О́ner • 30 Maýsym, 2022

«Kúı oınaıdy qazaǵymnyń qanynda»

36 ret kórsetildi

Qazaqtyń úlken aqyny Qadyr Myrzalıev «Na­ǵyz qazaq, qazaq emes, Naǵyz qazaq – dombyra» dese, daýylpaz jyrshy Ilııas Jansúgirov: «Dombyra, sende min bar ma?, Minsiz bolsań — til bar ma?, Til joq deýge bola ma, Tilden anyq ún barda?, Dombyranyń, kúshi mol, Kómeıinde kúı barda!» degen eken.

SÝRETTE. Nemis etnograf Rıhard Karýtstyń «Sredı kırgızov ı týrkmenov» kitabyndaǵy qazaq dombyrasy. 1903 jyl.

Sol sııaqty qazaqtyń maı­talman etnograf – jazý­shy­­sy Aqseleý Seıdimbek, «úndi jurtynyń qaırat­keri R.Tagor: «Kez kelgen ha­lyq adamzat rýhanııatyna qos­qan úlesimen baǵalanady», degenindeı qazaq halqy úshin kúlli adamzat rýhanııatyna qosqan úlesi ne deseńiz, ol onyń – kúı óneri» degen eken. Osy oraıda qazaqtyń kúı óneri hám onyń aspaby dombyra jaıly aıtar bolsaq, qytaı jazbalarynda: «Túrkiniń orkestrin ákelip han saraıynda oınattyq» deıdi. Plýtarh jazady: «Saqt­yń áskerleri sadaqtyń adyr­nasyn shertip otyryp, án sa­­lady». Sol sııaqty, moń­ǵol­dyń kóne shejire – jazbalarynda kereı Toǵyryl hannyń saraıynda syrttan kelgen elshilerdi kúı oınap qar­sy alatyn jetpis kisilik ansambli bolǵany jaıly aıtylady.

Onyń syrtynda, 1927 jyly Rýdenko deıtin arheo­log skıfterdiń qorǵanynan qobyz aspabyn tapty. Ol bizdiń jyl sanaýymyzdan 5000 jyl buryn jasalypty. Álgi qobyzǵa Vasılev deı­tin sheber rekonstrýksııa jasap shyqty. Bizdiń qa­zir­gi qobyzdan aýmaıdy. Sońǵy jyldary eýrazııalyq aý­maq­ta júrgizilgen qazba ju­mys­tarynan osydan 2 nemese 2,5 myń jyl bu­rynǵy ulttyq mýzyka aspaptarymyzdyń ózi bolma­ǵanda kózi tabylyp jatyr. Ulytaýdaǵy Janǵabyl ózeniniń boıynan 1946 jyly akademık Álkeı Marǵulan balbal tas taýyp zerttedi. Balbaldyń jaýyrynynda qobyz, qońyraý bar. El ony «Baqsy tas» dep ataıdy. Munyń ózi-aq 1600 jyldyń arǵy jaǵyn meńzep tur.

Osy derekterden biz Uly dalany en jaılap jatqan babalarymyz kúı ónerin keremet áspetetenin ańǵaramyz. О́ıtkeni kúı óneri – basqa halyqtarda atymen joq. Ja­zý­shy Aqseleý Seıdimbek 2002 jyly jary kórgen «Qa­zaqtyń kúı óneri» atty kólem­di eńbeginde, biz biletin keıbir kúıdiń tarıhy 2 myń jyl buryn tirkelgen. Rım tarıhshylary «túrkiler qaǵandaryn kúı shertip oıatady» dep jazǵany jaıly baıandapty.

Aqseleý Slanulynyń paıy­mynsha, qazaq topyra­ǵyn­da mýzyka óneriniń 5 iri mektebi bar. Olar:

  1. Syr boıy mektebi. Bu­­larda oǵyz-qypshaq sa­ry­ny bar. Iri ókilderi – Turmaǵanbet, Balqy Bazar, Shoraıaqtyń Omary, Kete Júsip, t.b. Bular ándi kúı sııaqty tarta beredi. Búgingi ókili – Almas Almatov.
  2. Atyraý – Batys Qa­zaqstan mektebi.
  3. Jetisý mektebi.
  4. Altaı, Tarbaǵataı, Shınjan, Baı-ólke mektebi.
  5. Arqa mektebi. Bul mek­teptiń ókilderi – Tát­timbet, Yqylas, Súgir, Mádı, Aqan, Birjan, Balýan Sholaq, Estaı, t.b.

Qazaq kúıin bylaı bólip qaraýǵa negiz bar:

  1. Qońyr án men qońyr kúıler («Sary jaılaý»).
  2. Tik án, tik kúıler ( «Aq kıik», «Jez kıik»).
  3. Boılaýyq kúıler («Kish­kentaı», «Zar qos­basar»).
  4. Kóneden kele jatqan tarmaqty kúıler bar. Ertede 365 kúnde 365 kúıdi 365 bala tar­tady eken. Osylardan eń jaqsy 9 kúıdi tańdap alyp, basqasyn umytqan. Bu­lar búgingi «Toǵyz taraý», «Aqqý» sekildi sıkldi kúıler bolǵan.

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, Uly dalanyń negizgi endigin en jaılaǵan babalarymyz jyldyń tórt mezgilinde josyp júrgendikten arhıtehtýra jáne beıneleý ónerimen aınalysa almady. Biraq olar sóz óneri men saz ónerin damytty. Sóz óneri – telegeı teńiz dastandar bolsa, saz óneri (mýzyka) adamzat tarıhyna qosqan uly murasy. Biz ǵalamǵa maqtansaq, mýzykamen maqtana alamyz. Sebebi onyń janrlyq tektiligi, baıyrǵylyǵy, saz­dyq úni eshqandaı halyqta kezdespeıdi. «Aqsaq qulan» kúıiniń 10 túri jetken. Asan qaıǵynyń «El aıyrylǵan» kúıi HVI ǵasyrdyń murasy. Qaztýǵannnyń «Saǵynysh» atty kúıi jetti. Abylaıdyń «Qara jorǵasy» HVIII ǵa­syrdyń týyndysy.

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar