Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ult ulandarynyń boıyndaǵy qaıratkerligi, eńbekqorlyǵy, tyń bastamalary men saıası kózqarastary arqyly memleket kirpishiniń berik qalanýyna áser etedi. Tarıhtan sabaq alyp, ótkenge kóz júgirte otyryp, ketken kemshilikter bolsa, qaıtalanbaı, bolashaqqa baǵdar alý da mańyzdy qadamdardyń biri. Búgingi kúnniń baǵytyn baǵamdamas buryn ótken kúnge nazar salsaq. Saıası saralaýdyń da máni osynda emes pe?!
Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta Qazaqstan keńestik totalıtarlyq tártipten bas tarta otyryp, naryqtyq ekonomıkaǵa kóship, jańa demokratııalyq joldy tańdady. Saıası júıeni túbegeıli ózgertý úshin bizge óz Konstıtýsııamyz qajet boldy. 1995 jyly 28 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy saıası bılik tarmaqtarynyń keıbir qarama-qaıshylyqtaryn sheship berdi. Máselen, prezıdenttik saıası ınstıtýt keńestik dáýirde bolmady. Táýelsizdik alǵan jyldary jetekshi ról Joǵarǵy Keńes qolynda saqtaldy. Prezıdenttiń basqa da bılik tarmaqtaryn retteıtin mehanızmniń bolmaýy saıası júıeniń saıabyrsyp, teketirester týyndaýyna da alyp keldi. Respýblıkamyzda partııalardyń sany ósip, olardyń saıası mádenıetiniń tómendigi, quqyqtyq negizderdiń álsizdigi – saıası prosesti kúrdelendirip jiberdi. Konstıtýsııa azamattarymyzǵa saıası plıýralızm, turaqtylyq pen sóz bostandyǵyn aıqyndap berdi deýge bolady. Árıne, sol kezdegi Prezıdenttiń mártebesi, onyń aýqymynyń keńdigi halyqaralyq uıymdardyń sarapshylary men otandyq saıasattanýshylar men ǵalymdar tarapynan synaldy. Bul zaman týdyrǵan talap bolatyn. Aıta ketý kerek, Qazaqstanda prezıdent ınstıtýtyn qalyptastyra otyryp, memlekettiligimizdiń damýynda jańa kezeń bastalǵan edi. Referendým nátıjesinde qos palataly Parlament – Senat pen Májilis joǵarǵy organ retinde anyqtaldy.
Tarıhshy B.Aıaǵannyń pikirinshe, Keńes Odaǵynyń ydyraýy búgingi Qazaqstan tarıhynyń jańa betin ashyp, ótpeli kezeńge bastap berdi. Osylaısha, egemendigin alǵan Qazaqstan úshin totalıtarızm buǵaýynan demokratııalyq qoǵamdyq qurylysqa ótý basty mindet boldy. Sonymen Qazaqstandaǵy jańarýlar negizi – táýelsizdik jáne egemendik ekenin atap aıtqan. «Al qoǵamdyq qurylysty modernızasııalaýdyń basty ózegi demokratııalyq reformalar dep tujyrymdaýymyzǵa negiz bar. Elimizdegi ózgerister ereksheligi – tóńkeris arqyly emes, beıbit, evolıýsııalyq jolmen júzege asty», deıdi tarıhshy.
Qarap otyrsaq, referendým arqyly qabyldanǵan Konstıtýsııa memleketimizdiń saıası damýyna jańa serpin berdi. Parlamentarızm ınstıtýtyn damyta otyryp, legıtımdi demokratııalyq jolmen saıası bılikti júzege asyra bastaǵanyna tarıh kýá.
Qoldanystaǵy Konstıtýsııa respýblıka ómirinde ekonomıkalyq qana emes, saıası ózgeristerge de jol ashty. Bul Konstıtýsııa memlekettik bıliktiń birtutastyǵyn bekite otyryp, jumylǵan judyryqtaı júıege aınaldyrdy. Memlekettik bılik organdarynyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtti. Halyq pen memlekettiń arasyndaǵy kommýnıkatıvtik kúshke aınaldy.
Atap aıtqanda, Konstıtýsııanyń qoǵam ómirindegi, elimizdiń tarıhyndaǵy orny bólek. Ata Zańymyz óz ómirsheńdigin kórsetti. Konstıtýsııa qaǵıdattaryna sáıkes, elimizdiń demokratııalyq jolmen damý baǵyty aıqyndaldy. Quqyqtyq memleket qalyptastyrý qaǵıdalary qoǵamda jáne azamattardyń sanasynda túpkilikti bekitilip, óz jemisin berýde. Konstıtýsııa Qazaqstan memlekettiginiń nyǵaıýyna, elimizdiń damýyna, halqymyzdyń ósip-órkendeýine negiz qalap berdi.
Al endi búgingi kúnimizge oralaıyq. Jaqynda, elimizdiń tarıhynda 27 jyldan keıingi úshinshi referendým ótti. Iаǵnı 5 maýsym qazaqstandyqtar úshin mańyzdy tarıhı kún boldy. Jyl basynda bolǵan qańtar oqıǵasy memlekettegi qordalanyp qalǵan máselelerdiń ashyq kórinisi edi. Otyz jyl boıy qalyptasqan saıası júıede áli de kemshilikter bar ekenin kórýge bolady. Saıası júıeniń solqyldaq tustary qoǵamǵa soqqy bolyp tıgenin sanaly adam kóre bilýi kerek. Memleket basshysy barlyq jaǵdaıdy saralaı kele, referendým ótkizýge sheshim shyǵardy. Halyq Ata Zańnyń ózgeristerin qalap, daýys berdi. Mańyzy zor ózgeristerdiń birshamasyna toqtalyp ótsek:
- Qazaqstan Konstıtýsııasyna aldaǵy ýaqytta engiziletin ózgeristerdiń negizgi bastaýy – ádilettilik qaǵıdatyn iske asyrý dep bilemin. О́lim jazasyna konstıtýsııalyq deńgeıde tyıym salyndy. Endi kez kelgen azamat óziniń azamattyq quqyǵyn qorǵap, Konstıtýsııalyq sotqa júgine alady. Bul ózgerister – azamattarymyzdyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý úshin jasalyp jatqan mańyzdy qadamdardyń biri.
- Konstıtýsııaǵa saılanbaly organdardy qurýǵa qatysty usynylyp otyrǵan ózgerister eldiń saıası ómirine básekelestik engizedi. Kóp jaǵdaıda pikirlerdiń plıýralızmi máselege ártúrli kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi. Pikirlerdiń qıylysýy qajetti nátıjege qol jetkizý úshin ońtaıly shyǵyndarmen talǵampaz, qarapaıym sheshimderdi ázirleýge múmkindik beredi.
- Depýtattyq korpýsty saılaýda engiziletin majorıtarlyq jáne proporsıonaldyq júıe – memleket pen halyq arasynda tıimdi dıalog ornatýǵa kómektesedi. Majorıtarlyq júıede elektorat ózi saılaǵan depýtat qyzmetine kóńili tolmasa, onda depýtat mandaty keri qaıtarylady. Saılanbaly organdardyń jumysy durys qurylsa, bir mandatty saılaý okrýgterinde daýys berý qaıta bastalǵannan keıin máslıhattar men májilisterge jańa adamdar kóbirek keledi. Saıası-demokratııalyq pikirler alýandylyǵy qalyptasady. Biraq dál osy jaǵdaı ózekti máselelerdiń sheshimin tabý úshin, eń bastysy, popýlızmge barmaý, depýtattar arasynda básekelestikke jaǵdaı jasaý qajet.
- Jyldar boıy qordalanǵan jer máselesine qatysty túzetýler bar. Buryn «Jer jáne onyń qoınaýy, sý, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshigi bolyp tabylady» delingen bolsa, túzetýler qabyldanyp, menshik quqyǵy halyqqa ótedi, munan keıin barlyq zań jańa jaǵdaılarǵa sáıkes túzetiledi. Iаǵnı zańdaǵy túzetýler qazaqstandyqtarǵa jańa quqyqtyq memleket qurýdaǵy alǵysharttardyń biri dep bilemin.
Saıası ómir de bir ornynda turmaıdy. Ol ózgerip damyp otyrady. Jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Rossııa-24» arnasyna bergen suhbatynda saıası qaıta qurýlar qajet ekenine basa nazar aýdardy. Halyqtyń azamattyq belsendiligin arttyrýdy qoǵamnyń óte úlken suranysy ekenin atap ótti. Prezıdent óz sózinde 2019 jyly bastalǵan reformalarda halyqqa beıbit jınalystar ótkizýge ruqsat berdi. Úkimette jáne Parlamentte áıelderge 30 paıyzdyq kvota engizilip, jańa saıası parlamenttik reforma bastalǵanyn aıtty. Memleket basshysy, «aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» degen eski erejeniń mańyzdylyǵy joıylyp, dál qazirgi tusta saıası transformasııalardyń qajet ekenin aıqyndady. Saıası ózgerister búgingi kúnge deıin jalǵasýda. Ultymyzdy uıytqan Ulytaýdaǵy quryltaıǵa 117 múshesinen turatyn elimizdiń qaıratkerleri men belsendileri qatysty. Prezıdenttiń bastaýymen jańadan qurylǵan Ulytaý oblysynda mańyzdy máseleler kóterilip, áleýmet úshin kókeıkesti usynystar talqylandy.
Memleket basshysy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýdyń bastalǵanyn habarlady. Al biz osy maqsatqa birtindep qadam basyp kelemiz. Halyq qalaýlylary azamattarmen baılanysýdyń jańa arnalaryn taýyp, áleýmettik jelilerde barynsha belsendi. Aımaqty aralap, astanaǵa oralǵan tusta kókeıde júrgen máselelerdi aıtyp qana qoımaı, ony sheshýge atsalysyp júrmiz. Halyqpen baılanys qoljetimdi jáne túsinikti.
Biz – depýtattar halyqpen yntymaqtasyp jumys istep, ultaralyq birlikti nyǵaıtýǵa, jańa transformasııalyq qadamdardyń jasalýyna kúsh jumyldyrýymyz kerek. Memleket basshysy tapsyrǵan tapsyrmalardyń ult múddesi úshin qyzmet etip, elimiz álemdik órkenıetpen qatar damýyna dańǵyl jol salýyna septigimizdi tıgizýimiz qajet dep bilemin.
Qazirgi kóterilip jatqan ózekti de ótkir máseleler sheshimin taýyp, ultymyzdyń saıası-ekonomıkalyq jáne mádenı-áleýmettik damýyna jol ashatynyna senimdimin.
Samat AQYShEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
