Qasym-Jomart TOQAEV:
Qazaqstan Prezıdenti bolashaqty boljaıtyn jáne ıntegrasııanyń damýyn dáıekti túrde jaqtaıtyn kórnekti saıasatker kelbetin taǵy bir tanytty
Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, Memleket basshysy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisinde jańa geosaıası jaǵdaıdaǵy eýrazııalyq ıntegrasııany damytýdyń naqty baǵdarlamasyn baıandap berdi. Keden odaǵyndaǵy áriptesterin «alysty boljaýǵa» shaqyra otyryp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qaı baǵytta damýy kerektigi jáne osy aýqymy zor jobanyń tabysty bolýyn qamtamasyz etý úshin qandaı sharalar qabyldaý kerektigi jóninde kóregendikpen egjeı-tegjeıli jáne nanymdy áńgimelep berdi.
«Qazirgi álemde tájirıbeliligi, danalyǵy jáne ár isiniń nátıjeliligi turǵysynda Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa teń keletin saıasatker joq ekenin buryn da aıtqan bolatynmyn», dedi Q.Toqaev. «MMÝ-degi dáris osydan 20 jyl burynǵy postkeńestik qoǵamǵa usynylǵan ıntegrasııalyq jobanyń keleshegi týraly onyń úzdiksiz oılarynyń jańa mánge ıe jalǵasy deýge bolady». N.Á.Nazarbaevqa tán kóregendikpen EAEO qurýdyń bastamashysy bolǵan Qazaqstan Prezıdenti bul iske asa jaýapkershilikpen qaraýdy eskertedi, óıtkeni, «kez kelgen qatelik nemese jańsaq basý ıntegrasııalyq úderisterdi joıyp, isker orta men mıllıondaǵan halyqtyń qoldaýynan aıyrýǵa dýshar etedi».
Jańa birlestikti qurýdyń paıdaly ekendigi týraly salmaqty dálelderdiń biri retinde Prezıdent N.Nazarbaev jahandyq qubylys retindegi ıntegrasııa týraly oılaryn ortaǵa saldy. Bul oraıda Q.Toqaev jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda aımaqtyq uıymdardyń rólin kúsheıtý týraly bizdiń Elbasymyzdyń oıyna qoldaý bildirdi. Budan 20 jyl buryn Nursultan Ábishuly MMÝ-degi dárisinde jańa ıntegrasııalyq birlestikter eń aldymen ekonomıkadaǵy eleýli máselelerdi sheshýge yqpal etýi tıis ekenin atap ótken bolatyn. Odan bergidegi ýaqytta álem túbegeıli ózgerdi, jahandyq qaýipsizdiktiń jańa qaterlerimen birge álem jáne adamzat keleshegi týraly oı-sanany túbegeıli ózgertetin ınnovasııalyq tehnologııalar paıda boldy. Odan basqa, Qazaqstan lıderiniń pikirinshe, shyndyǵynda, ekonomıkalyq tartylys ortalyǵy Azııaǵa yǵysyp keledi, bul eýropalyq jáne azııalyq qurlyqtar arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn retinde Qazaqstanǵa artyqshylyqtar beredi. Q.Toqaev bizdiń Elbasymyzdyń jahandyq ınnovasııa jáne transulttyq bıznestiń jańa ortalyǵy retinde EAEO-nyń áýel bastan qalyptasý kerektigi jónindegi mazmundy oılaryn mańyzdy dep sanaıdy. Bul turǵyda dáriste aıtylǵan Eýrazııalyq ınnovasııalyq keńesin, Biryńǵaı eýrazııalyq telekommýnıkasııa jelisin, Mınsk–Máskeý–Astana–Almaty baǵyty boıynsha temirjolyn, sondaı-aq «Kaspıı–Qara teńiz» sý arnasy qurylysyn salý jónindegi usynystarynyń is júzinde erekshe máni bar.
Senat Tóraǵasynyń pikirinshe, energetıkalyq yntymaqtastyqsyz eýrazııalyq jobanyń tabystylyǵy týraly aıtý múmkin emes. Sondyqtan da N.Nazarbaev osy ózekti máselelerge nazar aýdardy. Eýrazııa keńistiginde shaǵyn jáne orta bıznestiń baǵdaryn nyǵaıtýdyń erekshe mańyzy bar, ol halyqtyń jańa birlestikke senimin kúsheıtip, qoldaýyna ıe bolady. Qazaqstan Prezıdentiniń Eýrazııalyq agrarlyq akademııany qurý jáne aýqymdy mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytýǵa kirisý týraly usynysyna EAEO-ǵa qatysýshy memleketter oń qabaq tanytatynyna kúmán joq.
Q.Toqaev Prezıdent N.Nazarbaevtyń Keńes Odaǵyn qalpyna keltirýdiń múmkin emestigi týraly málimdemesine halyqaralyq qoǵamdastyq yqylas tanytqanyna erekshe nazar aýdardy. «Jahandyq aýqymdaǵy bedeldi saıasatkerdiń KSRO-ǵa qaıta oralýdyń múmkin emestigi, endigi jerde eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qaraı birge ilgerileý qajettigi týraly oılary osy áńgimege qozǵaý salýshylarǵa jáne onyń ishinde Qazaqstannyń táýelsizdigine qaýip tóný múmkindigi týraly áńgimelerge núkte qoıady», deıdi Senat Tóraǵasy. «Qazaqstan basshysy keńestik qoǵamǵa keri qaıtýdyń múmkin emestigin ǵana aıtqan joq, árbir dúdámal saıasatker kelisýge májbúr bolatyn naqty dálelder keltirdi».
Q.Toqaevtyń pikirinshe, Prezıdent N.Nazarbaevtyń MMÝ-degi dárisi erekshe saıası mańyzdy oqıǵa bolyp tabylady, óıtkeni, onda álemniń kóptegen elderindegi eýrazııalyq ıntegrasııa tóńireginde jınaqtalyp qalǵan saýaldaryna jaýaptar bar. Eýrazııalyq jobanyń bastamashysy Prezıdent N.Nazarbaev bolǵandyqtan, Senat Tóraǵasy bul dáris materıalyn BUU, EQYU jáne basqa da halyqaralyq uıymdarda taratý kerek, degen pikirdi ustanady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde «Eýrazııalyq odaq ıdeıasynan – eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa perspektıvalaryna» taqyrybynda oqyǵan dárisin bizdiń bilim ordasynyń ujymy aıryqsha yqylaspen, zor maqtanysh sezimimen tyńdady. Ýnıversıtetimizdiń basty dárishana zaldarynda ornatylǵan teledıdarlar arqyly oqytýshylar men stýdentter leksııaǵa erekshe zeıin qoıyp, keń aýqymdy pikir almasty.
Elbasynyń 28 sáýirdegi dárisiniń taǵylymdy tarıhy bar. Memleket basshysy osydan 20 jyl buryn MMÝ-de oqyǵan dárisi kezinde jańa ıntegrasııalyq birlestik – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasyn alǵash ret usynǵan bolatyn. Bul bastamasynda N.Á.Nazarbaev jańa birlestiktiń maqsaty – memleketterimizdiń básekege qabilettiligin arttyrý ekenin jáne ol ekonomıkalyq bólik sheginen shyqpaıtynyn atap kórsetti. Sonymen qatar, eki eldiń ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyǵynyń perspektıvaly baǵyttary týraly aıta kelip, Qazaqstan aıqyndaǵan ındýstrııalandyrýdyń jańa kezeńi basymdyqtaryna onyń saı kelýiniń biz úshin mańyzdy ekendigine toqtaldy. Bul irgeli ǵylymdardyń aldyńǵy qatarly salalary – nanotehnologııalar, robotty tehnıkalar, gendik ınjenerııa jáne medısına bolyp otyrǵandyǵy belgili. Sol sııaqty MMÝ dıplomy bar mamandar Qazaqstannyń ekonomıkasynda, ǵylymynda jáne basqa da baǵyttarda tabysty jumys istep júrgendigin tilge tıek etti.
Elbasy osy jolǵy dárisinde kóptegen ıdeıalardyń tabystylyǵyna nazar aýdara kelip: «Eýrazııalyq odaq tek erkindik, teń quqyqtylyq, ózara tıimdilik qaǵıdattary men ár qatysýshy eldiń pragmatıkalyq múmkindikterin esepke alǵanda ǵana múmkin degen ustanymda bolyp keldim jáne sonyń berik jaqtaýshysy bolyp qala beremin. Bul bastama qazir Eýrazııalyq ıntegrasııa dep atalyp júrgen jańa tarıhı úderis úshin qadam basar núktege aınaldy», degen qorytyndy jasady. Qazirgi kúni Eýrazııalyq ıntegrasııany nárlendiretin kóptegen birlesken alańdar paıda bolyp, jemisti jumys isteýde. Bul oraıda Eýrazııalyq Damý banki, Eýrazııa Iskerlik keńesi, Eýrazııalyq Medıa-forým, Eýrazııa ýnıversıtetteriniń assosıasııasy jáne taǵy basqalar mysalǵa keltirildi. Osydan 18 jyl buryn Astanada biz alǵash ashqan nysandardyń biri, Ortalyq Azııadaǵy jetekshi joǵary oqý orny – Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵylym kókjıegin keńeıte tústi.
Munymen qosa, Prezıdentimiz: «Senim, teń quqyqtylyq jáne ózara tıimdilik qaǵıdattaryna negizdelgen ol eýropalyq jáne azııalyq ólshemderdi qosa alǵan bolar edi. Bul ustanym EQYU-nyń «Qaýipsizdik qoǵamdastyǵy jolynda» dep atalǵan Astana deklarasııasynda kórinis tapty. Eýrazııalyq ıdeıasy qazir, HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynyń ortasynda naqty geoekonomıkalyq jáne geosaıası sulbaǵa ıe bolyp keledi», deı otyryp, memleketaralyq ózara yntymaqtastyq negizi retinde Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı Birtutas keden kodeksin qoldanyp, ózderiniń makroekonomıkalyq saıasattarynyń úılesýin atap ótti. Sonymen qatar, G-global qaǵıdattary týraly Elbasynyń usynystary álemdik qoǵamdastyqqa qaı kezdegiden de paıdaly. Biz búgingi kúni álemniń damýyna konstrýktıvti sıpat berýge qabiletti ekendigine senim bildiretindigin baıyptaı kelip, búgingi eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderistiń orasan zor oń róli men naqty nátıjelerin kórip otyrmyz.
Jastarǵa sózin arnaǵan Nursultan Ábishuly: «Sender, Táýelsiz Qazaqstannyń keleshegi úshin, tarıhı jaýapkershilik arqalaıtyn azamatsyńdar. Osy jaýapkershilikti sezine bilińder», dedi. Bul – jastar júregin jelpiniske toltyratyn jaýapkershilik ekendigi aıqyn. Sondyqtan, Elbasynyń Máskeý tórindegi dárisi mazmundy da mándi, kókeıkesti máselelerdi qozǵaýymen qundy dep bilemiz.
Amanbaı SEIITQASYMOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory.
KО́KShETAÝ.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisi týraly elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary arqyly qulaǵdar boldyq. Jalpy, Reseıdiń zııaly qaýymy men ǵylym qaıratkerlerin sózge ılandyrý, uıytý kez kelgen tulǵanyń qolynan kele bermeıdi. Bul oraıda, Elbasymyzdyń dilmarlyǵy men búgingi jahandyq qoǵam dilgir bolyp otyrǵan halyqaralyq ıntegrasııa jónindegi túıindi oılary qabysyp, ozyq oıly ortany birden baýrap áketkenin baıqaý qıyn emes.
Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Vıktor Sadovnıchıı de Elbasyna osy sıpatqa syıatyn syrly sózin arnady. Munyń barlyǵy beker emes. Eýrazııalyq ıntegrasııa úderisterine qatysýǵa Qazaqstan tarapy ǵana qumbyl bolmaı, sonymen birge, Reseı men Belarýstiń de erekshe ynta bildirip otyrǵany aıan. Al osynaý ekonomıkalyq birlestikke qadam basýdyń alǵysharttary osydan jıyrma jyl buryn bastalyp ketti. Iаǵnı, biz bul ekonomıkalyq Odaqqa kezdeısoq kelip otyrǵan joqpyz. Barlyq kelisimder memleket basshylarynyń kezdesýlerinde jan-jaqty qaralyp, pisip-jetilgen sátinde, sondaı-aq, el basyndaǵy saıasatkerler ǵana emes, memleket turǵyndary da qajetsingen kezeńde keldik.
Ǵylym adamy retinde atalǵan yqpaldastyqtyń elimizdiń makroekonomıkalyq saıasatynda jemisti bolatynyn aıtqym keledi. Halyqaralyq iri uıymdardyń áleýetiniń tómendegen tusynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jańa ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrady. Taýar aınalymyn arttyrady. Jańa naryqty túzedi. Básekelestikti nyǵaıtady. Bul taýar sapasynyń jaqsarýyna alyp keledi. Biz buryn óz qazanymyzda qaınaǵan kásipkerlerimiz úshin jańa múmkindikter ashylatynyn baıqap otyrmyz. Osynyń barlyǵy Elbasynyń búgingi álemdik saıası-ekonomıkalyq jaǵdaılardy saraptaı otyryp jasaǵan oń qadamy deýge bolady.
Ǵabıt MUHAMEDIEV,
D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń fakýltet dekany.
О́SKEMEN.
Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, Memleket basshysy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisinde jańa geosaıası jaǵdaıdaǵy eýrazııalyq ıntegrasııany damytýdyń naqty baǵdarlamasyn baıandap berdi. Keden odaǵyndaǵy áriptesterin «alysty boljaýǵa» shaqyra otyryp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qaı baǵytta damýy kerektigi jáne osy aýqymy zor jobanyń tabysty bolýyn qamtamasyz etý úshin qandaı sharalar qabyldaý kerektigi jóninde kóregendikpen egjeı-tegjeıli jáne nanymdy áńgimelep berdi.
«Qazirgi álemde tájirıbeliligi, danalyǵy jáne ár isiniń nátıjeliligi turǵysynda Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa teń keletin saıasatker joq ekenin buryn da aıtqan bolatynmyn», dedi Q.Toqaev. «MMÝ-degi dáris osydan 20 jyl burynǵy postkeńestik qoǵamǵa usynylǵan ıntegrasııalyq jobanyń keleshegi týraly onyń úzdiksiz oılarynyń jańa mánge ıe jalǵasy deýge bolady». N.Á.Nazarbaevqa tán kóregendikpen EAEO qurýdyń bastamashysy bolǵan Qazaqstan Prezıdenti bul iske asa jaýapkershilikpen qaraýdy eskertedi, óıtkeni, «kez kelgen qatelik nemese jańsaq basý ıntegrasııalyq úderisterdi joıyp, isker orta men mıllıondaǵan halyqtyń qoldaýynan aıyrýǵa dýshar etedi».
Jańa birlestikti qurýdyń paıdaly ekendigi týraly salmaqty dálelderdiń biri retinde Prezıdent N.Nazarbaev jahandyq qubylys retindegi ıntegrasııa týraly oılaryn ortaǵa saldy. Bul oraıda Q.Toqaev jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda aımaqtyq uıymdardyń rólin kúsheıtý týraly bizdiń Elbasymyzdyń oıyna qoldaý bildirdi. Budan 20 jyl buryn Nursultan Ábishuly MMÝ-degi dárisinde jańa ıntegrasııalyq birlestikter eń aldymen ekonomıkadaǵy eleýli máselelerdi sheshýge yqpal etýi tıis ekenin atap ótken bolatyn. Odan bergidegi ýaqytta álem túbegeıli ózgerdi, jahandyq qaýipsizdiktiń jańa qaterlerimen birge álem jáne adamzat keleshegi týraly oı-sanany túbegeıli ózgertetin ınnovasııalyq tehnologııalar paıda boldy. Odan basqa, Qazaqstan lıderiniń pikirinshe, shyndyǵynda, ekonomıkalyq tartylys ortalyǵy Azııaǵa yǵysyp keledi, bul eýropalyq jáne azııalyq qurlyqtar arasyndaǵy baılanystyrýshy býyn retinde Qazaqstanǵa artyqshylyqtar beredi. Q.Toqaev bizdiń Elbasymyzdyń jahandyq ınnovasııa jáne transulttyq bıznestiń jańa ortalyǵy retinde EAEO-nyń áýel bastan qalyptasý kerektigi jónindegi mazmundy oılaryn mańyzdy dep sanaıdy. Bul turǵyda dáriste aıtylǵan Eýrazııalyq ınnovasııalyq keńesin, Biryńǵaı eýrazııalyq telekommýnıkasııa jelisin, Mınsk–Máskeý–Astana–Almaty baǵyty boıynsha temirjolyn, sondaı-aq «Kaspıı–Qara teńiz» sý arnasy qurylysyn salý jónindegi usynystarynyń is júzinde erekshe máni bar.
Senat Tóraǵasynyń pikirinshe, energetıkalyq yntymaqtastyqsyz eýrazııalyq jobanyń tabystylyǵy týraly aıtý múmkin emes. Sondyqtan da N.Nazarbaev osy ózekti máselelerge nazar aýdardy. Eýrazııa keńistiginde shaǵyn jáne orta bıznestiń baǵdaryn nyǵaıtýdyń erekshe mańyzy bar, ol halyqtyń jańa birlestikke senimin kúsheıtip, qoldaýyna ıe bolady. Qazaqstan Prezıdentiniń Eýrazııalyq agrarlyq akademııany qurý jáne aýqymdy mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytýǵa kirisý týraly usynysyna EAEO-ǵa qatysýshy memleketter oń qabaq tanytatynyna kúmán joq.
Q.Toqaev Prezıdent N.Nazarbaevtyń Keńes Odaǵyn qalpyna keltirýdiń múmkin emestigi týraly málimdemesine halyqaralyq qoǵamdastyq yqylas tanytqanyna erekshe nazar aýdardy. «Jahandyq aýqymdaǵy bedeldi saıasatkerdiń KSRO-ǵa qaıta oralýdyń múmkin emestigi, endigi jerde eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qaraı birge ilgerileý qajettigi týraly oılary osy áńgimege qozǵaý salýshylarǵa jáne onyń ishinde Qazaqstannyń táýelsizdigine qaýip tóný múmkindigi týraly áńgimelerge núkte qoıady», deıdi Senat Tóraǵasy. «Qazaqstan basshysy keńestik qoǵamǵa keri qaıtýdyń múmkin emestigin ǵana aıtqan joq, árbir dúdámal saıasatker kelisýge májbúr bolatyn naqty dálelder keltirdi».
Q.Toqaevtyń pikirinshe, Prezıdent N.Nazarbaevtyń MMÝ-degi dárisi erekshe saıası mańyzdy oqıǵa bolyp tabylady, óıtkeni, onda álemniń kóptegen elderindegi eýrazııalyq ıntegrasııa tóńireginde jınaqtalyp qalǵan saýaldaryna jaýaptar bar. Eýrazııalyq jobanyń bastamashysy Prezıdent N.Nazarbaev bolǵandyqtan, Senat Tóraǵasy bul dáris materıalyn BUU, EQYU jáne basqa da halyqaralyq uıymdarda taratý kerek, degen pikirdi ustanady.
Ideıanyń máni tereńde
Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Prezıdent N.Nazarbaevtyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde Eýrazııalyq ıntegrasııa týraly oqyǵan dárisin sarapshy retinde Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýtynyń dırektory J.QUSMANǴALIEVA men osy ınstıtýttyń bólim meńgerýshisi V.TELNOV talqylady. Aldymen sóz alǵan Janargúl Qusmanǵalıeva Elbasynyń bul sózi 20 jyl burynǵy osy JOO-nyń qabyrǵasynda jasaǵan usynysymen úndes ekenin atap ótti. Onda Nursultan Ábishuly alǵash ret Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly jobasyn usynǵan edi. Endi osy jobanyń iske asýyna sanaýly kúnder qalǵanda dál sol oqý ornynyń qabyrǵasynda osy ıdeıaǵa qaıta oralýynyń úlken nyshandyq máni bar, dedi ol. Prezıdenttiń eki dárisin saraptaı otyryp, bul eki qujattyń arasynda qaǵıdattyq aıyrmashylyq baryna nazar aýdarǵym keledi. Eger alǵashqy sózinde joba ǵana usynylǵan bolsa, keshegi sózinde Prezıdent Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq damýynyń aldaǵy 15-20 jylǵa arnalǵan jol kartasyn syzyp bergendeı boldy, dedi J.Qusmanǵalıeva. Onda strategııalyq damýdyń bes basym baǵyty kórsetilgen. Birinshiden, munda barlyq eýrazııalyq keńistikke arnalǵan ınnovasııalyq-tehnologııalyq serpinniń bazalyq sharttaryn qurý qajettigi aıtyldy. Elbasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń 2025 jylǵy merzimge shaqtalǵan ınnovasııalyq, tehnologııalyq biryńǵaı damý baǵdarlamasyn jasaýdy usyndy. Sonymen birge, birneshe birlesken ǵylymı-zertteý klasterlerin qurý qajettigi aıtyldy. Elbasynyń oıynsha, eýrazııalyq ıntegrasııanyń qozǵaýshy kúshteri – básekege qabiletti ónimder shyǵaratyn, jańa jumys oryndaryn asha alatyn, ulttyq bıýdjetter túsimin arttyratyn naqty jobalar bolýy kerek. Ekinshi basymdyq retinde Elbasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńistigi barlyq qurlyqtaǵy aldyńǵy qatarly ınfraqurylymǵa aınalýy qajettigin atady. Bul jerde ol birlesken eýrazııalyq telekommýnıkasııalar júıesin qurý, Mınsk–Máskeý–Astana–Almaty baǵytynda jyldam júretin temirjol magıstralin salý, Batysta Eýropaǵa, Shyǵysta Qytaıǵa shyǵaratyn barlyq qoldanystaǵy avto jáne temirjoldardy jańǵyrtý sııaqty alyp jobalardy iske asyrý ıdeıasyn ortaǵa tastady. Osy basymdyq sheńberinde barlyq ulttyq ekonomıkalardy gazben birizdendirilgen tarıf boıynsha qamtamasyz etý de usynyldy. Úshinshi basymdyqta Elbasy eýrazııalyq ıntegrasııa sheńberindegi shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdy atady. Bul basymdyqta aqparattyq-saraptaý jáne ǵylymı-tájirıbelik ınfraqurylymdar qurýdyń mańyzdylyǵy atap ótildi. Osy jerde Elbasy eýrazııalyq agrarly akademııa uıymdastyrý qajettigin málimdeı kelip, bul ıntegrasııa aýmaǵyndaǵy ǵylymı-tájirıbelik áleýetti utymdy paıdalanýǵa mursat berer edi, dedi. Tórtinshi basymdyq quqyqtyq jáne uıymdastyrý máselelerine arnaldy. Osy jerde men Elbasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ultústilik organdaryn, Astana qalasynda ornalastyrý týraly usynysyna erekshe toqtalǵym kelip otyr, dedi J.Qusmanǵalıeva. Menińshe, bul óte durys usynys, óıtkeni Astana Eýrazııa qurlyǵynyń qaq ortasynda ornalasqan el, dedi ol. Sóziniń sońynda J.Qusmanǵalıeva Elbasy dárisindegi besinshi basymdyqqa toqtaldy. Ol mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy tereńdetý máselelerine arnaldy. Mádenı baılanystar da ekonomıkaǵa túsim ákele alatyn mańyzdy segmentterdiń biri. Máselen, oǵan árbir eldiń ınnovasııalyq damýyna ıgi yqpalyn tıgize alatyn bilim berý qyzmetin de jatqyzýǵa bolady, dedi ol. Sonymen birge, Prezıdent óziniń sózinde rýhanı-mádenı ártúrlilikti joıýǵa umtylýshylyqqa jol bermeý kerektigin ataǵanyn jetkizdi. Sóz kezegin alǵan Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Vladımır Telnov Elbasynyń keshegi dárisindegi eki sóz tirkesine nazar aýdarǵysy keletinin aıtty. Olar: men árqashanda «aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» degen belgili formýlany jaqtap keldim jáne budan ári de jaqtaı beremin degen jáne ekinshi Qazaqstan úshin eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qatysýda ekonomıkalyq máseleler men halqymyzdyń ál-aýqatynyń artýy basym ustanym bolady degen sózderi. Osyǵan baılanysty men Elbasynyń ekonomıkalyq ıdeıasynyń mánine tereńirek toqtalsam dep edim, dedi ol. Qarańyzdarshy, N.Nazarbaevtyń sózderi jańa ekonomıkalyq úderisterdiń bastamasy bolǵan joq pa? «Prosess» degenniń ózi latyn tilinen aýdarǵanda ilgerileý degendi bildiredi. Sóıtip, Elbasynyń alǵashqy usynysy – bir nysannyń kelesi sapadaǵy nysanǵa aınalýy dep qarasaq durys bolady. Tarıhı prosess, ıaǵnı úderis – adamzattyń barlyq qozǵalysyn qamtıtyn dúnıe. Biz qazir jańa adamnyń týý úderisiniń kýágerleri bolyp otyrmyz. Ol «eýrazııashyldyq» dep atalady, deı kelip, osy sózdiń ǵylymı-teorııalyq qundylyǵy jóninde áńgimeledi. Sonyń ishinde ol L.N.Gýmılevtiń passıonarlyq teorııasyn tiriltetinin atap ótti. Kezdesý sońynda spıkerler jýrnalısterdiń kóptegen suraqtaryna jaýap berdi. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».Yntymaqtastyqqa múmkindikter mol
О́ńirlik yqpaldasýdyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa odan ári qaraı transformasııalanýy atalǵan odaq elderiniń bıznesi men halqy úshin elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa belsendi qatysýshy bolýǵa kóp múmkindikter týǵyzady. Damýdyń qazirgi zamanǵy ekonomıkalyq úlgisi jaǵdaıynda elder arasynda ózara taýar aınalymynyń kólemin ulǵaıtý olardyń ekonomıkasy ósýiniń basty faktorlarynyń biri bolyp qalýda. Bul jaıynda Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte О́ńirlik damý birinshi vıse-mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev aıtty. «Derekterge kóz júgirtsek, 2011 jyly otandyq eksport 7 paıyzǵa ósse, 2013 jyly ol eki eseden artyq ulǵaıdy. Bul rette oń serpin qazaqstandyq agrarlyq sektordyń eksporty salasynda baıqalady. Sońǵy jyldary Reseı Federasııasyna et pen qosymsha ónimderdi jetkizý kólemi 5 esege, undy jetkizý 16 esege, al terini jetkizý kólemi 75 paıyzǵa ósti. Jalpy, úsh jylda qazaqstandyq agroónerkásiptik keshen ónimderin Keden odaǵy elderiniń naryqtaryna eksporttaý 1 mıllıard dollarǵa jetti», dedi О́ńirlik damý birinshi vıse-mınıstri Q.О́skenbaev. Sondaı-aq, ol tájirıbe kórsetkendeı, ıntegrasııalaný jaǵdaıynda Qazaqstan men Reseıdiń arasyndaǵy shekara mańyndaǵy saýda kólemi jyldam ósýde ekenin de nazardan tys qaldyrmady. Keden odaǵy qurylyp, jumys isteı bastaǵan sátten bastap qazaqstandyq óńdelgen ónimdi eksporttaý kólemi turaqty ósip keledi. Bul turǵyda álemdik ekonomıkanyń damý qarqyny báseńdegen jaǵdaıda da turaqty serpin baıqalýda. 2012 jyly aldyńǵy jylmen salystyrǵanda osy kórsetkish 14 paıyzǵa ulǵaısa, 2013 jyldyń qorytyndylary boıynsha Qazaqstan eksportynyń jalpy kólemindegi óńdelgen óniminiń úlesi ósip, 24,1 paıyzdy quraǵan. О́tken jyly elimizdiń Reseı jáne Belarýspen taýar aınalymy 24 mıllıard dollardan asqan. Keden odaǵy qazaqstandyq taýar óndirýshiler úshin ótkizý naryǵyn keńeıtken. Sonymen 2011 jyly bizdiń eksport Reseıge 60 paıyzǵa, Belarýs Respýblıkasyna 2,3 esege ósken. Birińǵaı keden aýmaǵy ishinde shetel valıýtasynyń almasýyna shekteýler alynyp tastalǵan. Osynyń barlyǵy eń aldymen atalǵan elder úshin naqty paıdasy bar, óıtkeni, taýar óniminiń naryqqa qaraı jyljýynda shyǵyndar az bolǵan saıyn tutynýshylar kóptep qamtylmaq. Keden odaǵy elderiniń jalpy naryǵynyń kólemi 2 trıllıon AQSh dollaryn, 168 mıllıon adam resýrstaryn jáne 600 mıllıard dollar jalpy óndiristik áleýetti quraıdy. Qazirgi tańda Qazaqstan men Reseıdiń arasynda jalpy somasy shamamen 32 mıllıard dollar bolatyn 40 ınvestısııalyq joba pysyqtalýda. Munyń barlyǵy da Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy aıtarlyqtaı joǵarylaǵanyn dáleldeıdi. Sonymen qatar, qazaqstandyq jaǵymdy bıznes-ahýal áleminiń basqa óńirlerinen ınvestısııalardyń ósý faktory bolýda. Keden odaǵy qurylǵan sátten bastap elimizdiń óńdeý ónerkásibine shetel ınvestısııalarynyń kólemi eki ese artqan. Osy turǵyda tikeleı shetel ınvestısııalarynyń jalpy kólemi 34 paıyzǵa ósip, 28 mıllıard dollarǵa jetkenin aıtqan jón. Álemdik bıznestiń eń pragmatıkalyq bóligi búgingi kúni Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq naryǵynyń perspektıvalyǵyn túsingen. Integrasııa elderiniń naryqtaryna taýarlar men servıstik qyzmetterdi eksporttaý maqsatynda ınvestısııalardy Qazaqstandaǵy birlesken jobalarǵa belsendi túrde sala bastaǵan. Jalpy, ıntegrasııalyq jumys aıasynda elimizde bızneske memlekettik qoldaý kórsetý sharalary boıynsha qarqyndy jumys jalǵasýda. Osylaısha, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde 77 763 kásipker barlyq qoldaý sharalarymen qamtylsa, osy sharalardy iske asyrý nátıjesinde 58 myń jańa jumys orny ashylǵan. Buǵan qosa, 171 myńnan astam jumys oryndaryna qoldaý kórsetilgen. Ábdirahman QYDYRBEK, «Egemen Qazaqstan».Nursultan Nazarbaev – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń negizin qalaýshy
1991 jyly Keńes Odaǵy tarap, burynǵy sosıalıstik respýblıkalar jeke memleket bolyp shyqty. Buryn ortalyqtan josparly túrde ekonomıkany órkendetý úshin qarajat bólinetin, shıkizattarmen qamtamasyz etiletin. Áleýmettik qamsyzdandyrý da ortalyqtyń tarapynan bolǵan. Jańa qurylǵan memleketterde zaýyt-fabrıkalardyń jumysy toqtap, jumysshylar jalaqy, stýdentter stıpendııa alý múmkindiginen aıyryldy. Osynyń bári daǵdarysqa alyp keldi. Osyndaı qıyn-qystaý kezde N.Á.Nazarbaev daǵdarystan shyǵý jolynyń biri – TMD uıymyn qurý týraly usynys jasady. Ol usynys qabyldandy. Al 1994 jylǵy 24 naýryzda N.Á.Nazarbaev Máskeý ýnıversıtetiniń professorlary men ǵalymdarynyń aldynda tuńǵysh ret Eýrazııalyq ıntegrasııalyq odaq qurý týraly ǵylymı negizdelgen baıandama jasady. Baıandama jıynǵa qatysýshylarǵa úlken áser etti. Bizdiń Elbasy Eýrazııalyq odaqtyń negizgi qaǵıdattaryn belgiledi, olar – erkindik, teń quqyqtylyq, ózara tıimdilik pen qatysýshy elderdiń pragmatıkalyq múmkindikterin eskerý. Sol jıynǵa men de qatystym. Sol úshin de ózimdi baqytty sanaımyn. N.Á.Nazarbaev usynysynyń durystyǵyn ómir kórsetti. Qazirgi ýaqytta Joǵary ekonomıkalyq keńes pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa, Birtutas keden kodeksi quryldy. Belarýssııa, Reseı jáne Qazaqstan Keden odaǵyn qurdy. Bul odaqtyń búgingi nátıjeleri mynadaı: joǵaryda atalǵan úsh memlekettiń ekonomıkasynyń jıyntyq kólemi 2,2 trıllıon dollardy quraıdy. Bolashaqta IJО́-niń ósimi 900 mıllıard dollar bolmaq dep kózdelýde. Búgingi tańda N.Á.Nazarbaev Eýrazııalyq odaqtyń aldynda kóptegen keleli, kúrdeli, naqty kókeıkesti máseleler qoıyp, onyń sheshý joldaryn anyqtady. Solardyń ishindegi basty máselelerdiń biri – Eýrazııadaǵy ǵylym men bilimdi ınnovasııa negizinde ıntegrasııalandyrý. Bul mindetti sheshýde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń orny erekshe. Osy oraıda QazUÝ joǵary halyqaralyq standarttarǵa jáne álemniń jetekshi joǵary oqý oryndarynyń oqý-bilim baǵdarlamalaryna saı negizdelgen eksperımentaldy bilim berý bazasyna aınaldy. Munda elimizdegi ózge ýnıversıtetterde joq biregeı ǵylymı-tehnologııalyq ınfraqurylym jumys isteıdi. Myqty ǵylymı tehnologııalyq park quryldy, onda Qazaqstanda iske asatyn kóptegen ǵylymı-zertteý jumystaryn jasaıtyn stýdentter ortalyqtary bar. Ýnıversıtette stýdenttik bıznes-ınkýbator qarqyndy qyzmet etip keledi. QazUÝ stýdentteri alǵash ret Tokıo ýnıversıtetimen birge birinshi qazaqstandyq nanospýtnıkti jasap shyǵardy. Bul jumys EKSPO-2017 kórmesine qatysady. Ulttyq ýnıversıtet sheteldiń 50-shaqty ýnıversıtetterimen tyǵyz ıntegrasııalyq baılanysta. QazUÝ Ortalyq Azııadaǵy Halyqaralyq joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵy quramyna engen jáne Qazaqstandaǵy ýnıversıtetter arasynan BUU «Akademııalyq yqpal» baǵdarlamasyna kirgen jalǵyz ýnıversıtet ekendigi halyqaralyq joǵary deńgeıde moıyndalǵandyǵynyń kórsetkishi. Elbasynyń Máskeý ýnıversıtetindegi dárisi bizdi qýanyshqa bólep, taǵy da mereıimizdi asyrdy. Nursultan Ábishulynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵyn qurýdaǵy bastamalaryn ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ujymy qoldaıdy jáne onyń naqty iske asýyna atsalysady. Saǵyndyq SATYBALDIN, UǴA akademıgi, Qazaqstannyń ǵylym men tehnıkaǵa eńbek sińirgen qaıratkeri, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory. ALMATY.Taǵylymy bıik tarıhı bastama
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde «Eýrazııalyq odaq ıdeıasynan – eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa perspektıvalaryna» taqyrybynda oqyǵan dárisin bizdiń bilim ordasynyń ujymy aıryqsha yqylaspen, zor maqtanysh sezimimen tyńdady. Ýnıversıtetimizdiń basty dárishana zaldarynda ornatylǵan teledıdarlar arqyly oqytýshylar men stýdentter leksııaǵa erekshe zeıin qoıyp, keń aýqymdy pikir almasty.
Elbasynyń 28 sáýirdegi dárisiniń taǵylymdy tarıhy bar. Memleket basshysy osydan 20 jyl buryn MMÝ-de oqyǵan dárisi kezinde jańa ıntegrasııalyq birlestik – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasyn alǵash ret usynǵan bolatyn. Bul bastamasynda N.Á.Nazarbaev jańa birlestiktiń maqsaty – memleketterimizdiń básekege qabilettiligin arttyrý ekenin jáne ol ekonomıkalyq bólik sheginen shyqpaıtynyn atap kórsetti. Sonymen qatar, eki eldiń ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyǵynyń perspektıvaly baǵyttary týraly aıta kelip, Qazaqstan aıqyndaǵan ındýstrııalandyrýdyń jańa kezeńi basymdyqtaryna onyń saı kelýiniń biz úshin mańyzdy ekendigine toqtaldy. Bul irgeli ǵylymdardyń aldyńǵy qatarly salalary – nanotehnologııalar, robotty tehnıkalar, gendik ınjenerııa jáne medısına bolyp otyrǵandyǵy belgili. Sol sııaqty MMÝ dıplomy bar mamandar Qazaqstannyń ekonomıkasynda, ǵylymynda jáne basqa da baǵyttarda tabysty jumys istep júrgendigin tilge tıek etti.
Elbasy osy jolǵy dárisinde kóptegen ıdeıalardyń tabystylyǵyna nazar aýdara kelip: «Eýrazııalyq odaq tek erkindik, teń quqyqtylyq, ózara tıimdilik qaǵıdattary men ár qatysýshy eldiń pragmatıkalyq múmkindikterin esepke alǵanda ǵana múmkin degen ustanymda bolyp keldim jáne sonyń berik jaqtaýshysy bolyp qala beremin. Bul bastama qazir Eýrazııalyq ıntegrasııa dep atalyp júrgen jańa tarıhı úderis úshin qadam basar núktege aınaldy», degen qorytyndy jasady. Qazirgi kúni Eýrazııalyq ıntegrasııany nárlendiretin kóptegen birlesken alańdar paıda bolyp, jemisti jumys isteýde. Bul oraıda Eýrazııalyq Damý banki, Eýrazııa Iskerlik keńesi, Eýrazııalyq Medıa-forým, Eýrazııa ýnıversıtetteriniń assosıasııasy jáne taǵy basqalar mysalǵa keltirildi. Osydan 18 jyl buryn Astanada biz alǵash ashqan nysandardyń biri, Ortalyq Azııadaǵy jetekshi joǵary oqý orny – Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵylym kókjıegin keńeıte tústi.
Munymen qosa, Prezıdentimiz: «Senim, teń quqyqtylyq jáne ózara tıimdilik qaǵıdattaryna negizdelgen ol eýropalyq jáne azııalyq ólshemderdi qosa alǵan bolar edi. Bul ustanym EQYU-nyń «Qaýipsizdik qoǵamdastyǵy jolynda» dep atalǵan Astana deklarasııasynda kórinis tapty. Eýrazııalyq ıdeıasy qazir, HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynyń ortasynda naqty geoekonomıkalyq jáne geosaıası sulbaǵa ıe bolyp keledi», deı otyryp, memleketaralyq ózara yntymaqtastyq negizi retinde Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı Birtutas keden kodeksin qoldanyp, ózderiniń makroekonomıkalyq saıasattarynyń úılesýin atap ótti. Sonymen qatar, G-global qaǵıdattary týraly Elbasynyń usynystary álemdik qoǵamdastyqqa qaı kezdegiden de paıdaly. Biz búgingi kúni álemniń damýyna konstrýktıvti sıpat berýge qabiletti ekendigine senim bildiretindigin baıyptaı kelip, búgingi eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderistiń orasan zor oń róli men naqty nátıjelerin kórip otyrmyz.
Jastarǵa sózin arnaǵan Nursultan Ábishuly: «Sender, Táýelsiz Qazaqstannyń keleshegi úshin, tarıhı jaýapkershilik arqalaıtyn azamatsyńdar. Osy jaýapkershilikti sezine bilińder», dedi. Bul – jastar júregin jelpiniske toltyratyn jaýapkershilik ekendigi aıqyn. Sondyqtan, Elbasynyń Máskeý tórindegi dárisi mazmundy da mándi, kókeıkesti máselelerdi qozǵaýymen qundy dep bilemiz.
Amanbaı SEIITQASYMOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory.
KО́KShETAÝ.
Jańa naryqty túzedi
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde oqyǵan dárisi týraly elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary arqyly qulaǵdar boldyq. Jalpy, Reseıdiń zııaly qaýymy men ǵylym qaıratkerlerin sózge ılandyrý, uıytý kez kelgen tulǵanyń qolynan kele bermeıdi. Bul oraıda, Elbasymyzdyń dilmarlyǵy men búgingi jahandyq qoǵam dilgir bolyp otyrǵan halyqaralyq ıntegrasııa jónindegi túıindi oılary qabysyp, ozyq oıly ortany birden baýrap áketkenin baıqaý qıyn emes.
Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Vıktor Sadovnıchıı de Elbasyna osy sıpatqa syıatyn syrly sózin arnady. Munyń barlyǵy beker emes. Eýrazııalyq ıntegrasııa úderisterine qatysýǵa Qazaqstan tarapy ǵana qumbyl bolmaı, sonymen birge, Reseı men Belarýstiń de erekshe ynta bildirip otyrǵany aıan. Al osynaý ekonomıkalyq birlestikke qadam basýdyń alǵysharttary osydan jıyrma jyl buryn bastalyp ketti. Iаǵnı, biz bul ekonomıkalyq Odaqqa kezdeısoq kelip otyrǵan joqpyz. Barlyq kelisimder memleket basshylarynyń kezdesýlerinde jan-jaqty qaralyp, pisip-jetilgen sátinde, sondaı-aq, el basyndaǵy saıasatkerler ǵana emes, memleket turǵyndary da qajetsingen kezeńde keldik.
Ǵylym adamy retinde atalǵan yqpaldastyqtyń elimizdiń makroekonomıkalyq saıasatynda jemisti bolatynyn aıtqym keledi. Halyqaralyq iri uıymdardyń áleýetiniń tómendegen tusynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jańa ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrady. Taýar aınalymyn arttyrady. Jańa naryqty túzedi. Básekelestikti nyǵaıtady. Bul taýar sapasynyń jaqsarýyna alyp keledi. Biz buryn óz qazanymyzda qaınaǵan kásipkerlerimiz úshin jańa múmkindikter ashylatynyn baıqap otyrmyz. Osynyń barlyǵy Elbasynyń búgingi álemdik saıası-ekonomıkalyq jaǵdaılardy saraptaı otyryp jasaǵan oń qadamy deýge bolady.
Ǵabıt MUHAMEDIEV,
D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń fakýltet dekany.
О́SKEMEN.
Keleshektiń qamyn jasaý dep bilemin
Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa perspektıvalary taqyrybynda oqyǵan dárisin tyńdap otyryp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq máselesiniń ábden pisip-jetilgen, ábden qoldaýǵa turarlyq ıdeıa ekenine taǵy bir kóz jetkizdim. Stýdentterdiń de dáristi asa yqylaspen tyńdap, bul máselege kóp qyzyǵýshylyq tanytqandary júzderinen baıqalyp tur. Shynynda, qazirgideı órkenıetter toǵysy zamanynda biz basqalardan bólektenip, jabyq jaǵdaıda, eshkimmen aralaspaı ómir súretin bolsaq, keri ketken bolar edik. Elimizde táýelsizdik týy jelbiregeli beri qandaı jetistikke qol jetkizip, qandaı bıikke kóterilsek te, sonyń ishinde, Qazaqstannyń syrtqy saıasatta ashyqtyǵy, demokratııashyldyǵy, onyń osy qasıetterin álemniń alpaýyt elderiniń moıyndaýy óte kóp ról atqarǵany anyq. Munyń bári, árıne, Elbasymyz N.Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqasynda múmkin boldy. О́tkende buqaralyq aqparat quraldarynan sońǵy eki jylda elimizdiń eksportqa shyǵarǵan ónimderiniń kólemi 80 paıyzǵa artqanyn oqyp qatty qýanyp qaldym. Mine, bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń óte tıimdi ekenin dáleldep otyrǵan bir ǵana jaǵdaı. Menińshe, bul odaq ekonomıkamyzǵa úlken serpin beredi. Sondyqtan, Eýrazııalyq odaqtyń múmkin ekendigin aıta otyryp, men de Elbasymyzdyń myǵym jaqtasy boldym ári bolyp qala beremin. Bul degenimiz, bolashaqty oılaý, keleshektiń qamyn jasaý, keıingi urpaqtyń jaǵdaıyn oılaý. Aldabergen MÁLIBEKOV, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti oqý-ádistemelik departamentiniń dırektory, professor. TARAZ.
