Aqordada ótken elimizdiń kólik-tranzıttik áleýetin damytý jónindegi jıynda: «Qazaqstan teńiz arqyly tasymaldaý áleýetin tolyq paıdalanǵan emes. Qazir zaman basqa. Úkimetke porttarymyzdy Kaspıı teńiziniń jetekshi habtarynyń birine aınaldyra otyryp, transformasııalaý jóninde strategııalyq mindet júktedim. Teńiz flotyn nyǵaıtyp, Aqtaý portynda konteınerlik hab qurý qajet degen usynyspen tolyq kelisemin», dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev munaı tasymaldaý joldaryn ártaraptandyrýdy taǵy bir mańyzdy mindet retinde atap ótti.
«Transkaspıı baǵdary basym baǵyt sanalady. «QazMunaıGazǵa» ony júzege asyrýdyń ońtaıly nusqasyn, sonyń ishinde Teńiz jobasy ınvestorlaryn tartý múmkindigin pysyqtaýdy tapsyramyn. Úkimet «Samuryq-Qazynamen» birlesip, Atyraý – Keńqııaq jáne Keńqııaq – Qumkól munaı qubyrlarynyń qýatyn arttyrý jóninde sharalar qabyldaýy qajet», dedi Prezıdent.
Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) – Qazaqstan munaıynyń negizgi eksporttyq baǵyty, bul qubyr arqyly aıdalatyn kólem – 80 paıyz. Jeliniń qýattylyǵy jylyna 67 mln tonna munaıdy quraıdy. KQK aksıonerleriniń qatarynda Reseı Federasııasynyń úlesi basym ekeni belgili. Odan keıingi qomaqty úles – Qazaqstanda. Naqtylasaq, Transneft basqarýynda – 24 paıyz, balansta – 7 paıyz, jıyntyǵy – 31 paıyz.
Geosaıası jaǵdaı memlekettiń negizgi eksporttyq taýary – munaıdyń baǵytyn ártaraptandyrýdy únemi jalǵastyra berý qajettigin taǵy da eske túsirdi. Naýryzda KQK-nyń Novorossıısk portyndaǵy eki aılaqtyq qondyrǵysy isten shyqqan kezde Reseı Qarateńizdegi kúshti daýyl sebep bolǵanyn aıtty. Al odan keıingi – «teńiz túbinen asa qaýipti jarylǵysh zattar anyqtalǵandyqtan». KQK-nyń resmı saıtynda konsorsıýmnyń bas dırektory Nıkolaı Gorbannyń 2022 jyldyń 18 maýsymynda I jáne II aılaqtyq qurylǵylar akvatorııasynda jarylý qaýpi bar zattardy izdep-tekserý jumystaryn júrgizip jatqan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi qurama otrıadynyń basshylyǵymen kezdeskeni, kezdesý barysynda búıirlik skanerleý apparatynyń kómegimen birqatar nysandy túsirý boıynsha odan ári jumystardy júrgizý tártibi ázirlengeni aıtylǵan. «Mınaǵa uqsas obektiler týraly derekterdi rastaýdy mobıldi súńgýir toptary men qashyqtan basqarylatyn sýasty kóligi (ROV) júrgizetini anyqtaldy. Qaýiptiliktiń anyqtamasy negizinde rastalǵan jarylǵysh obektiler olardyń joıylý ornyna (teńiz aımaǵynda, aılaqtyq qurylǵylar aýmaǵynan tys) aýystyrylady» delingen habarlamada. Al 6 shilde kúni Kaspıı qubyr konsorsıýmy Novorossıısk qalasynyń Prımorsk aýdandyq sotyna sot sheshiminiń oryndalýyn toqtata turý týraly ótinish jibergeni belgili boldy. Onda Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń úzdiksiz sıkldi kásiporyn ekeni, onyń qyzmetin toqtatý óndiristik prosess úshin qaıtymsyz zardaptarǵa, tehnıkalyq obektide qolaısyz jáne baqylanbaıtyn prosestiń paıda bolýyna ákeletini aıtylǵan.
Kópshiliktiń kóńilinde «Transkaspıı baǵyty KQK-ǵa balama bola ma?» degen saýal bar. Mamandar arasynda Reseı osy jaǵdaı arqyly bizdiń munaıdy Eýropaǵa shyǵarmaýdy oılastyryp otyr degen pikir basym. KQK sot sheshimin toqtatýdy ótinse de bul jaǵdaıdyń aldaǵy ýaqytta «kózir» retinde qaıtalana beretinin aıtyp jatyr. Qysqasy, birazdan beri «KQK-da munaı tasymaldaý qalypty jaǵdaıda jumys istep jatyr» degen habar jurttyń alańdaýyn onsha basa alǵan joq. Qaýip te seıile qoımady.
Ne istemek kerek...
Qoǵam «Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń ornyn almastyrý úshin ne istemek kerek?» degen saýalǵa jaýap kútip otyr. Bul rette Qazaqstannyń munaı servıstik kompanııalar odaǵynyń bas dırektory Nurlan Jumaǵulov aıyna 4,5 mln tonna tasymaldaýǵa múmkindik berip kelgen Kaspıı qubyr konsorsıýmyna balama bola alatyn baǵyt ázirge joq ekenin aıtady.
«Bizge dál qazir erteńgi jospar ǵana emes, qoldaǵy barymyz da mańyzdy. Qazirgi múmkindik 1-1,5 mln tonna tasymaldaýǵa jetedi. 2020-21 jyldary biz Aqtaý portynan tek 2 mln tonna munaı jiberdik. Osy kóktemde «Teńizshevroıl» kompanııasy eki aıda temir jol arqyly 500 myń tonnany jóneltti. Bıýdjet munaıǵa, al munaı sapasy tehnologııanyń úzdiksiz jumys istep turýyna táýeldi. Tehnologııany toqtatsa, munaı qoımaljyńǵa aınalyp, sapasy tómendeıdi», deıdi ol.
N.Jumaǵulovtyń aıtýynsha, qazir kompanııalar qara altyndy 25 dollardan satady. Al álemdik naryqtaǵy baǵa – 100 dollardan asyp ketken. Aradaǵy aıyrmashylyq eksporttan túsken paıdanyń esebinen jabylyp kelgen. «Qazaqstan Ázerbaıjanmen jetkizilim kólemi men tarıf boıynsha naqty kelisimderge qol jetkizýi qajet. Meniń bilýimshe, Ázerbaıjan tarapy qazaqstandyq munaıdy óz sharttarymen qabyldaýǵa kelisedi. Bul 10 jylǵa kepildik berilgen jetkizý kelisimsharty bolýy kerek», dep atap ótti sarapshy.
Osy tusta sarapshy qazaq munaıyn Baký – Tbılısı – Djeıhan (BTD) qubyry arqyly aıdaýda da problemalar bar ekenin aıtyp ótti. Sebebi BTD qubyry bizdiń munaımen salystyrǵanda jeńil jáne Brend markaly munaımen salystyrǵanda qymbat Azeri Light munaıyna beıimdelgen. Eger Teńiz ben Qashaǵannyń kúkirtti jáne aýyr munaıy túsetin bolsa, onda BTD aksıonerleri munaı sapasynyń tómendeýine baılanysty kiristerin joǵaltpaý úshin aıdaý tarıfin kóterýi múmkin.
N.Jumaǵulov Qazaqstan Kaspıı qubyr konsorsıýmynan ózge balama joldy qarastyrmady degen áńgime negizsiz ekenin aıtyp berdi. Biraq kúni búginge deıin joba deńgeıinde qarastyrǵan kezde olardyń bári KQK-dan qymbat bolyp shyǵypty. Munaı jóneltýshi ınvestorlar eń jyldam ári arzan baǵytty tańdaıdy. Sarapshy aıtyp ótkendeı, biz úshin ázirge KQK eń qýatty jáne eń arzan baǵyt bolyp tur.
Sarapshynyń baıandaýynsha, birinshi kezekte másele tankerlerge baılanysty bolyp tur. Olardy jalǵa alý arqyly másele sheshilgen kúnniń ózinde paromdar da tapshy. Qazir bir parom 54 temir jol konteınerin ǵana syıǵyza alady. Osy máseleler sheshimin tapsa, Aqtaý júk qabyldap-jóneltetin halyqaralyq alyp habqa aınalady. Sarapshynyń baıandaýynsha, Qashaǵan munaıynyń qojaıyndary CNPC men KMG Kashagan B.V. bıylǵy qazannan bastap, qara altyndy Aqtaý porty arqyly jóneltýdi oılap otyr. Tehnıkalyq mamandarynyń delegasııalary Aqtaý aılaǵyna baryp qaıtqan. Kelissózderde otandyq port arqyly qashaǵandyq munaıdyń alǵashqy partııasy qazanda álemge jol tartatyny aıtylǵan. Ázirge kólemi jáne ári qaraıǵy baǵdardyń jaıy pysyqtalyp jatyr.
Kaspıı arqyly ótetin marshrýttardyń nusqalary qarastyrylyp jatyr
Saıasattanýshy Zamır Qarajanov Kaspıı Qazaqstan úshin Eýropaǵa perspektıvaly baǵyt bolatynyn aıtady. О́tkendi eske túsirsek, osyndaı jaǵdaıdy 1990-jyldary bastan ótkerippiz, Halyqaralyq qubyrlar isten shyǵyp, munaıymyzdy temir jol sısternalarymen tasýǵa týra kelgen kúnder de bolǵan. Al qazir tasymal baǵyttary birshama dıversıfıkasııalandy. Qazir áńgime sol balamaly baǵyttardyń ótkizý qabiletin arttyrýǵa basymdyq berip tur. Geosaıası táýekelderden qorǵaný úshin Qazaqstan Kavkaz arqyly jáne Parsy shyǵanaǵyna qaraı balama kólik joldaryn qarastyrýy kerek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul máselelerdi Iran men Qatarda kóterdi, talqylady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, qazir Kaspıı arqyly ótetin marshrýttardyń ártúrli nusqalary qarastyrylyp jatyr. Jýyrda Bakýmen paromdyq kólik qatynasy ashylǵany týraly habarlandy. Qaýipsizdik máselesi áli seıilgen joq. Sebebi osy baǵyttaǵy sońǵy núkte Irannyń Reseımen baılanysy durys, biraq ol elde de salynǵan sanksııalary bar.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev munaıdy Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty arqyly álemdik naryqqa shyǵarýdy tapsyryp otyr. Bul baǵytty Qazaqstan munaı tasymaldaý júıesin Baký – Tbılısı – Djeıhan tasymaldaý júıesine qosý arqyly qubyrlyq júıemen de jalǵastyrýǵa bolady. 1990-jyldardyń aıaǵynda osy joba týraly áńgime bolǵanda Reseı Kaspıı akvatorııasynyń ekologııasy zardap shegedi dep qarsylyq bildirgen. Joba qaıta jandanyp, Kaspıı teńiziniń túbimen munaı qubyry, al keleshekte gaz qubyry tartylatyn bolsa, onda Qazaqstan ǵana emes, tutas Ortalyq Azııa baýyrlas Túrkııa porttary arqyly álemniń túrli bóligine óz energetıkalyq ónimderin jetkizý múmkindigine ıe bolýy ǵajap emes», deıdi Z.Qarajanov.
Ekonomıst-sarapshy Shyńǵys Ergóbek Qazaqstan Eýropalyq energetıkalyq naryq dıversıfıkasııasyn qamtamasyz etýge múmkindigi bar elderdiń qatarynda ekenin aıtty. Reseı munaıynyń ornyn tolyq almastyra almaǵanmen Eýropa muqtajynyń biraz bóligin qamtamasyz etý múmkindigine ıe memleketpiz. Biraq másele Reseıdiń Kaspıı qubyry konsorsıýmyn túrli sebeptermen paıdalanýǵa shekteý nemese ony toqtatý nıetinde ekeni sońǵy ýaqytta aıqyn sezile bastady.
«Bul taza Ýkraınadaǵy qaqtyǵyspen ǵana baılanysty uǵym emes, qubyrdy baqylaý Reseı úshin tutas aımaqty baqylaý múmkindigimen para-par. Osyǵan oraı aımaqtyq saıasatqa yqpal etýdiń mańyzdy tetigin qolynda ustaý arqyly Reseı qazaq munaıynyń baǵasyn, onyń kólemin, jetkizilý múmkindikterin qadaǵalaý, retteý múmkindigine ıe boldy. Reseı bul tetikten aıyrylǵysy kelmeıtini de túsinikti. Biraq dál qazirgideı qubyr jumysynyń kesheýildeýi aımaq elderine álemdik naryqqa energetıka resýrstaryn jetkizýdiń alternatıvti baǵyttaryn izdeýge yqpal etetini sózsiz. Pýtın saıasatynyń qyzyqty qyrlary osy», deıdi Sh.Ergóbek.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, KQK-ǵa balama jol úshin qarjy kerek. Ekinshiden, Reseımen qansha jerden odaqtas bolsaq ta Qazaqstan kópvektorly syrtqy saıasatynyń nátıjesinde balama joldardy qalyptastyrdyq.
«Álemdegi munaı naryǵy burynǵydaı emes. Eýropadaǵy munaı tapshylyǵyna qaramastan, Reseı energetıkalyq resýrstar naryǵynda óz ornyn joǵaltyp almaý úshin áli de Reseı munaıyna múddelilik tanytyp otyrǵan elderge, onyń ishinde Qytaıǵa munaı men gazdy úlken jeńildikpen satýda», deıdi Sh.Ergóbek.
Biz úshin keleshegi bar baǵyt – Qazaqstannyń Aqtaý porty arqyly munaı tasymalyn kóbeıtý. Bul baǵytta Qazaqstan Baký – Tbılısı – Djeıhan qubyryna jetkizilgen munaıdy burynnan tasymaldaýda. Eger porttyń ótkizý múmkindikterin keńeıtetin bolsaq, onda bul baǵyt ta alternatıvti baǵyttardyń birine aınalýy múmkin. Munda qosymsha múmkindikterdiń biri – Iran arqyly tasymaldaý.
«Qazaqstan munaıyn Iran ózi alyp, ornyna Parsy shyǵanaǵynan óz munaıyn eksporttaý múmkindigine ıe bolýǵa bolady. Bul baǵyttyń ózi álemdik naryqqa energetıka resýrstaryn tasymaldaýǵa múmkindik beredi. Biraq bul jerde de qıturqy másele bar. Birinshiden, Kavkaz – óte turaqsyz aımaq. Taýly Karabah máselesine áli núkte qoıylǵan joq. Reseı men Grýzııa qatynastary máz emes. Abhazııa men Ońtústik Osetııanyń sheshilmegen máseleleri – sonyń kórinisi. Árıne, bul Baký – Tbılısı – Djeıhan jobasy jumys istemeıdi degen sóz emes. Bul joba osyǵan deıin de óziniń tıimdiligin kórsetken mańyzdy joba boldy. Búgingi tańda bul baǵyt basty kólik quraldary – teńiz jáne temir jol arqyly ózara saýdanyń dengeıin turaqty ósirip otyrsa, bolashaqta qubyrlar men tasjoldyń múmkindikteri arqyly taýar aınalymy eselep artyp, Jibek jolynyń tolyq qalpyna keltirýge bolatyndyǵy sózsiz», dep atap ótti sarapshy.
Árıne, bul qarajat pen ýaqytty talap etedi, biraq Qazaqstan eksportyn ártaraptandyrýdyń eń tıimdi marshrýttarynyń biri osy bolatyny sózsiz. Qazirgi kúnniń ózinde joba Qytaı men Eýropany jalǵastyrýshy mańyzdy baǵyttardyń birine aınalýda. Bul Qazaqstannyń taýar eksportyn ártaraptandyryp qana qoımaıdy, sonymen birge elimizdiń tranzıttik áleýetin eselep ósiretin mańyzdy joba bolmaqshy.
Sarapshylardyń pikirinshe, kez kelgen jobaǵa qomaqty qarjy kerek. Biraq táýelsizdik, derbestik aqshamen ólshenbeıdi. Elimizdiń erteńi osy ártaraptandyrýmen baılanysty. Qazaqstannyń qaýipsizdigin, onyń ishinde ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdy tetikteriniń biri ózge elderdiń Qazaqstan táýelsizdigi men turaqtylyǵy múddesin qamtamasyz etýde jatyr. Iаǵnı táýelsiz Qazaqstanǵa tek ózimiz ǵana emes, aımaqtaǵy barlyq el múddeli bolýy kerek.
ALMATY
