Alash ardaqtysyn túrki álemi ulyqtady

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵyna sáıkes bıyl Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyǵy ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde atalyp ótetini belgili boldy. Byltyr 23 qarashada IýNESKO-nyń bas konferensııasynda da ult ustazynyń mereıtoıyn mere­keleý jóninde arnaıy sheshim qabyldandy. Ahmet Baı­tur­synulynyń reformatorlyq ıdeıalary halyqaralyq ǵy­lymı keńistikte, ásirese túrki ále­mindegi gýmanıtarlyq ǵylym­darda áli de ózekti. Túrik, qyr­­­ǵyz, ózbek, túrikmen, tatar, bash­­qurt, taǵy basqa elder ǵalym­darynyń óz ulttyq ja­zýy­nyń qalyptasýyna septigin tıgizgeni jóninde arnaıy zert­teýler de bar. Oksford ýnıver­sı­tetiniń Ortalyq Azııany zertteý ortalyǵy óz eńbekterinde Alash kósemderi Álıhan Bó­keıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatulyna HH ǵasyrdyń basyndaǵy mádenı betburys jasaǵan reformator retinde joǵary baǵa berdi. Búgingi konferensııanyń Halyq­aralyq Túrki akademııasy Ǵy­lymı keńe­siniń músheleri, bilim jáne ǵylym salalary mı­nıstrleriniń otyrysy aıa­syn­da ótkizilýiniń de ózindik máni bar» dep atap ótti Dıhan Qamzabekuly. 

Alqaly jıynnyń basynda Túrki akademııasy ázirlegen 2 tomdyq «Túrkistan – Túrkeli» ensıklopedııasynyń, 3 tomdyq «Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵa­lary» jınaǵynyń jáne «Ahmet Baıtursynuly jáne Alash» kita­bynyń tusaýkeser rásimi ótti. Akademııa prezıdenti Darhan Qydyráliniń aıtýynsha, «Túr­kistan – Túrkeli» osydan 25 jyl buryn shyqqan «Túrkistan» ensı­klopedııanyń halyqaralyq talaptarǵa saı jańartylǵan nusqasy. Munda Alash qaırat­kerleri, túrki áleminiń ynty­maq­tastyǵyna qyzmet etken qaı­ratkerler qamtylǵan. «Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵalary» qazaq jáne túrik tilinde, túrki áleminiń 260-qa jýyq tulǵasy toptas­tyrylǵan. Úshinshisi aty aı­typ turǵandaı, Ahań jónin­degi kitap. Qazaq jáne aǵylshyn tilinde.

Ázerbaıjan Respýblıkasy­nyń Bilim mınıstri Emın Amrýl­laev ult ustazy Ah­met Baıtursynuly jóninde baıan­damany ana tilinde jasady. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek óz só­zinde Túrkııanyń birneshe qala­syn­da halyqaralyq is-sharalar uıym­dastyrylyp, Ankarada Ahańa úlken eskertkish qoıy­latynyn habarlady. Pa­rıj­de IýNESKO kóleminde dóń­gelek ústel, qorytyndy halyq­aralyq túrkologııalyq kongress Túrkistan qalasynda ótedi eken. «Aǵylshyn tili sońǵy ǵa­syrda 5 ret kvalıfıkasııa­dan ótkeni málim. HH ǵasyr ba­synda Ýınston Cherchıl, taǵy basqa Nobel syılyǵynyń laý­reattary jumys tobyn quryp, aǵylshyn tilin kvalıfıkasııadan ótkizdi. Oksford sózdigin daıyndaǵanda da aǵylshyn ti­liniń birtutas kvalıfıkasııa­dan ótken sózdigin jasap shyq­qan. Odan keıin de 4-5 ret osyn­daı úlken kvalıfıkasııa júr­gizgen. Sondyqtan aǵylshyn tili ha­lyqaralyq mártebege saı, syıymdylyǵy óte keń til­ge aı­nalyp otyr. Muny biz de bastaýymyz kerek. Qazaq tili áli kúnge Baıtursynuly jazyp ketken oqýlyqpen keledi. Iаǵnı bir ǵasyr buryn ult ustazy jasap ketken kvalıfıkasııa ne­­gizinde kelemiz. Bir ǵasyrda qan­shama jańalyq keldi ja­hanǵa. Til syıymdylyǵy degen uǵym bar. Ataqty Shvars at­ty kisiniń kitabyn aýdarǵanda kózim jetken, aǵylshyn tiliniń syıymdylyǵy sonshalyqty joǵary. Jańa termınder, uǵym, tujyrymdamalar syıyp

kete beredi. Sondyqtan jańa­dan qurylyp jatqan mı­nıs­tr­liktiń quramyndaǵy Til ko­mı­tetiniń resýrstaryn da óz­gertýdemiz. Ana tilimizdiń qol­danbaly túrdegi sıfrlyq ke­ńistikte de, kvalıfıkasııa tur­ǵysynan da úlken jumys tur aldymyzda. Jańa Qazaq­stannyń ıdeologııalyq negizi jańar­tyl­­ǵan kvalıfıkasııalyq tilde bol­maq», deıdi Saıasat Nurbek.

Qyrǵyzdar Alashty namysym, qanatym deıdi eken. Qyr­ǵyz Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Al­maz­bek Beıshenalıev ult us­tazy Ahań­nyń túrkige ortaq tulǵa eken­digine toqtala ketti. «Bizdiń mádenıetimiz, tarıhymyz, sóz baılyǵymyz, saltymyz uqsas. Ahmet Baıtursynulynyń áre­keti tarıh aldynda bizdiń ja­ýapkershiligimizdi eske salyp, jurt basyn biriktirip, keleshekke kóz salýǵa nusqaıdy» degen ol Ahań jasaǵan álipbıdi Qytaı, Aýǵanstan, Iran qazaqtary qa­zirge deıin qoldanyp kele jat­qanyn eske saldy.

Dál osy kúni V otyrysyn ótkizgen Halyqaralyq Túrki akademııasy bıyl túrki áleminde Baıtursynuly jylyn jarııa­lady. О́z kezeginde akademııa prezıdenti Darhan Qydyráli bı­ylǵy naýryz aıynyń 20-synda Ahmet Baıtursynuly jylyn bastap ketkenin qaperledi. Elordada, Almaty, Bishkek, Baký, Ankara, Ystambulda arnaıy jıyndar ótkizgen. «Kezinde Ahmet Baıtursynuly uıytqy bolǵan «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti», «Túrki álemi geo­grafııasy» oqýlyqtaryn qaıta jańǵyrttyq. Baýyrlas elderdiń bilim mınıstrleriniń qatysýymen bul oqýlyqtar res­­­mı túrde bekitildi. Endi hattamaǵa sáıkes akademııaǵa múshe mem­leket­terde osy oqýlyqtar 7-8 synyp oqýshylaryna oqytyla bas­taıdy.

Ahmet Baıtursynuly – túrki halyqtary tarıhynda tu­tas bir dáýirdiń kelbetine óz­geris jasaǵan   kemel tulǵa. Ol qazaq tili men ádebıetin zertteý, júıeleý, reformalaý ar­qyly baýyrlas halyqtardyń da ádebı jaýharlarynyń zer­delenýine, túrki  tiliniń jańa beleske kóterilýine yqpal etken ǵylym qaıratkeri. Ahmet Baıtursynuly Orynbor, Semeı, Tashkent, Almaty, Sháýeshek, Baký qalalarynda eńbek etip, saıası-qoǵamdyq, aǵartýshylyq qyzmetter atqara júrip, túrki rýhanııatyn jaqyndastyrýǵa orasan úles qosty. Osy baǵytta túrki áleminiń rýhanı kósemi, jádıtshildik qozǵalysynyń je­tekshisi – Ismaıl Gaspralyny ustaz tutyp, onyń izbasar mu­rageri boldy.

A.Baıtursynuly túrkiniń aǵartýshy tulǵalary Abdýraýf Fıtrat, Mýnavvar Kary Abdýra­shıdhanov, Mahmýd Hodja Beh­bý­dılermen Túrkistan halyq­tarynyń tutastyǵy jolynda ortaq eńbek etti. Ásirese, pedagogıka salasyndaǵy eńbek­teri ba­ýyrlas elderdiń jańashyl tula­ǵalarymen tyǵyz baılanys­ta órbidi.

 A.Baıtursynulynyń qaırat­kerlik jolyndaǵy eń ónimdi salasy – bilim, ortaq álipbı, mektep reformasy, oqýlyqtar daıyndaý qyzmeti tatar, bash­qurt,qyrǵyz zııalylarymen ıyq tirese atqarǵan eńbekterinen kó­rinis tabady».       

Baıtursynuly bas alqaǵa saılanǵan Baký kongresiniń eń ózekti baǵdarlamasy álipbı reformasy týraly másele bolǵany belgili. Men jaqynda ǵana Bakýde boldym. Sonda Ázerbaıjan Ja­zý­shylar odaǵynyń basshysy Anar myrza, Chıngız Abdýllaev sııaqty aqyn-jazýshylarmen kezdestim. Anar myrza «Baký kon­gresiniń sheshimderine qazirgi kún turǵysynan qarasaq, eń du­rys sóz aıtqan Baıtursynuly boldy. Men eger sol kezde ómir súrsem Baıtursynulyn qoldar edim. Biraq árıne, qazir bizge latyn álipbıi kerek. Sol kezde bizdiń tilimizdiń tutastyǵyn saqtap, rýhanııattan ajyrap qal­maý úshin Baıtursynuly aıtqan álipbıde qalýymyz kerek edi. Onyń sıngarmanızm zańdylyǵy týraly aıtqandary, termınder turǵysynda qozǵaǵan máseleleri áli de ózektiligin joǵaltqan joq» dep Anar myrza tosyn oı aıtty» dedi Darhan Qýandyquly.

Sonymen qatar konferensııada otandyq jáne sheteldik túrkitanýshy, ahmettanýshy ǵa­lymdar, atap aıtqanda L.N.Gý­­mılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń rektory E.Sy­dyqov, Nazarbaev Ýnıver­sıtetiniń vıse-prezıdenti Q.Daı­rova, Ázerbaıjan Respýb­lıkasy Ulttyq Ǵylym akade­mııasynyń Nasımı atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Túrki tili bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵylym­darynyń doktory Elchın Ibra­hımov, Túrik Respýblıkasy  Pamýkkale ýnıversıtetiniń professory, doktor Nergız Bıraı, akademık Sh.Qurmanbaıuly, Túrkitaný jáne altaıtaný ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynyń dı­­rektory Q.Sartqojauly, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń pro­fes­sory B.Ábdýálıuly, L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy Eýrazııa ýnıver­sıtetiniń dosenti Q.Kemeńger baıandama jasap, ult ustazynyń qoǵamdyq qyzmeti men ǵylymı eń­bekterine jan-jaqty toq­taldy.