Kıberalaıaqtyq: Qaýipsizdik qaǵıdaty

«Polısııa», «tergeýshi» degen sózderdi estigende kez kelgen adamnyń alǵashynda abdyrap qalatyny daýsyz. Onyń ús­tine áleýmettik jeli arqyly siz týraly búkil málimetke qol jet­kizip alyp, telefonnyń ar ja­ǵynan «janashyrlyq» tanytyp otyr­ǵan «ishki ister organynyń qyz­metkerine» degen senimniń qy­lań beretini de anyq. Telefon alaıaq­tarynyń quryǵyna túsý osyndaı tildesýden bastalady...

Kúndelikti ómirge aqparat­tyq tehnologııa jetistikteriniń ba­­rynsha dendep enýi kıber­qyl­mysqa, onyń ishinde ınternet alaıaqtaryna da jol ashty. Málimetterge mán bersek, 2017 jyly respýblıka boıynsha osy salada tirkelgen qylmys túrleri 2 myńmen shektelse, ótken jyly bul san 20 myńnan asyp ketken. IIM jedel qabyldaǵan is-qımyl sharalarynyń nátıjesinde ótken jylmen salystyrǵanda bıyl ın­ternet alaıaqtyq 19 paıyzǵa tó­mendegen. Onyń ishinde 1,5 myń­nan astam qylmys jedel ýákil­derdiń jankeshti eńbeginiń ar­qasynda izi sýymaı ashyldy.

Soǵan qaramastan alaıaqtar aıylyn jııar emes. Ákkiler qara­paıym halyqtyń senimine kirýdiń san túrli tásilin qubyltyp, aqyr sońynda olardyń qarajatyna qol suǵyp, kópe kórineý orasan urlyq jasap júr. Al sońǵy kez­de qurbandaryna «polısııa qyz­metkeriniń» atynan qońyraý shalý kóbeıip ketken. Bul – kıber­qylmys álemindegi ákkilik pen aıla-sharǵynyń bir mysaly ǵana.

О́zin polısııa qyzmetiniń anyq­taýshysy nemese tergeýshisi dep tanystyratyn alaıaq aldymen quryǵyna ilingeli turǵan aza­matqa onlaın nesıe alýǵa qujat toltyrǵan onyń bir týysynyń ne­mese tanysynyń jańa ǵana ishki ister bólimine asyǵys habar­las­qanyn aıtyp, tamyryn basyp kóredi. Qurbanynyń aılaly josparyna «ilikkenin» ańǵarǵan soń alaıaq «qylmyskerlerdi ustaý úshin jedel júrgizilip jatqan qu­pııa qylmystyq izdestirý is-sha­ralaryna qol ushyn sozýdy» usynyp, qolqa salady. Azamat­tyń tosyn habardan áp-sátte ne isterin bilmeı abdyrap qalǵanyn baıqaǵan boıda «iz kesý amaldaryn aıǵaqtaýǵa qajet» dep jeke derekteri men aty-jónin, JSN men ózge de kerekti málimetterdi baıqatpaı surap úlgeredi.

Ádette kıberalaıaqtar banktiń esepshoty men kartalaryn úshinshi tulǵanyń atyna aldyn ala toltyryp qoıady. Qarjyny úshinshi tulǵalar arqyly aqshaǵa aınaldyrý jaǵyn da muqııat tııanaqtaı­dy. Sondaı-aq olar «qurbany­na» qońyraý shalǵan abonenttik nómirlerdi tez aýystyryp tura­tyn kópshilik bile bermeıtin baǵ­darlamany qoldanady. Bir sóz­ben aıtqanda, bank kartalary men depozıtterge qol jetkizý, «qur­ban­dardyń» qarajatyn ózge shotqa aýdarý nemese nesıe toltyrý úshin san túrli aıla-áreket jasalynady. Jasyratyny joq, buryndary túrli sebepter men transshekteý­lerge baılanysty ın­ternet alaıaqtyǵyn anyqtaý men ter­geý kezinde túrli kásibı qıyn­dyqtar kezdesetin.

IT salasyndaǵy qylmystyń kúrt ósýi IIM-ine san qyrly ári aýmaq­ty uıymdastyrý-prak­tıka­lyq sha­ralaryn qolǵa alýǵa túrtki boldy. Máselen, ótken jyldan bas­tap kıberqylmysqa qarsy kú­res bó­liminiń shtattyq sany ulǵaı­tyldy. Jedel-izdestirý shara­laryn uıymdastyrý, ınternet alaıaq­tyǵynyń aldyn alý men anyq­taý sekildi profılaktıkalyq ju­mysty atqaratyn bul aýmaqtyq bólim­shelerde turaqty qyzmet isteıtin jedel tergeý toptary qu­ryldy.

Bıyl mamyr aıynda Nur-Sul­­tan qalasyndaǵy Polısııa de­par­tamentiniń jedel tergeý to­bynyń qyzmetkerleri astana­lyq turǵynnyń esepshotynan 137 mln teńge qarjy urlaǵan qyl­mystyq topty áshkereledi. Ter­geý barysynda bul top­tyń qura­mynda Qazaqstan men Reseı azamat­tarynyń bar ekeni anyq­tal­ǵan. Tintý kezinde olardan aqsha, qalta telefondary, SIM kartalar, 20-dan astam tó­lem kartasy, sondaı-aq bank kar­ta­larynyń ataýlary men parol­deriniń jazbalary tabyldy. Qazir basty aıyptalýshylarǵa bultartpaý sharasy qabyldanyp, ózge kúdiktilerdiń ústinen tergeý júrgizilip jatyr.

Azamattardyń shotynan aqsha jymqyrýdy ádetke aınaldyrǵan taǵy bir qylmystyq top Qaraǵandy óńirinde ustaldy. Kıberqylmysqa qarsy kúres bólimi qyzmetkerleri júrgizgen jedel izdestirý sharalary kezinde olardan qylmystyq jolmen alynǵan 9 mln teńge, bank kartalary, mobıldi telefondar tárkilendi. Qazir bul alaıaqtardyń osyǵan uqsas 40 mln teńge zııan shektirgen 4 oqıǵaǵa qatysy bary anyqtalyp otyr.

Almaty qalasynda da ınternet alaıaqtar torǵa tústi. Qala­lyq kıberqylmysqa qarsy kúres bóliminiń qyzmetkerleri bank qaýipsizdigi qyzmetkerleriniń atyn jamylyp, «alaıaqtardy izdes­tirýmen aınalysyp júrgen» kúdikti topty quryqtady. Klıent­terdiń senimine kirgen alaıaq­tar azamattardyń shotynda kú­mándi tranzaksııalar júrgizilip jat­qanyn «túsindirip», olardyń shottaǵy aqshasyn «qaýipsiz» shotqa aýdarýyn, ıaǵnı ózderi aldyn ala daıyndaǵan shotqa tez arada aýdarýdy aıtqan. Ustalǵan top múshelerin tintý kezinde olardan ártúrli bankterdiń aty jazylǵan 150 bank kartasy, mobıldi telefondar men SIM kartalar alyndy.

Telefon alaıaqtaryn qalaı ásh­kereleýge bolady? Ákkilerdiń tuzaǵyna túsip qalmaý úshin neni bilgen jón? Kıberalaıaqtyqtan qorǵanýdyń qarapaıym erejesi qandaı? Esińizde bolsyn...

Eger Sizge «bank qyzmetkeri», «polısııa qyzmetkeri», «prokýratýra qyzmetkeri» bank kartasy týraly málimetti teksermek nıetpen banktiń SMS-kodyn, aty-jónińiz ben JSN-di surap habarlassa, eshqandaı málimet bermeńiz. Birden polısııa men banktiń baılanys ortalyǵyna telefon shalyp, kartańyzdy buǵattańyz.

Qomaqty zat satyp alarda saq bolyńyz. Ádette, satýshy aldyn ala tólem jasaýdy talap etedi. Bi­raq aqshalaı qarajat shotqa tús­ken boıda, «satýshy» sizdiń tele­­fon qońyraýyńyzǵa jaýap be­rýin doǵarady. Sondyqtan satýshy týraly bar derekti (baılanys má­limetteri, elektrondy poshta, telefon nómirleri, zańdy meken-jaıy) jınaqtańyz. Satýshy týraly jelidegi pikirler men onyń saýda alańyndaǵy reıtıngimen tanysý da artyq bolmaıdy. Siz satatyn taýarǵa jasalynatyn tó­lem nemese aldyn ala tólem týraly shemada myna jaıtty es­ker­gen jón. Satý­shynyń bank kar­­tasyna aqsha aýdarý úshin tek kar­ta nómiri men aty-jóni qajet. Al satyp alýshylar sizdiń karta­ńyzdyń qyzmettik merzimi men syr­tyndaǵy úsh belgili kodty, tele­fonǵa sol sátte túsken SMS kodty, siltemeni júkteýdi, ban­ko­matqa baryp qandaı da bir áre­ketter jasaýdy ótinse, olar – alaıaqtar!

Kúmándi siltemelerge nazar aýdar­mańyz. Aqsha salmańyz! Alaıaq­tar jelide bógde kisiniń atyn jamy­lyp qarjylaı kómek surap nemese qaıyrymdylyq ak­­sııa­­syna qatysýǵa shaqyryp ja­­tady. «Polısııa bóliminen» tele­­fon soǵyp, jaqynyńyz ne týy­­syńyzdyń jol-kólik apatyn jasaǵanyn aıtyp, «máseleni sheshý úshin» aqsha jiberýdi suraı­tyndar da bar. Mundaıda dúr­beleń týdyrmaı, eń birinshi týy­syńyzǵa telefon shalyńyz. Baı­lanysa almasańyz, onyń tanys­tary men aralasatyn ortasyna habarlasyńyz. Esh ýaqytta aqsha aýdaryp, asyǵystyq jasamańyz! Mundaı sátte, ýaqytqa utylmaı, birden polısııa bólimine habar­lasyńyz!

Aqparattyq tehnologııalar keńis­­tiginde alaıaqtardyń al­shań basyp, basynǵany sonsha­lyq, ákki kıberalaıaqtardyń tuza­ǵyna joǵarydaǵy biz atap kór­setken shemalardan habardar aza­mattardyń ózi túsip qalyp jatady. О́ıtkeni búginginiń alaıaq «qyzmetkerleri» eń saq júre­tin respondenttiń óziniń senimine selkeý túsirmeıtin kánigi psıholog dárejesinde áreket jasaı alady. Eń sońǵy «trendterde» olar memlekettik mańyzdy, asa quzyrly mekemelerdiń qyz­metkerleri róline de kire bastady. Olar úshin jaqyn tanysyńyzdyń, týysyńyzdyń daýysyn salyp, tipti, qubyltyp suhbattasýdyń da esh qıyndyǵy joq. Dúnıejúzi­lik qıberqylmys áleminde vıshıng – «daýys pen fıshıng­tiń» qosyndysy dep atalatyn ataý-uǵym bar. Internet alaıaqtary osy vıshıngtik aılamen azamattar­dan telefon arqyly qupııa málimet­ter jınap alýǵa janyn salady. Olardyń bar oıy – azamattardyń jeke rastaý kodyn qalaıda qolǵa túsirý. Sońǵy jyldary vıshıng aqparattyq qaýipsizdiktiń eń bas­ty máselesine aınalyp otyr.

Tosynnan soǵylǵan telefon qońyraýyna ılanyp, qarjy­lyq tuzaqqa túsip qalǵan aza­mat­­­­tarymyz qanshama?! Biz qazir jer sha­rynyń kez kelgen bury­shyn­da otyrǵan kıberalaıaqqa qarý­syz, betperdesiz-aq banktegi, banko­mattaǵy aqshańyzdy alyp qoıý esh qıyn­dyq týdyrmaıtyn ýaqytta ómir súrip jatyrmyz. Mundaı sát­­te, eń durysy, áńgimeni sozbaı, te­le­fondy birden sóndire salǵan abzal.

Jandos SÚIINBAI,

IIM Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵynyń basshysy,

polısııa podpolkovnıgi