy. Senzýradan basqa da qyraǵy kózder tolyp jatyr. Solardy aldap kór. Qulan ajalynyń azaby da osynda» degen pikirine ılanǵymyz keledi. Iá, Qalıhan aǵamyz aıtpaqshy, «Júreginde ómirge degen qyjyly bar» bul roman jazýshynyń esimin tanytty, ult tarıhyndaǵy Keıki batyrǵa degen túsinigimizdi odan ary tereńdetti. Qysqasy, Aqannyń jalǵyz romany – ar-namysty joqtaý. Qazaq jazýshysy jazǵan jalǵyz roman tarıhtyń, namystyń amanatyn arqalap tur.
«Sulýqara» – jylqylarǵa degen súıispenshilik
Aǵylshyn jazýshysy Anna Sıýelldiń alǵashqy ári sońǵy romany «Sulýqara» onyń atyn sharshy álemge jarııa etken keremet týyndy. Bul roman kitap bolyp basylǵannan qazirge deıin álemdegi balalarǵa arnalǵan elý úzdik kitaptyń biri mártebesinen túsken joq. Balalarmen qatar eresekter de atalǵan shyǵarmany tushynyp oqyp, jazýshynyń qalam qýatyna jaqsy baǵa berip keledi. Jazýshy ómir boıy osy bir romanyn jazyp, shyǵarmashylyqtaǵy pasportyna aınaldyrǵan. Bir ókinishtisi, kitap baspadan shyqqannan keıin Anna Sıýell baqılyq boldy. Sol úshin de ol «ishten shyqqan shubar jylanyn», atap aıtqanda, «Sulýqaranyń» oqyrmanǵa unap, bıikke kóterilgenin kóre almaı ketti. Jazýshy Old-Satton atty eldi mekende alty jyl turǵanda, biz sóz etip otyrǵan jalǵyz romanynyń qoljazbasyn qaıta-qaıta óńdep, túzeýmen bolady. Shyǵarmashylyqpen aınalysqan osy ýaqytta onyń densaýlyǵy nasharlap, tósek tartyp jatyp qalady. Sonda da qalamyn qolynan tastamaǵan qaısar jazýshy shyǵarmany anasyna aıtyp berip otyrǵan, al anasy 1876 jyldan bastap qyzynyń shyǵarmasyn qaǵazǵa túsirgen.
Ádebıettanýshylardyń aıtýynsha, «Sulýqara» aǵylshyn ádebıetindegi jylqy janýaryn keıipker etip jazylǵan alǵashqy roman eken. Qazir álemdik klassıkadaǵy balalar kitaby sanalatyn bul shyǵarmasyn avtor áýelde jylqyshylarǵa arnap jazypty. Ol bir sózinde: «Bul romandy jazýdaǵy basty maqsatym – jylqylarǵa meıirimdilik, janashyrlyq tanytyp, túsinistikpen qaraý», deıdi. Bul kitapty oqyrmandar qyl quıryqtylardyń qadirin bilýge, jylqy sharýashylyǵyna jáne ony turaqty basqarýǵa, Qambar ata túligin qolǵa úıretý tájirıbesine nusqaýlyq retinde oqýǵa bolady. Sıýell «Sulýqara» romanynyń baspa quqyǵyn 1877 jyly 57 jasynda Norvıch baspageri Djarroldske satty. Osy kitaby úshin ol bir rettik tólem retinde 4,630 AQSh dollaryn aldy. Kitap sol jyly jaryq kórip, oqyrmanmen júzdesti.
Joǵaltý men tabysý kitaby
«Qara bıdaı atyzyndaǵy qaraýyl» – Selınjerdiń jalǵyz romany. Bul shyǵarma 1945-1946 jyldary serııalyq túrde oqyrmanmen júzdesip, 1951 jyly roman retinde kitap bolyp shyqqan. Negizinde eresekterge arnalyp jazylǵanymen, jasóspirimder de bul kitapty qyzyǵyp oqıdy. Keıipkerdiń ártúrli kezdegi beınesi, is-áreketi oqyrmandy jalyqtyrmaıdy. Sol úshin de bul roman álemge tez taralyp, kóptegen tilge aýdaryldy. Jyl saıyn shamamen bir mıllıon danasy satylyp, osyǵan deıingi jalpy satylymy 65 mıllıonnan astam danany qurady. Romannyń basty keıipkeri Holden Kolfıld jasóspirimderge óte jaqyn. Oqyrman kitaptyń ishinen óziniń balalyq shaǵyn, óspirim kezeńin taýyp alady. Onyń ústine, kinásizdik, sáıkestik, joǵaltý men tabysý, ózara qarym-qatynas jáne depressııanyń kúrdeli máseleleri de osy shyǵarmanyń bir ózegi.
Atalǵan romandy Time jýrnaly 2005 jyly 1923 jyldan beri jazylǵan 100 tańdaýly aǵylshyn tilindegi romandar tizimine qosty. Jazylǵanyna ǵasyrǵa taıaý ýaqyt ótse de, oqyrmannyń qolynan túspeı kele jatqan «Qara bıdaı atyzyndaǵy qaraýyl» romany máńgilik oqylatyn shyǵarmanyń sanatyna qosyla bermek. Sebebi bul shyǵarma jasóspirim kezeńge anyqtama bere alatyn birden bir keremet týyndy.
