Qorqyt týraly qoıylym

Túrki halyqtarynyń ortaq rýhanı tulǵasy, jyraý, qobyz­shy Qorqyt babamyz týraly ta­laı-talaı sahnalyq qoıylymdar túzilip, kóptegen sýretkerdiń qalam­gerlik hám shyǵarmashylyq shabytyna arqaý bolǵanyn sanamalap, dáleldep jatýdyń ózi artyq.

Alaıda ónerdiń kıeli besigi sanalatyn Túrkistandaǵy teatrdyń atalǵan qoıylym taqyrybymen emes, sahnalyq formasymen, onyń rejısserlik-qoıylymdyq jet­kizý tásilderimen qyzyq bol­ǵanyn basa aıtýymyz kerek. Eli­mizde bı óneri (horeografııa) sala­synyń jetken jetis­tikteri joq emes, degenmen áli de da­mytatyn tustary da bar. Ási­rese zama­naýı bı óneri tásil­derin qoldanyp, joǵary deńgeı­de sheberlik tolǵaý – úlken suranysta.

HH ǵasyrdyń basynda horeo­graftar klassıkalyq balettiń qaǵıdalarynan tolyqtaı bas tartyp, jańasha baǵytta qozǵalýdyń qajettiligin myqtap uqty. Osy kezeńde jalpy álemdik sahna ónerinde jańalyqqa talpy­nys, izdenister dúmpýi baıqaldy. Bı áleminiń negizgi tulǵasy – Aıse­dora Dýnkan erkin plastıkalyq bı ónerin nasıhattady. Ol bı, ıaǵnı adamnyń dene qımyldary arqyly kórkem oı, sezim sharpylystaryn, rýhanı tartystardy jetkizýge bolatynyn dálelededi.

Adam ózin-ózi taný quraly retinde qarastyryla bastaǵan horeografııanyń eki túrli baǵyty turaqty damý barysyn bastan keshirdi. «Modern dans» jáne «postmodern dans», keıinnen bul izdenister contemporory dance – eger tikeleı aýdaratyn bolsaq «zamanaýı bı» degen maǵynany bildiretin qubylysqa aınaldy. Onyń kórnekti ókilderi qatarynda Pına Baýshty erekshe ataýǵa bolady. P.Baýsh bıdiń oryndalý ásem­diligine emes, keıipkerdiń ishki sezimderin jetkizýdegi áserine kóp mán berdi.

Qazirgi tańda eýropalyq kórer­­men Metıý Born men Krıs­­tıan Smedstiń qoıylym­dary­na degen qyzyǵýshylyǵy artyp otyrýy bı óneriniń negizgi erek­sheligimen tikeleı baılanys­ty. Bı leksıkasymen qoıylǵan spektaklderdi aýdarýdyń qajeti shamaly, qımyl tili barlyǵyna túsiniktiligimen ótimdi. Elimizde osy baǵyttaǵy izdenister óliara shaqta, ıaǵnı 1999-2000 jyldar kezeńinde paıda boldy. Ásirese G.Adamova, aǵaıyndy Gúlmıra jáne Gúlnara Ǵabbasovalar shyǵarmashylyǵynda zamanaýı bı óneriniń baǵyttary batyl boı kórsetken edi. Sol izdenis­ter­diń zańdy jalǵasy retinde qabyl­danǵan «Qorqyt týraly ańyz» plas­tıkalyq spektakli kórermen­niń jańa teatrlyq baǵyttaǵy su­ra­nysyn óteı aldy deýge bolady.

Qoıýshy-rejısser K.Semenov osy alǵashqy horeografııalyq jumysynda kóp jetistikter­ge jetken. Eń birinshi, ol ult­tyq mentalıtetti nazardan tys qaldyrmaı, qoıyp otyrǵan materıaldyń mańyzyn, mánin durys túsingen. Ekinshiden, rejısser-horeograf K.Semenovtiń klas­sıkalyq bıi órnegi men modern bıi úlgisiniń arasyndaǵy názik úılesimdilikti taba bilge­ni qýantty. Qorqyt taqyryby horeo­grafqa Shyǵys pen Batys­tyń úndestigin tabýǵa múmkindik bergen. Bul – rette, horeograftyń kór­kem ıdeıasyn beınekontent jáne ssenografııa semantıkasymen jetkizip otyrǵan sýretshiler tobynyń jumysy joǵary deń­geıde shyqqanyn da aıta ketken oryn­dy. Vızýalızasııalaý ádisin qol­daný barysynda sýretshiler men qoıýshy-horeograf negizgi maz­mun­nyń áserligin kúsheıte alǵan.

Qoıylym tabıǵaty janrlyq jaǵynan naqty anyqtalmaǵan. Alaıda rejısser spektaklde performans tásilderin batyl qoldanýy nátıjesinde onyń máni men áserin baıyta alǵan. Tarqata aıtsaq, qoıylym barysynda oryndaýshylar sahna­nyń edenine ártúrli tústegi: qyzyl, jasyl, sary, kók, t.b. tústi boıaý­lardy jaǵa bastaıdy. Bul ár keıipkerdiń, qala berdi, ár pendeniń ómirlik jolynyń semantıkasyn beredi. Jer betindegi adamdar bir-birine uqsamaıtyny sııaqty olardyń taǵdyrlary da, ǵumyrlyq ustanymdary da bir-birine múlde uqsamaıdy. Osy kórinisten soń sahnada jańbyr jaýady. Jańbyr tamashylary sahna betin jýyp, jerge túsken syzyqtardy óshire bastaıdy. Bul, jalpy, ómirdiń mezettik mánin, pendege ólshep berilgen sáttiń qysqalyǵyn beıneli tilde jetkize alǵan rejısserlik tásil boldy. Osylaısha, rejısser ár sahnanyń mán-mazmunyn tereńnen ashýǵa kúsh salǵany baıqaldy.

Lıbretto oqıǵasyna sáıkes oryndalǵan bı partııalary kóp jaǵdaıda mýzykalyq partıtýramen úndestik deńgeıinen kórinbeıdi. Jalpy, qobyz sarynyna bıleýdiń ózi kúrdeli sharýa. Syrshyl dybys ıirimderi, kúrdelengen yrǵaqqa negizdelgen qobyz sarynyna ilesip qımyldaý, odan oı-ıdeıa órý ónerpazdarǵa da ońaıǵa soqpaǵany baıqalyp tur. Bul rette, spektaklde sınhrondy qozalystan qaraǵanda dıahrondy dene belgileriniń semıotıkasyn izdegen durys. Spektaklde dene qımyldary men bı element­teri birigip spektakldiń kórkem ıdeıasynyń tutastyǵyna eńbek etedi.

Qoıylym barysynda epıka­lyq keńdik, kóshpendilerge tán naqysh, keskinderdi baıqaımyz. Másel­en, soǵysý, shaıqas sahna­laryn bı-qımylmen jetkizý­degi oryn­daý­shylyq sheber­lik, Qorqyt­tyń alyp ógizdi baǵyn­dyratyn sahnasy ádemi horeografııalyq leksıkamen be­rilgen. Ásirese kór qazyp jat­qandardy kórgen Qorqyttyń olarǵa qarsy turyp, taǵdyrmen teke-tireske túsip, taý men tas­ty qoparyp, qamaldy buzyp, ólimnen qashatyn sahnalary da bı tilimen tartymdy da, túsinikti keskindelgen.

Qoıylym rejıssýrasynda eki másele nazardan tys qalyp qoıǵan. Birinshiden, Qorqyttyń dúnıege kelý sahnasyna myqty ekpin berilmegen. Ekinshisi, Qorqyttyń qaraǵashtyń túbinen qobyzdy oıyp alatyn sahnasy da jetkilikti mólsherde oınatylmaı qalǵan. Sondyqtan qoıylymdaǵy eki mańyzdy oqıǵa ashylmaǵan. Ásirese qobyzdy qaraǵashtan oıyp alatyn tusyn fızıkalyq-pantomımalyq qı­myl-qozǵalystarmen erkin jet­­kizýge múmkindik mol edi. Qara qobyzdy – uly túrkiler óneri­niń bastaýy retinde qabyl­daı­tynymyz haq. Ony qarapa­ıym ǵana túrde baryp ala salǵa­ny, oǵan qajetti mólsherde ek­pin bermegeni kóńilimizge jaǵa qoı­mady. Qobyzdyń rámiz­dik maǵy­nasyn rejısser-horeograf áli de qarastyra túsýi kerek edi. Sonymen qatar,  Qor­qyt­tyń jasy ulǵaıǵan saıyn onyń plastı­ka­sy da ózgerip otyrý­ǵa tıis edi de­gen oıymyz bar. «Minájat» dýeti (ártister: R.Shaıhov, A.Ormonbek) men Batyr men sulý (ártister: B.Dúısenbaeva, E.Áýbákirov) juptarynyń oryndaýyndaǵy bıler óte áserli shyqqan. Názik dene qımyldary, qushtarlyq pen mahabbatqa toly qozǵalystar spektakldiń lırıkalyq únin kúsheıtedi. Alaıda bul eki kóri­niste negizgi Qorqyt jelisinen aýytqyp ketkendeı áserge bóledi. Qorqyt partııa­syn oryndaǵan ártis E.Ábdi­halyqtyń daıarlyq deń­geıi, joǵary sheberligi aıqyn baı­qalady. Tylsym kúsh ıesi Martý (ártis A.Sydyǵalıeva) men Qorqyt (E.Ábdihalyqov) ara­syndaǵy ólim men ómir úshin kúres kórinisteri, jaqsylyq pen jaman­dyqtyń, aq pen qaranyń máńgilik kúresin eske salary sózsiz. 

Qobyzshy Sandjaı Al­mıshevtiń oryndaýyndaǵy kúńi­rengen qara qobyz saryny spek­takldiń qulaqkúıin keltirip, kórermendi qajetti baǵytqa jeteledi. Qobyzshy kúı jelisin sarnatqanda tabıǵı bir atmosfera týyndap, baǵzy zamandardyń elesine engendeı bolǵanymyz sózsiz. Bebeýlegen kúı bas quı­qańdy shymyrlatyp, sanany bılep ketedi. Qorqyttyń kúılerin oryn­daý qashanda joǵary sheber­likti talap etetinin eskersek, S.Almıshev aspaptyń qasıetin, ónerdiń qudiretin meıilinshe jetik biletin ónerpaz deı alamyz.  

Rejısser-horeograf K.Se­menov mýzykalyq partıtýra, lıbretto jáne horeografııa tutastyǵyna qol jetkizýge tal­­­pynǵan. Qoıylym Qorqyt taqyrybyn teatrlyq mátin retin­de qarastyryp, zertteýge mol múmkindik beredi.

Qorqyt beınesin, onyń arman-mu­ratyn bı tilimen jetkizgen Túr­ki­stan mýzykalyq drama teatry­nyń bul izdenisi – ulttyq kody­myzdy anyqtaýǵa baǵyttalǵan rýha­nı jańǵyrýymyzdyń úlgisi dep ta­nýǵa bolady. Spektakldiń bola­shaqta óz kórermeni bolatyny sózsiz.

Merýert JAQSYLYQOVA,

teatrtanýshy