Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: Úkimet aıtylǵan synnan qorytyndy shyǵarýǵa tıis

Inflıasııa údep barady

Memleket basshysy elimizdiń kúrdeli geosaıası syn-qaterlerge qaramastan, birqalypty damyp kele jatqanyn atap ótti. Bıylǵy birinshi jartyjyldyqtyń qorytyndysy boıynsha ekonomıka 3,4 paıyzǵa, al naqty sektor 4,1 paıyzǵa ósken. Ásirese óńdeý ónerkásibi salasynda aıtarlyqtaı ilgerileý bar.

«Degenmen ınflıasııa da bir orynda turǵan joq, – dedi Q.Toqaev óziniń sózinde. – Qazir bul kórsetkish 14,5 paıyzǵa jetip, 2015 jylǵy deńgeıden asyp tústi. Birinshi jartyjyldyqta ekonomıkamyz qalpyna keldi. Biraq halyqaralyq ınstıtýttar Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi bıyl 2 paıyzǵa ǵana ósedi dep boljap otyr. Buǵan deıin olar ósim 3,7 paıyz bolatynyn aıtqan edi. Sondyqtan Úki­met el ekonomıkasynyń turaqty damýyn qamtamasyz etýge tıis. Eń bastysy, aza­mat­tardyń naqty tabysyn arttyrý qajet.

Jalpy, elimizdiń ekonomıkasy syn-qaterlerge tótep berip jatyr deýge bolady. Qazir halyqaralyq ınstıtýttar álemdik ekonomıka qarqyny báseńdeıdi degen boljam aıtýda. Soǵan sáıkes ınflıasııa jappaı ósýi múmkin. О́ńirlik daǵ­darystyń uzaqqa sozylyp bara jat­qanyn baıqap otyrmyz. Tipti bul ahýal jahandyq toqyraýǵa ushyratady degen qaýip bar. Osyndaı jaǵdaıda Úki­met­­tiń jáne Ulttyq Banktiń negizgi min­deti – ınflıasııany turaqtandyryp, aza­mat­tardyń tabysyn arttyrý bolýǵa tıis. Sondaı-aq jańa jumys oryndaryn ashý qajet.

Endi naqty mindetterge toqtalaıyn. Birinshi – ınflıasııany turaqtandyrý. Qazir ınflıasııanyń sharyqtap ketýi eń kúrdeli másele bolyp otyr. Baǵanyń ósýine azyq-túlik ınflıasııasy áser etti. Onyń deńgeıi 19,2 paıyzǵa jetti. Jalpy, azyq-túlik birden 80 paıyzǵa qymbattady. Úkimettiń baǵany turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan sharalary tıimsiz bolyp shyqty. Úkimet ınflıasııany eski ádis-tásilmen toqtatqysy keledi. Onyń ózinde bıýdjetten qosymsha qarajat bólip, baǵany jasandy túrde ǵana rettep otyr. Iаǵnı qymbatshylyqtyń sebebimen emes, saldarymen kúres júrip jatyr. Al shyn máninde, kerisinshe bolýy kerek».

Osy oraıda Memleket basshysy Úkimettiń bar jaýapkershilikti óńirlerge artyp qoıǵanyn atap ótti. Iаǵnı ákimshilik resýrsty paıdalanyp, dúkenderdi aralaýǵa kóshken. Baǵanyń ósýimen kúrestiń basqa tásilderin qarastyrý, jańa ıdeıa engizý joq ekenine toqtaldy.

«Mundaı jumys eshqashan tıimdi bolǵan emes. Bir sózben aıtqanda, naryq zańdylyǵyna saı keletin jańa ustanym joq. Eki jyldan astam ýaqyt buryn kóterme saýda ortalyǵy jelisi bar Ulttyq taýar taratý júıesin iske qosý týraly tapsyrma bergen edim. Úkimet onyń oryndalýyn uzaqqa sozyp jiberdi. Josparlar men málimdemeler qaǵaz júzinde qaldy. Memlekettik-jekemenshik áriptestigi shemasy boıynsha iri kásipkerlermen birge kóterme saýda ortalyqtaryn salý jobalary iske asyrylmady. Úkimetke osy salada atqarylǵan jumysty qazan aıynda baıandaýdy tapsyramyn. Múddeli ınvestorlardy tartyńyzdar.

Kelesi, qazirgi tańda ónimdi eksport­taýǵa tyıym salý týraly sheshim taýar teń­gerimin esepke almaı qabyldanady. Bul ne tapshylyqqa, ne qajetti ta­ýar­lar óndirisiniń tartymdylyǵynyń tómen­deýine ákeledi. Osynyń saldarynan mun­daı sharalardyń tıimdiligi kúrt azaıady. Úkimet Negizgi taýarlar teńgerimin qalyp­tastyrý erejesin bekitýge tıis. Eń bastysy, monıtorıngtiń biryńǵaı aqparattyq júıe­sin ázirleýi kerek. Bul sheshim qabyldaý barysynda ónim teńgerimi jóninde senimdi derekterdi paıdalanýǵa múmkindik beredi.

Turaqtandyrý qorlary qyzmetiniń tıimdiligi tómen. Olardyń naryqqa áseri az. Keıde olar teris pıǵyldy adam­dardyń qaltasyn qampaıtady. Munyń sheshi­min tabý kerek. Bıýdjetti urlaý fakti­leri jıi anyqtalady. Ákimder mem­leket qarjysynyń jumsalýyna baqy­laýdy joǵaltqan. Úkimet «aınalym she­masynyń» kólemin 100 mıllıard teńgege deıin arttyrýdy usynyp otyr. Suraǵym bar: kútiletin áser esepteldi me? Saýda jelilerine emes, tikeleı óndirýshilerge nesıe berý qısyndyraq bolar edi. Qazir Úkimetten áreket kútpeımin. Tıimdilik turǵysynan túpkilikti sheshim týraly oılaný kerek», dedi Memleket basshysy.

Saýda salasyna tártip kerek

Prezıdent óz tapsyrmasy boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aldyn ala satyp alý tásilderin keńirek qoldana bastaǵanyn atap ótti. Bıylǵy shildege deıin áleýmettik mańyzy bar 47 myń tonna azyq-túlikke qatysty osyndaı sharttar jasaldy. Q.Toqaevtyń sózine súıensek, mundaı kólemdegi taýar ishki naryqqa aıtarlyqtaı yqpal etpeıtini anyq.

«О́nimdi aýyl sharýashylyǵy taýar­laryn óndirýshilerden aldyn ala tike­leı satyp alý joldaryn aıqyndaý qajet, – dep jalǵady sózin Prezıdent. – Mu­ny­men quzyrly mınıstrlikter aınaly­sýǵa tıis. Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi osy tásildi jetildirý úshin tıisti qa­ýym­dastyqtardy jáne naryq sýbektilerin jumyldyrýǵa tıis.

Taǵy bir ózekti másele – ónimdi satý. О́kinishke qaraı, elimizdegi ónimniń bári birdeı dúken sóresinen tabyla bermeıdi. Importpen qatar, ishki kedergiler de bar. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdiń máseleleri de az emes. Olar taýardyń úzdiksiz jetkizilýin, ónim sapasynyń turaqty bolýyn qamtamasyz ete almaıdy. Basqa da talaptar bar. Árıne, munyń bárin birtindep retke keltirgen jón. Sondyqtan fermerlerge qoldaý kórsetý tásilderin birlese ázirleýdi tapsyramyn. Kerek bolsa «Atameken» kásip­kerler palatasyn osy jumysqa tartý kerek. Sharýa qojalyqtaryna iri saý­da jelilerimen tyǵyz baılanys ornatýǵa múmkindik berilýi kerek. Mundaı múmkin­dik olardyń jumysyn jandandyryp, salaǵa ınvestısııa tartýǵa jol ashady.

Otandyq taýardyń saýda oryndaryna kedergisiz shyǵarylýyn qamtamasyz etý kerek. Bul – óte mańyzdy másele. Sondaı-aq ónimge qosylatyn baǵany naqty belgilep, arada júrgen saýdagerler sanyn azaıtý qajet. Ol úshin, eń aldymen, jedel túrde tıisti zańnamalyq sharalardy qabyldaýymyz kerek. Úkimet «Atameken» kásipkerler palatasymen birlesip, «Qazaq­standa jasalǵan» jalpyulttyq jobasyn bastaý úshin usynystar ázirleýge tıis».

Memleket basshysy saýda salasynda tártip ornatý óte mańyzdy ekenin atap ótti. О́ıtkeni bul salada kóleńkeli ekonomıka órship tur, saýdanyń 40 paıyzy memleket nazarynan jasyrylatyn kórinedi. Alypsatarlyq, baǵany qoldan kóterý, tapshylyqty qoldan jasaý sekildi zańsyzdyqtar jeterlik. Munyń bári ta­ýarlar qunyn qymbattatady.

«Úkimetke Bas Prokýratýramen birge bazar ıelerin baǵany ustaý, adal básekelestikti saqtaý, saýdagerlerdiń múddesin saýda alańdary ákimshilikteriniń zańǵa qaıshy áreketterinen qorǵaý bo­ıynsha jaýapkershiligin arttyrý sharalaryn kúsheıtý qajet. Úkimet pen ákimderden qoldanystaǵy quraldardyń tıimdiligin arttyrý, sondaı-aq jumysqa jańa tásilderdi engizý boıynsha naqty qadamdar kútemin.

Kúrdeli halyqaralyq ahýal jaǵ­daı­ynda azyq-túlik qaýipsizdiginiń ózektiligi eselep artady. Álemdik azyq-túlik baǵasynyń ósimi qazirdiń ózinde 34 paıyzǵa jetti. Bıdaı baǵasy 47 paıyzǵa, jarma 18 paıyzǵa qymbattady. Qurǵaq aýa raıyna baılanysty Eýropalyq odaq, AQSh, Kanada jáne basqa da elderde túsimniń tómendeıdi dep kútilgen.

Osy oraıda, Qazaqstanda aýyl sharýa­shylyǵy óndirisiniń ósý qarqynynyń baıaý­laýy baıqalady. Sary maı óndirisi 12 paıyzǵa, óńdelgen sút – 7,5 paıyzǵa, qant – 5,5 paıyzǵa, irimshik 3 paıyzǵa tómendedi. Bul rette ımport kólemi 22 paıyzǵa ósti. Ásirese sút ımporty 17 paıyzǵa ósti.

Jaýapty mınıstrlik 2023 jyly Qazaqstan qus eti (ımporttyń úlesi qazir 40 paıyz), shujyq ónimderi (44 paıyz), balyq (60 paıyz), irimshikter men súzbe (50 paıyz), qant (60 paıyz), sút ónimderi (4 paıyz) boıynsha azyq-túlik táýelsizdigine qol jetkizetinin habarlady. Biraq jaǵdaı múldem bólek ekenin kórip otyrmyz», dedi Prezıdent.

Mınıstrlerge sógis jarııalandy

Q.Toqaev buǵan deıin iske qosylǵan jeti qant zaýytynyń tórteýi ǵana Almaty jáne Jambyl oblystarynda jumys istep turǵanyn jetkizdi. Onda da olardyń qýatynyń úshten biri ǵana qoldanylady eken. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qyzylsha qantynyń úlesin 2026 jylǵa qaraı 6 ese, 7 paıyzdan 43 paıyzǵa deıin kóbeıtýdi josparlap otyr. Biraq keıingi tórt jylda qant qyzylshasynyń alqaby úsh esege qysqaryp ketken.

«Qazaqstan syrttan keletin qantqa 90 paıyzǵa táýeldi. Bul jerde Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń aıasyndaǵy sheshimderge silteýge bolady. Biraq bul – báribir Úki­mettiń úlken kemshiligi. Iаǵnı memlekettiń ustanymyn qorǵaı almady. Sondyqtan mınıstrler Baqyt Sultanov pen Erbol Qarashókeevke sógis jarııalaımyn. Úki­metke shuǵyl tártipte qant salasyn damytýdyń jeke salalyq jobasyn ázir­leý kerek. Ondaǵy maqsat – ımportqa táýel­dilikti aıtarlyqtaı qysqartyp, ózindik qamtamasyz etýge birtindep kóshý.

Bul salaǵa otandyq jáne sheteldik ınvestorlar tarapynan qyzyǵýshylyq aıtarlyqtaı joǵary, durys tásilder qajet. Bul – ishki saıası mánge ıe prınsıpti másele. Dúkenderde ne bolyp jatqanyn kórip otyrmyz. Uıat!

Buǵan deıin tapsyrmam boıynsha Azyq-túlik qaýipsizdiginiń orta merzimdi jospary ázirlengen bolatyn. Biraq bul Josparda naqty áreketter algorıtminiń ornyna tek jaqsy nıet jınalǵan. Onyń oryndalmaı qalý qaýpi bar. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy parkin jappaı jańartýǵa qatysty ózekti máseleni qosymsha qarastyrý qajet», dedi Prezıdent.

Memleket basshysy bul maqsatta qar­jylandyrýdyń búkil tásilin paıdalanýdy usyndy. Otandyq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý úshin jeńildikpen nesıeleý mehanızmin engizýdi tapsyrdy.

«Agroónerkásip keshenin damytpaı, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý múmkin emes. Bul – aksıoma. О́nim alý tıimdiligi álemdik deńgeıden áldeqaıda artta qalǵan. О́zimizdegi tuqymmen qamta­masyz etý 51 paıyzdy ǵana quraıdy. Kar­top pen qant qyzylshasy sekildi ónimderde bul kórsetkish 10 paıyzdan aspaıdy.

Biz ımporttyq tuqymǵa asa táýeldimiz. Úkimet tájirıbeli sharýashylyqtar negizinde bastapqy tuqym sharýashylyǵyn damytýy kerek. Kásiporyndarǵa tehnıkany jańartýǵa kómektesý, sondaı-aq agroǵylymdy jan-jaqty yntalandyrý qajet. О́nimdilik pen shyǵymdylyq agro­tehnologııalardyń saqtalýyna aıtar­lyqtaı baılanysty. Elimizde sharýalar qajetti tyńaıtqyshtyń tórtten bir bó­ligin ǵana shyǵarady. Bul olardyń quny joǵary bolýyna baılanysty.

Eldegi tyńaıtqyshtar naryǵy ımportqa jáne birneshe otandyq óndirý­shige táýeldi. Sonymen qatar jýyrda júr­gizilgen tekserý barysynda otandyq fermerlerge qymbatqa satý faktileri anyqtaldy. Mysaly, «Qazfosfat» JShS enshiles kompanııaǵa («KAZ Chemicals» saýda úıi» JShS) tyńaıtqyshtardyń qomaqty kólemin satqan. Bul saýda ústemesin 30 paıyzǵa deıin ósirgen. Bul jaǵdaıdy monopolııaǵa qarsy áreket etý sharalarymen rettedik. О́ndirýshi zańsyz kirisin qaıtarady», dedi Q.Toqaev.

Prezıdent tıisti vedomstvolar bul máseleni qatań baqylaýda ustaýy kerek dep tapsyrma berdi. Jalpy, tyńaıtqysh tapshylyǵy – álemdik úrdis. Qazaqstan jyl saıyn 600 myń tonnadan astam mıneraldy tyńaıtqyshtardy ımporttaıdy. Sonyń 80 paıyzy (500 myń tonna) Re­seı­den ákelinedi. Memleket basshysy Úki­metke tyńaıtqysh tapshylyǵy men onyń qunyn asyra baǵalaýdyń aldyn alý úshin keshendi sharalar qabyldaýdy júktedi.

Sondaı-aq Qazaqstanda dáleldengen qory bar birqatar kalıı jáne fosforıtti ken orny bar ekenin eske saldy. Olardy óner­kásiptik damytýdy qolǵa alyp, otan­dyq tyńaıtqyshtar óndirisin jolǵa qoıý kerek ekenin jetkizdi. Áıtpese, tyńaıt­qyshqa ımporttyq táýeldilikten shyǵa almaıdy. Osyǵan baılanysty Úkimetke bul máseleni erekshe baqylaýǵa alýdy tapsyrdy.

Jańa jumys oryndary ashylýǵa tıis

Ekinshi – Azamattardyń tabysyn arttyrý jáne adam kapıtalyn damytý, dep sabaqtady sózin Q.Toqaev. Sońǵy jyldary halyqtyń tabysy birtindep ósti. Byltyr bul ósim 5 paıyz shamasynda boldy. Biraq Almaty, Atyraý, Qyzylorda, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblystarynda jurttyń tabysy ortasha respýblıkalyq deńgeıge jetpeıdi. Bul kórsetkish Almaty jáne Shymkent qalalarynda da tómen. Al Qyzylorda oblysynda halyqtyń tabysy tipti azaıyp ketti. Bıyl mamyr aıynda azamattardyń naqty tabysynyń kórsetkishi mınýs 2,9 paıyz boldy. Mundaı quldyraý kópten beri bolǵan emes.

«Halyqtyń tabysyn arttyrý baǵ­dar­lamasy qabyldandy. Biraq onyń jurtqa tıgizip jatqan paıdasy shamaly. Eń aldymen, jergilikti jerlerde tıimdi jumys júrgizilýi kerek. Ákimder jyl saıyn árbir 10 myń turǵynǵa 100 jańa jumys ornyn ashýǵa tıis. Meniń bilýimshe, bul baǵytta naqty nátıje joq. Taǵy da eskertemin. О́ńir basshylarynyń jumysyn baǵalaǵan kezde osy kórsetkishke basa mán beremiz. Jumys oryndaryn ashý jurttyń áleýmettik jaǵdaıyna tikeleı áser etedi. Ekonomıkanyń turaqty damýy da osyǵan baılanysty. Sondyqtan Úkimet ákimdermen birlesip, bul mindettiń qalaı oryndalyp jatqanyn taldaýǵa tıis.

Halyq sany kóbeıgen saıyn turaq­ty jumys oryndary ashylýy kerek. Biraq Mańǵystaý oblysynda osy máse­le eskerilmegen. Munda jónsiz júrgi­zil­gen kóshi-qon saıasatynyń saldarynan kúrdeli ahýal qalyptasyp otyr. Tur­ǵyndardyń sany kóbeıgenimen, áleýmettik ınfraqurylym salynǵan joq. Jumys oryndary ashylmady. Turmys sapasy tómendep ketti. Jurt «QazMunaıGaz» kompanııasyna jumysqa turǵyzýdy, joǵary jalaqy berýdi talap etedi. Ashyǵyn aıtqanda, Jańaózendegi ken oryndarynyń kópshiligi sarqylyp barady. Bul jaǵdaı barshaǵa málim.

Keıingi 15 jylda osy óńirde munaı óndirý isi 30 paıyzǵa azaıǵan. Soǵan qaramastan, jumysshylar sany 50 paıyzǵa kóbeıdi. Eńbekaqy tóleý qory 10 ese artty. Al kóp jalaqy tólenetin úsh óńirdiń biri – osy Mańǵystaý ólkesi. Naqty aıtsaq, Jańaózen ortasha eńbek­aqynyń eń joǵary deńgeıi boıynsha kósh bastap tur. Úkimet Jańaózendi damytý úshin arnaıy jospar qabyldady. Res­pýblıkalyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólip, salyqty azaıtyp otyr. Osyndaı tikeleı qoldaý sharalary elimizdiń basqa oblystarynyń esebinen jasalýda. Jurttyń bárine munaı-gaz salasynan jumys taýyp berý múmkin emes. Muny ashyq aıtýymyz kerek», dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy óńirdegi jumys­syzdyq ishki jáne syrtqy kóshi-qon úderisine baılanysty kúsheıip baratynyna ekpin berdi. Úkimetke ishki ekonomıkalyq resýrstardy jumyldyratyn jańa tásilder ázirleýdi tapsyrdy. Bul rette, halyqty ózge aımaqtarǵa kóshirý baǵ­dar­lamasyn túbegeıli qaıta qaraý kerek ekenin atap ótti.

«Biz tarıhı Otanyna oralǵan qan­das­tardy tolyq qoldaımyz. Biraq tek Mań­ǵystaý óńirimen shektelýge bolmaıdy. Basqa oblystarǵa, sonyń ishinde óndirisi damyǵan aımaqtarǵa qonystanýǵa bolady. Biz qajetti jaǵdaıdy jasaýǵa daıynbyz.

Qazirgi zamanda óńirlerde, elderde, tipti, qurlyqtarda jumys kúshiniń kóshi-qo­ny júrip jatyr. Bul zańdy qubylysqa aı­naldy. Osy úrdiske bizdiń azamattar da úı­renýi kerek. Kórshi elderdiń azamat­tary bul jaǵdaıǵa jaqsy beıimdeldi. Biz qandastarymyzdyń barlyq salada, so­nyń ishinde memlekettik qyzmette ju­mys istegenin qalaımyz. Olar Jańa Qa­zaq­­­stan­dy qurýǵa óz úlesin qosady dep senemin.

Qazirgi tańda jastardy jumyspen qamtýǵa basa nazar aýdaratyn kez keldi. Jyl saıyn eńbek naryǵyna 300 myńǵa jýyq jas shyǵady. Elimizde óskeleń urpaqtyń ózin ózi damytýyna jaǵdaı jasalyp jatyr. Biraq naqty sharalarǵa qaramastan, jastardy jumyspen qamtý máselesi tolyq sheshilmeı keledi. Keıbir aımaqta jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi elimizdegi ortasha kórsetkishten aıtarlyqtaı joǵary. Ásirese Nur-Sultan, Almaty qalalary, Almaty, Qara­ǵandy, Soltústik Qazaqstan jáne Shy­ǵys Qazaq­stan oblystary – sonyń qatar­ynda. Úkimet jáne oblys ákimderi osy máse­lege aıryqsha nazar aýdarýǵa tıis. Jyl aıaq­­talǵanda tıisti qorytyndysyn shyǵa­ramyz.

Eki myńynshy jyldary bala sany kúrt kóbeıgeni belgili. Kelesi jyldan bastap sol kezeńde dúnıege kelgen urpaq eńbek naryǵyna shyǵa bastaıdy. Osy­ny eskergen jón. Sondyqtan jurtty ju­myspen qamtý isine qatysty tyń tásilder qoldaný qajet. Al azamattarymyz qazirgi zamandaǵy halyqaralyq naryq úrdisine beıimdelýi kerek», dedi Prezıdent.

Bilim salasynda qordalanǵan másele kóp

Prezıdent elimizdiń demografııalyq, kóshi-qon, tehnologııalyq damý barysyn da eskerýdi usyndy. Bul máseleniń demografııalyq jáne ekonomıkalyq qyryn birdeı ushtastyra bilgen jón. Osy oraıda, Úkimetke eńbek naryǵyn damytý josparyn shuǵyl ázirleýdi tapsyrdy. Adam kapıtalyn damytý isinde bilim salasy negizgi ról atqarady. Taıaýda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ekige bólingeni belgili. Bul qadam qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin qajet.

«Úkimet jáne jańa mınıstrlikterdiń basshylary otandyq bilim jáne ǵylym salasyn tyń serpinmen damytýǵa kúsh salady dep senemin. Men osy jyldy Balalar jyly dep jarııaladym. Biraq sońǵy jyldary mektep qabyrǵasynda zorlyq-zombylyqtyń kóbeıip ketkeni alańdatady. Onyń ústine tolyq jabdyqtalǵan mektepterdiń 65 paıyzynda (ıaǵnı 3 myń mektepte) beınebaqylaý júıesi talapqa saı emes, keıde múldem jumys istemeıdi. Jalpy, elimiz boıynsha balalar men jasóspirimderdiń óz-ózine qol salýy, ıaǵnı sýısıd azaıdy. Degenmen Almaty, Jambyl, Qostanaı jáne Mańǵystaý oblystarynda mundaı oqıǵalar kóbeıip barady. Balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaýǵa, sýısıdtiń aldyn alýǵa, árbir balanyń quqyqtaryn qamtamasyz etýge arnalǵan keshendi jospar qajet.

Taǵy bir túıtkilge toqtalsam. Jeke­menshik balabaqshalarda balalardy uryp-soǵý derekteri bar. Sonymen qatar jumys istemeıtin balabaqshalarǵa qarjy bólý kóbeıip ketti. Munyń bári olardyń qyzmeti ashyq emes ekenin, azamattyq jaýapkershiligi joqtyǵyn kórsetedi. Basqasha aıtqanda, qoǵam talabyna saı emes. 2011 jyly balabaqshalardyń lısenzııa boıynsha jumys isteý tártibin toqtattyq. Memleket bul qadamǵa amalsyzdan bardy. О́ıtkeni mektep jasyna deıingi balalardy balabaqshamen barynsha qamtýymyz kerek boldy. Bul rette jeke sektordyń áleýetin paıdalaný mańyzdy edi. Nátıjesinde 2 jáne 6 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 88 paıyzdan astamy balabaqshamen qamtyldy. Endi qyzmet kórsetý sapasyn arttyratyn kez keldi. Úkimet osy máseleni muqııat qaras­tyrýy kerek. Lısenzııalaý tártibin qaıta engizý, eń aldymen, memleketke emes, qo­ǵamǵa qajet shara. О́ıtkeni basty maqsat – balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.

Kelesi másele – qosymsha bilim berý. Bul – óskeleń urpaqtyń qarym-qabiletin damytý úshin qolǵa alynǵan bastama. Qosymsha sporttyq jáne shyǵarmashylyq bilim berý isine memleket tapsyrysy boıynsha qarjy bólinetin boldy. Bul qadam úıirmeler men seksııalarǵa qatysatyn balalardyń sanyn 70 paıyzǵa deıin arttyrdy. Muny strategııalyq turǵydan durys sheshim boldy dep sanaımyn. Degenmen joba iske qosylǵan jyly birqatar olqylyqtarǵa jol berildi. Iаǵnı qarjy máselesine jáne tıisti portaldyń («Artsport») jumysyna qatysty qatelikter boldy», dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń sózine súıen­sek, qarjyny artyq jumsaý, alaıaqtyq, ashyqtan-ashyq jymqyrý bastalǵan. Ata-analar balalaryn birden birneshe úıirmege bergen. О́kinishke qaraı, mundaı teris pıǵyl basqa balalardyń jolyn kesip otyr. Q.Toqaev kemshiliktiń bárin túzetip, osy ıgi bastamany jalǵastyrý qajet dep málimdedi.

«Ákimdikter jáne máslıhattar qosymsha bilimge bólinetin bıýdjet qarajaty jetpeı qalýy múmkin dep alańdap otyr. Bilimge salynǵan qarajat memleket úshin eń basty ınvestısııa bolýy kerek. Bul – óte mańyzdy másele. Túptep kelgende, damýdyń birden-bir joly – bilim salasy. Sondyqtan budan eshkim utylmaıtyny sózsiz. Úkimet pen ákimder jurtshylyqpen birlesip, jobany jetildirýge tıis. Ony sapaly ári tıimdi jasaý qajet. Naqty ǵylymdar men ınjenerııa salasy boıynsha qosymsha bilim berýge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Balalardy dene shynyqtyrý jáne akademııalyq turǵydan birdeı damytý qajet. Aýyldyq jerde turatyn balalarǵa basa mán bergen jón. Barlyq aımaq­taǵy balalardyń qosymsha bilim alýy­na múmkindigi bolýǵa tıis. Quzyrly mı­nıs­trlik pen ákimdikter jobanyń jú­zege asyrylýyn rettep, jiti baqylaýy qa­jet. Buǵan deıin bólingen qarjynyń jum­­salýyn tekserý kerek. Bul mindet Bas Pro­­ký­ratýraǵa júkteledi. Anyqtalǵan kem­shi­lik­terdi Úkimetpen birlesip joıý qajet.

Úkimettiń basty mindetiniń biri – ana men balanyń densaýlyǵyn saqtaý. О́kinishke qaraı, sábılerdiń ólimi kóbeıdi. Ana ólimi de ósýde. Men perınataldyq qyzmettiń jaı-kúıin tekserýge tapsyrma berdim. Onyń qorytyndysy boıynsha tıisti sharalar qabyldanýy kerek edi. Biraq barlyq jumys aýdıt deńgeıinde toqtap qaldy. Qazirgi perzenthanalardyń kóbi halyqaralyq standarttarǵa saı emes. Sondyqtan shuǵyl sharalar qabyldap, osy máseleni sheshý qajet», dedi Q.Toqaev.

MÁMS-ten nátıje shyqpady

Prezıdent densaýlyq saqtaý salasynda túıtkildi máseleler kóp ekenine toqtaldy. Máselen, Qazaqstanda sozyl­maly aýrý saldarynan qaıtys bolý kór­set­kishi óte joǵary. Ásirese Ekonomı­kalyq yntymaqtastyq jáne damý uıy­myna múshe eldermen salystyrǵanda biz­degi ahýal óte nashar. Medısına salasyna bólingen qarjy kólemi artqanymen, munda qordalanǵan máseleler sheshimin tappaı otyr.

Memleket basshysy mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi tıimdi bolmaǵanyn, naqty nátıje shyqpaǵanyna ekpin berdi. Úsh mıllıonǵa jýyq adam medısınalyq saqtandyrýdan tys qalǵan. Sonyń kesirinen olar densaýlyq saqtaý salasyndaǵy qyzmetterdi tolyq paıdalana almaıdy. Osyǵan baılanysty Úkimetke Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen birlesip, medısınalyq saqtandyrý júıesin jetildirý jóninde usynystar daıyndaýdy tapsyrdy.

«Kelesi ózekti másele – densaýlyq saqtaý júıesin sıfrlandyrý. Bul jumys óte baıaý júrip jatyr. Jalpy, sıfr­landyrýdyń qazirgi deńgeıi dárigerlerdiń jumysyn jeńildetip otyrǵan joq. Densaýlyq saqtaý salasynda 40-tan astam aqparattyq júıe jumys isteıdi. Ár júıeniń óz kemshilikteri bar. Mınıstrlik jaýapkershilikten qashyp, naqty sheshim qabyldamaı otyr. Al munyń zardabyn dárigerler men azamattar tartýda. Úkimet osy máseleni tez arada sheshýi kerek.

Endi kún tártibindegi shuǵyl máse­le­lerge toqtalaıyn. Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń málimeti bo­ıynsha koronavırýs juqtyrǵandar kóbeıip keledi. Sońǵy eki aptada naýqastardyń sany 30 paıyzǵa artqan. Bizdiń elde de ahýal kúrdelene tústi. Almaty «qyzyl aımaqqa» qaıta kirýi múmkin. Negizgi sebep – turǵyndar men dárigerlerdiń qaýipsizdik sharalaryn saqtamaýy. Mekemearalyq komıssııanyń jumysyn kúsheıtý qajet. Sondaı-aq revaksınalaý naýqanyn jandandyrǵan jón. Bul jumysta eshqandaı asyra silteý bolmaýy kerek. Shaǵyn jáne orta bıznestiń múddesin eskergen abzal.

Meniń tapsyrmammen Prezıdent Ákim­shiligi eki qanatqaqty ulttyq jobany – «Qolaıly mektep» jáne «Aýyldaǵy den­saýlyq saqtaýdy jańǵyrtýdy» ázirleýdi úılestiredi. Olardyń naqty mindeti já­ne júzege asyrylý merzimi bar, naqty nátıjelerge baǵyttalǵan. Ne jaıynda ekendigin eske sala keteıin. «Qolaıly mektep» ulttyq jobasy zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtylǵan, jańa qurylys standarttary boıynsha shamamen 840 myń oqýshy orny qurylysyn kózdeıdi. Joba úsh aýysymmen oqý, apatty mektepter, biryńǵaı bilim alý jaǵdaıyn jasaý máselelerin sheshýge arnalǵan.

«Aýyldaǵy densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy barlyq aýyldy qajetti medısınalyq ınfra­qu­ry­lymmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Ol 800 myńnan asa adam tura­tyn 650 eldi mekendi qamtıdy. 32 aýdandyq aýrýhanany kópbeıindi medı­sı­nalyq mekeme deńgeıine deıin jańar­tý josparlanǵan.

Q.Toqaev osyndaı jobanyń arqasynda shuǵyl jáne ortasha tehnologııalyq medı­sınalyq kómek alý úshin araqashyqtyq 500-den 200 shaqyrymǵa deıin qysqaratynyn atap ótti. Úkimetke bıýdjettik prosess aıasynda osy jyldyń qyrkúıegine deıin barlyq esebin júrgizýi jáne atalǵan ulttyq jobalardy júzege asyrý úshin qajetti sharalar qabyldaýdy usyndy.

Bıýdjet kirisi ádil bólinýge tıis

Sondaı-aq aqsha-kredıt jáne salyq-bıýdjet saıasatyn jetildirýge de toqtaldy. Otandyq qarjy júıesi jumys istep turǵan kezeńde paıyzdyq kanal tolyqqandy iske qosylmaǵan. Bul ekonomıkany basqarýdyń basty tetikteriniń biri – aqsha-nesıe saıasatyndaǵy tıimdilikti tómendetip otyr.

«Osy máselelerdi sheshý úshin qarjy salasyn retteýshiler men Úkimet tarapynan keshendi is-sharalar qajet. Monetarlyq saıasat salasyndaǵy kemshilikter qarjy sektoryn damytýdy tejep otyr. Keri jaǵdaı da bar. Qazirgi kezde tutynýshylyq qaryzdardyń qarqyndy ósýi turǵysynda ekonomıkalyq belsendiliktiń negizgi faktory sanalatyn korporatıvti nesıe­leý úlesi qysqaryp keledi. Bes jylda jalpy berilgen qaryzdardyń ishinde koroporatıvti nesıeleý úlesi 68 paıyzdan 41 paıyzǵa deıin azaıdy.

Kez kelgen shaǵyn jobaǵa memlekettik damý ınstıtýttary nemese halyqaralyq qarjy ınstıtýttary esebinen nesıe bólý jaǵdaılary kezdesedi. Bul rette bankterde 11 trln teńge somasynda ótimdiligi joǵary aktıvter bar. Shyn máninde, bul alańdatatyn jaǵdaı. Qarjylyq retteýshi prýdensııalyq normatıvterdi jeńidetý jóninde qabyldanǵan sharalardan esep beredi. Biraq derekter kórsetkendeı, mundaı sharalar jetkiliksiz.

Sondyqtan Ulttyq Bankke, Qarjy naryǵyn retteý agenttigi Úkimetpen birlesip, ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıeleýge bankterdi jumyldyrý úshin qosymsha tetikter men yntalandyrý qadamdaryn daıarlaý qajet.

Bıýdjet deńgeıleri arasynda kiristerdi ádil bólý máselesi ózekti bolyp tur. Qatań fıskaldy ortalyqsyzdandyrý jaǵdaıynda kiristerdi bólý júıesi obek­tıvti emes. Tórt óńirden basqasy dotasııalyq aımaqtarǵa aınalyp, orta­lyqqa táýeldi. Shyn máninde, olar sa­lyqtyń jınalaýyn arttyrýǵa yntalan­dy­rylmaǵan. Saldarynan ózderinde jeke qarajattyń tapshylyǵy qalyptasqan.

Jergilikti bıýdjetter qajetti qar­jy­landyrý kóleminiń tek besten bir bóligin ǵana jabady. Al qalǵanyn ortalyqpen kelise otyryp qana alý múmkin. Men osy­ǵan deıin de buǵan qatysty pikir bil­dirgen edim. Qazirgi bıýdjetterdegi búkil ózgeris Respýblıkalyq bıýdjet komıs­sııasynyń jáne máslıhattardyń otyrys­tarynda qaralady. Bul kóbine shama­dan tys bıýrokratızmge ákelip, merzi­min keshiktiredi. Sonyń saldarynan azamat­tardyń áleýmettik úmiti aqtalmaı otyr. Qurylys-montaj jumystary úshinshi jyly ǵana bastalatyn jaǵdaılar bar. Bul rette qazirgi júıe bıýdjettik qara­jatty ıgerýdiń ýaqytyly jáne tolyq­tyǵyn birinshi orynǵa qoıyp otyr. Al shy­ǵyn­nyń tıimdiligi men oryndalǵan jumys­tyń sapasy nazardan tys qalady», dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy jańa salyq-bıýdjet saıasaty qarjy-ekonomıkalyq fýnksııalardy aımaqtardyń paıdasyna berýdi usyndy. Kirister men shyǵystardyń edáýir bóligin óńirlerge berýge múmkindik bar. Sondaı-aq olarǵa qoıylatyn talap ta artylady. Sonda ǵana túpkilikti nátıjege qol jetkizilip, jergilikti bıliktiń róli men jaýapkershiligi artpaq.

Prezıdent bıýdjettik josparlaýdy, bıýdjetaralyq qatynastardy, baǵalaý júıesin jetildirý boıynsha naqty tapsyrmalar bergenin eske saldy. Munyń nátıjesi mardymsyz ekenine toqtalyp, Qarjy mınıstrligin synǵa aldy.

Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigine óńirlermen jáne sarapshylar qaýymdastyǵymen birge joǵaryda atalǵan barlyq basymdyq bo­ıynsha praktıkalyq reformalar paketin daıyndaýdy tapsyramyn. Reformalar azamattar men bıznestiń múddelerin tolyq qanaǵattandyrýy tıis, dedi osy rette Prezıdent.

Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl men zańsyz jolmen alynǵan múlikti qaıtarý boıynsha jumystar bastaldy. Osy oraıda tıisti komıssııalar quryldy. Biraq sońǵy kezderi olardyń belsendiligi báseńdedi. Taýar naryqtaryn monopolııasyzdandyrý men kaptıtaldy qaıtarýǵa baǵyttalǵan sharalardy jedel qabyldaý kerek.

О́z isin adal atqaryp kele jatqan bızneske kedergi keltirý áreketterine jol bermeý qajet. Mundaı derekter bizde kezdesip jatady. Jergilikti jerlerde kásipkerlerge qysym kórsetý jaǵdaılary qaıta-qaıta jalǵasyp keledi. Eger bulaı jalaǵasa berse, onda quqyq qorǵaý organdarynyń ózderine qatysty qatań sharalar qabyldaımyz.

Kıik – qazaq úshin kıeli janýar

Memleket basshysy ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaý jóninde de sóz qozǵady. Investısııalyq kapıtal úshin jahandyq kúres bolyp jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Reseı naryǵyndaǵy 1 400 sheteldik iri kompanııanyń teń jartysy jumysyn toqtatty nemese múldem ketti. Osy oraıda Prezıdent Úkimetke Qazaqstanǵa ákelýge qolaıly jaǵdaı jasaý kerek dep tapsyrdy. Bul orta jáne joǵary bólinistegi taýarlardyń óndirisin arttyrýymyzǵa múmkindik beredi.

Men Úkimetke qaıta óńdeý óner­ká­sibindegi ınvestısııalyq jobalardyń pýlyn ázirlep, olardy áleýetti ınves­torlarmen birge pysyqtaýdy tapsyrǵan bolatynmyn. Bul jumys áli kúnge deıin talqylaý men kezdesý rejiminde qalyp otyr. Naqty nátıjeler ázirge az, maqtanarlyq kórsetkish joq. Shyndap kelgende jańa jobalar joq.

Taǵy qaıtalap aıtamyn, bárinen buryn jobalar óńirlerde de, jergilikti oryndarda da iske asyrylady. Sondyqtan oǵan ınvestısııa tartyp, túpkilikti nátıjege jetý jónindegi esep mınıstrler sekildi ákimderden de suralady, dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy jer qoınaýyn ıgerýge salynatyn ınvestısııalardy yntalandyrý josparymen bólisti. Eldegi geologııa salasyndaǵy jumystardyń tıimdiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý – mańyzdy mindet. Osyǵan baılanysty jeke mınıstrlik qurylǵanyna ekpin berdi. Biraq ashyqtyqtyń bolmaýy, sheshimderdi kýlýarda qabyldaý búginge deıin salanyń damýyn tejep otyr. Geologııalyq aqparatqa qoly jetken adamdar baıyp jatqan kórinedi.

Resýrsqa baı telimderdi tańdaýlylar men pysyqaılarǵa zańsyz úlestirilýine jol berýge bolmaıdy, dep qadap aıtty Prezıdent. Bul týraly birneshe ret eskertilgen. Úkimet birneshe jyldan beri mıneraldyq resýrstardyń sıfrlandyrylǵan ashyq geologııalyq málimeti bar bankin qurýǵa ýáde berip keledi. Tıisti qarajat bólindi de. Biraq osy bir mańyzdy tapsyrma áli kúnge deıin oryndalmaı otyr jáne túrli syltaýlarmen sozbalańǵa salynyp ketti. Jumsartyp aıtqanda, másele kásibıliktiń tómendiginde jatyr. Qatty aıtsaq, qasaqana sabotaj deýge bolady. Ekeýiniń de saldary oryndaýshylar úshin ońaı bolmaıtynyn eskertemin. Bul eń aldymen salalyq mınıstrge qatysty. Sondaı-aq basqa vedomstvolar da jaýapty.

Salalyq mınıstrlikke qatysty aıtsaq, mınıstrge sógis jarııalaımyn. Birinshiden, sógis joǵaryda aıtqan kemshilikter úshin berilip otyr. Sondaı-aq kıikterdiń taǵdyry týraly túsiniksiz áýre-sarsań men pikirtalas qalyptastyrǵany úshin sógis jarııalanady. Munyń bárin qoǵamdyq talqylaýdyń osynshalyq deńgeıine shyǵarýdyń qajeti ne? Bul máselege ultymyzdyń mentalıtetin eskere otyryp, kásibı turǵyda kelý kerek. Shynynda, kıik qazaq halqy úshin kıeli janýar sanalady. Tabıǵı landshaftan 80 myń bas kıikti joıý, ıaǵnı óltirý týraly usynys engizilip otyr. Biraq basqa da tásilder bar sekildi. Mamandarmen aqyldasyńyzdar. Bul eń sońynan júginetin shara ǵoı. Men muny qoldanýymyz múmkin ekenin joqqa shyǵarmaımyn. Biraq munyń aqyrǵy shara ekenin qaıtalap aıtamyn. Máselege kásibı turǵyda qaraý kerek.

Joǵaryda aıtylǵan máselege oralsaq. Úkimet Ulttyq derekter bankin qurý jumysyn sozbalańǵa salý sebebin baıandaýǵa tıis. Sıfrlandyrý isi baıaý júrip jatyr. Meniń oıymsha, qanaǵattanarlyq emes. Esep komıtetiniń synyna ushyraǵan «Zerde» ulttyq holdınginiń jumysyn jaqsartýdy tapsyrǵan edim. Sıfrlandyrý jumysynyń kýratory retinde Premer-Mınıstr osy máselege basa mán bergeni jón. Mınıstrge eskertý jasaımyn. Sizdiń jumysyńyzǵa kóńilim tolmaıdy. Premer-Mınıstrdi uıatqa qaldyryp otyrsyz.

Jer qoınaýyn paıdalaný salasynda da tıimsiz saıasat saqtalyp otyr. Meniń tapsyrmam boıynsha qoldanylmaı jatqan ken oryndaryn aýqymdy tekserý júrgizilip jatyr, keleshekte olardy adal ınvestorlarǵa berý kózdelgen. Biraq nátıjesi kóńil kónshitpeıdi. Sondaı-aq paıdaly qazbalardy zańsyz ıgerýdiń, merzimi ótken kelisimsharttardyń kóptegen derekterdi de bar.

Energetıkalyq qaýipsizdik saqtalýǵa tıis

Memleket basshysy energetıkalyq qaýipsizdikti qalyptastyrý máselesine toqtaldy. Otandyq munaı óńdeý zaýyttarynda júrgizilgen jańǵyrtý jumystaryna qaramastan, jyl saıyn elimizde munaı ónimderiniń tapshylyǵy týyndaıdy. Q.Toqaev olardyń qyzmetine tekserý júrgizilgenin atap ótti. Mysaly, 2020-2021 jyldary bul zaýyttardyń jumysy 410 ret jospardan tys toqtatylǵan. Aty­raý munaı óńdeý zaýytynda – 372 ret, Pav­lodar zaýytynda – 14 ret jáne Shymkent zaýytynda 24 ret jumysyn toqtatqan.

Munaı óńdeýdiń qoldanystaǵy she­masy tıimsiz, deldaldar tabystyń negizgi úlesin ıelenip ketti. Al zaýyttar jet­kiliksiz qarjylandyryldy. Osylaısha, aralas shemaǵa kóshý týraly sheshim qabyldandy. Bul shema munaı ónimderiniń marketıngin munaı óńdeýshi kompanııalar men zaýyttardyń ózderine júrgizýin kózdeıdi. Sol arqyly tabystaryn arttyryp, óndiristi jańǵyrtyp, eńbekaqyny kóterýge múmkindik beredi.

Ulttyq kompanııalardyń tıimdiligi – áli de ózekti másele. Ulttyq jáne kva­zımemlekettik kompanııalarda ákimshilik shyǵystar kólemdi mólsherde saqtalǵan. Bul – «Samuryq-Qazyna» basshylyǵynyń kemshiligi. Tyndyrylǵan jumys kóp, tyndyrylmaǵany odan da kóp. Qordyń qalypty jumys isteýi úshin bazalyq tıistilik normatıvterin qaıta qaraý qajet. Onyń qyzmetin qaıta qurý áli de ózekti.

«Samuryq-Qazyna» tıimdi opera­sııalyq orta quryp, utymdy korporatıvtik bas­qarýdyń ornyna burynǵysynsha port­feldik kompanııalardyń operasııalyq jáne satyp alý qyzmetine, kadr saıasatyna tikeleı aralasyp otyr. Mundaıda qandaı korporatıvtik basqarý men IPO týraly aıtýǵa bolady? Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigine Úkimetpen, «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip, kvazımemlekettik sektordy odan ári reformalaý jóninde naqty usynystar daıyndaýdy tapsyramyn, dedi Q.Toqaev.

Prezıdent kúzde elde dızel oty­ny­nyń tapshylyǵy týyndaýy múmkin ekenin jetkizdi. Iаǵnı 100 myń tonna dızel jetispeýi yqtımal. Bul jaǵdaı jyl saıyn egin jınaý naýqany kezinde qaıtalanyp keledi. Memleket basshysy Úkimettiń ýájine, ıaǵnı tranzıttik kólikter men kórshi elderdiń irgeles aımaqtaryndaǵy turǵyndardyń janarmaıdy tasyp áketýine senim bildirmedi.

Másele odan tereńde jatyr – otandyq munaı ónimderin irgedegi elderge áketýdiń jyldar boıy ábden jolǵa qoıylǵan shemasy bar, dedi máselege baılanys­ty sózinde Prezıdent. Qarjylyq monıtorıng agenttigine osy máseleniń anyq-qanyǵyn tekserý kerek. Maǵan bul máselemen kim aınalysyp otyrǵany týraly naqty aqparat usynyńyzdar. Osydan keıin túbegeıli sheshim shyǵaramyz.

Úkimet pen Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigine shekara perımetri boıynsha tranzıttik kólikterge munaı ónimderiniń saralanǵan baǵasyn ázirleýdi tapsyramyn. Bul kórshi eldermen baǵa teńsizdigin tómendetip, ózimizdiń azamattarǵa arnalǵan baǵaǵa áser etpeıdi.

Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik ál-aýqatynda gaz salasy mańyzdy ról atqarady. Jańa ónerkásip obektilerin engizý jáne eldi gazben qamtý esebinen ishki naryqta gaz tutyný jyl saıyn artyp keledi. Keıingi 10 jylda ishki naryqta gaz tutyný kólemi eki eseden astam – 9 mıllıardtan 19 mıllıard tekshe metrge deıin ósti. Elimizde kelesi jyldyń ózinde gaz tapshylyǵy bolatyny týraly boljam bar.

Bul rette, gazdy eksporttyq naryq­tan ishki naryqqa qaıta baǵdarlaý – valıýtalyq túsimniń joǵalýyna jáne saý­da teńgeriminiń nasharlaýyna ákeletin májbúrli qadam ekenin túsiný kerek. Sondyqtan atalǵan problemany sheshý úshin resýrstyq bazany ulǵaıtyp, gazdy qaıta óńdeý sharalaryn jolǵa qoıý qajet. Gaz óndirý men óńdeýdi ulǵaıta otyryp qana memleket eksporttan paıda taýyp, ishki qajettilikterdi tolyq kólem­de qamtamasyz ete alady. Sol sebep­ti gaz óndirý jónindegi jańa joba­lar­dyń fıskaldyq preferensııalaryn pysyqtaǵan jón. Sondaı-aq Úkimet ulttyq kompanııalar arasynda fýnksııalardy naqty bólýge tıis.

Memleket basshysy suıytylǵan gazdyń bólshek saýdadaǵy baǵasyn ret­teý merzimi osy jyldyń sońyna deıin uzartylǵanyn jetkizdi. Alaıda bola­shaqta baǵany jasandy jolmen ustap turý tapshylyqqa ákelýi múmkin. Bul – naryq zańy. Sondyqtan Úkimet baǵa aýyt­qýlaryna jol bermeı, saýda-sattyqty bas­taý sharalaryn qabyldaýy kerek.

О́zderińizge málim, maýsymda energııa tarıfterin kóterýge jarııalanǵan maratorıı merzimi aıaqtaldy. Qural-jabdyq tozýynyń artýy men jylytý maýsymyna daıyndyqty eskere otyryp, tarıfterin ósirýge týra keledi. Bul máselege aqylmen qarap, baǵanyń kúrt kóterilýine jol bermeı, kompanııalardyń asyra paıda tabýy­na jol bermeý qajet.

Halyqtyń áleýmettik az qamtylǵan tobyna qoldaý kórsetý óte mańyzdy. Úkimet áleýmettik qoldaýdyń proaktıvti formatyna kóshýi, ony barynsha ataýly jasaýy tıis. Otbasynyń áleýmettik kartasyn kóńilge qonymdy jasap, shynaıy iske asyrý óte mańyzdy. Jobanyń bastapqy tujyrymdamasy ony ázirleýge birneshe vedomstvonyń qatysýyna baılanysty san márte ózgeriske ushyraǵan bolatyn. Úkimetke jyldyń sońyna deıin Otbasynyń sıfrlyq kartasyn iske qosýdy jáne «Áleýmettik ámııandy» engizýdi tapsyramyn.

Energııa qýatynyń tapshylyǵyn da esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Energııa teńgerimi josparyna sáıkes, osy jyly bir gıgavattan artyq qýatty paıdalanýǵa berýge tıis edik. Biraq birqatar jobany júzege asyrý keıinge qaldyryldy. Bıyl josparlanǵan qýattyń tek 31 paıyzy ǵana iske qosylady (347 MVt). Energııa tapshylyǵy jaǵdaıynda mundaı qarqyn kóńil kónshitpeıdi. Úkimet muny túsinedi dep úmittenemin.

Eldiń biryńǵaı energııa júıesiniń Ońtústik jáne Batys aımaqtarynyń elektr jelisin kúsheıtý jetkiliksiz qar­qyn­men júrip jatyr. Qazirgi ýaqytta Batys aımaqtaǵy jumystar tek 10 paıyz­ǵa ǵana aıaqtalǵan. Jobalardy der kezin­de júzege asyrý úshin barlyq is-shara­ny qabyldaý qajet. Qazaqstannyń ener­getıkalyq qaýipsizdigi soǵan baılanysty, dedi Prezıdent.

Aqordaǵa aparatyn jol quraq kórpe sekildi

Memleket basshysy avtojol ınfra­qurylymyn damytý máselesi tóńireginde de oı qozǵady. Bıyl 11 myń shaqyrymnan astam jolǵa ártúrli jóndeý jumystary júrgiziledi. Buǵan 600 mıllıard teńgeden astam qarjy bólinedi. Prezıdent jóndeý jumystaryn sozbalańǵa salýǵa bolmaıtynyn atap ótti. Jobalardy júzege asyrý barysyn qatań baqylaýǵa alý qajet. Joldyń sapasyna aıryqsha nazar aýdarý kerek.

Elimizdiń joldary nashar ekeni jáne jol qurylysy salasyn jemqorlyq jaılaǵany eshkimge jasyryn emes, dep atap ótti Prezıdent. Tipti basqa jerdi aıt­pa­ǵannyń ózinde Aqordaǵa aparatyn joldyń ózi jamaý-jamaý, quraq kór­pege uqsaıdy. Jalpy, bul salada qorda­lanǵan másele kóp. Tenderdi jyl saıyn birdi-ekili kompanııa ǵana utyp alady. Mundaı jaǵdaıdyń qaıtalanyp kele jatqanyna ondaǵan jyl boldy. Osynyń bárin retke keltirý úshin shuǵyl sharalar qabyldaý kerek. Jarty jyl ótti. Al jol jóndeýge bólingen qarajattyń 44 paıyzyna memlekettik satyp alý qorytyndysy jasalǵan joq (464 mlrd teńgeniń 263 mlrd teńgesi boıynsha memlekettik satyp alý qorytyndysy bar). Bul jumys Pavlodar (17%), Mańǵystaý (24%) jáne Batys Qazaqstan (27%) oblystarynda óte baıaý júrýde.

Kelesi másele. Qazaqstanda jol qurylysyna qajetti materıaldyń bári bar. Biraq otandyq óndiristiń áleýeti tolyq qoldanylmaıdy. Muny, tipti, qoldan jasalǵan tapshylyq deýge bolady. Mysaly, elimizde bıtým óndiretin úsh zaýyt bar. Soǵan qaramastan, 200 myń tonna bıtým jetispeıdi. Qurylys qarqyndy júrgen kezde onyń baǵasy úsh ese (ıaǵnı bir tonnasy 90 myńnan 250 myń teńgege deıin) qymbattaıdy. Úkimetke jol qurylysyna qajetti resýrstardy óndirý jáne tutyný barysyn muqııat saralaýdy tapsyramyn. Sonyń negizinde qurylys materıaldaryn shyǵaratyn jańa kásiporyndar ashý qajet. Al jumys istep turǵan nysandardy jańǵyrtý kerek.

Prezıdent aıtqan taǵy bir ózekti másele – memlekettik satyp alý konkýrsyn ótkizý. Máselen, 2019 jyldan beri avtojol salasynda quny 1,5 trln teńge bolatyn memlekettik kelisimsharttar jasaldy. Sonyń 40 paıyzyn sheteldikterdiń qatysy bar kompanııalar utyp alǵan. Q.Toqaev sheteldik seriktesterge qoldaý kórsetiletinin, olarǵa naryq árdaıym ashyq bolatynyn jetkizdi. Biraq otandyq kompanııalarymyz belsene qatyspaıdy. Osyǵan baılanysty Úkimetke jergilikti kásiporyndar úshin básekeli orta qalyptastyrýdy tapsyrdy.

Máselen, keıbir iri kompanııanyń eńbek jáne materıaldyq resýrstary jetkiliksiz. Soǵan qaramastan, olar tenderdi utyp alyp, jumysty merdigerge ysyra salady. Osyndaı ahýal jylda qaıtalanady. Tipti jumystyń 100 paıyzy basqa merdigerge tapsyrylǵany jóninde málimetter bar. Mysaly, Qaraǵandy–Balqash avtojolyn (363 shaqyrym) jóndeý jumystary 2019 jyldan beri jalǵasyp keledi. Bul jobanyń jalpy quny – 248 mıllıard teńge. Bas merdigeri osy jumysty basqa kompanııaǵa tapsyrdy. Al bul kompanııa barlyq jumysty qosalqy merdigerge bergen. Tipti 22 paıyz kólemindegi ústeme aqysyn da ustap qalǵan.

Taǵy bir ózekti másele – jol boıynda zamanaýı qyzmet kórsetý isin retke keltirý. Qazir elimizde osyndaı 1600 nysan bar. Onyń 68 paıyzy ǵana ulttyq standartqa saı keledi. Tranzıt turǵysynan óte mańyzdy Túrkistan, Qaraǵandy jáne Mańǵystaý oblystaryndaǵy jaǵdaı óte nashar. 

Kelesi másele – avtojol salasyna qatysty. Bul salaǵa túbegeıli reforma jasaıtyn ýaqyt jetti. Qazir elimizdegi joldyń jaı-kúıin qadaǵalap, qyzmet kórsetetin eki negizgi operator bar. Týra­syn aıtsaq, ekeýi de bir jumysty atqaryp otyr, jumysshylarynyń sany da qajetti shamadan artyq. Soǵan qaramastan, azamattardan kelip jatqan oryndy aryz-shaǵymdar azaıar emes, al joldyń sapasy múlde syn kótermeıdi. Úkimetke «QazAvtoJol» jáne «Kazahavtodordy» biriktirip, Qazaqstannyń birtutas avtojol kompanııasyn qurýdy tapsyramyn. Nátıjesinde qyzmetkerlerdiń sany da qysqarady.

Jalpy, bul salany keshendi túrde qaıta jańǵyrtý kerek. FIDIC halyqaralyq qaǵıdattaryn engizgen jón. Ony júzden astam el paıdalanyp otyr. Bul júıe jol salasyn tıimdi basqarýǵa, bıýdjet qarajatyn utymdy paıdalanyp, barlyq deńgeıdegi jemqorlyq qaýpin azaıtýǵa múmkindik bermek. Mundaı júıege kóbi qarsy bolady. Bul jerde mınıstrdiń jáne tıisti vıse-premerdiń nyq ustanymy qajet. Tutastaı alǵanda, osy másele bo­ıynsha arnaıy komıssııa qurý kerek. Oǵan Úkimet múshelerin, Prezıdent Ákimshiligi, quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderin, depýtattardy qosqan jón. Jarty jyl ishinde barlyq kemshilikti, sonyń ishinde jemqorlyqty jáne olqylyqtardy túzetýge baǵyttalǵan usynystardy ázir­lep, maǵan baıandaý qajet.

Bul komıssııa eldegi jol qurylysy salasynda buǵan deıin, keminde 10 jylda, jiberilgen búkil kemshilikti muqııat zertteýge tıis. Joldardy sapasyz bolýyna kinálilerdiń bárin zańǵa sáıkes jaýapqa tartý kerek.

Jalpy, Úkimettiń jumysyna ortasha degen baǵa berýge bolady. Úkimet tabandylyq tanytýǵa tyrysýda. Biraq qazirgi kezeńde bosańsýǵa bolmaıdy. Jumys qarqynyn barynsha kúsheıtý qajet. Jańa, tyń ádis-tásilderdi qoldaný kerek. Úkimet jedel áreket etetin operatıvtik shtab qana emes, naqty reformalardy usynatyn jáne júrgizetin basty memlekettik mekeme bolýy kerek. Ekonomıster, kásipkerler kóp. Shetinen bilimdi, daryndy. Biraq olardyń naqty usynystary az, tipti, joq dep aıtýǵa bolady. Kúzge qaraı, múmkin, kadrlyq sheshimder qabyldaý kerek bolady. Erekshe daǵdarys jaǵdaıynda bul óte qajet ekeni túsinikti, dedi Q.Toqaev.

Ishki jalpy ónim kólemi ósti

Sondaı-aq jıyn barysynda Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov pen Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov baıandama jasap, eldegi ahýal týraly áńgimelep berdi.

Úkimet basshysynyń aıtýynsha, bıylǵy qańtar-maýsymda ishki jalpy ónimniń ósýi 3,4 paıyzdy quraǵan. Taýar óndirisi 4,1 paıyzǵa, qyzmet kórsetý salasy 2,1 paıyzǵa artqan. О́ńdeý ónerkásibinde, qurylys, saýda men kólik salalarynda qarqyndy ósim baıqalady.

Bıylǵy qańtar-mamyr aılarynyń qorytyndysy boıynsha syrtqy saýda taýar aınalymy 41 paıyzǵa ósip, 51 mlrd dollardy qurady. Eksport 59 paıyzǵa, onyń ishinde óńdelgen taýarlar eksporty 35 paıyzǵa kóbeıdi. Jalpy, oń saýda balansy 2,6 esege artyp, 17,1 mlrd dollardy qurady, dedi Á.Smaıylov.

Ulttyq Bank tóraǵasy Ǵ.Pirmatov qar­jy júıesiniń turaqtylyǵyn qamta­masyz etý boıynsha qabyldanǵan shara­larǵa toqtaldy. Máselen, qarjylyq turaq­tylyqty qamtamasyz etý jáne teńgedegi aktıvterdi saqtaý úshin Teńgedegi salymdardy qorǵaý baǵdarlamasy qabyldanǵan.

Ulttyq qor men zeınetaqy aktıvteriniń uzaq merzimdi kezeńdegi kiristiligi oń kúıinde qalyp otyr. Bıylǵy jylǵy sáýirden bastap Úkimetpen birlesken jumys aıasynda Qazaqstan memlekettik baǵaly qaǵazdary FTSE Frontier EM Government Bond ındeksine engizildi. JP Morgan damýshy naryqtardyń memlekettik baǵaly qaǵazdarynyń ındeksine engizý úshin eldiń memlekettik baǵaly qaǵazdaryn «jiti baqylaýǵa» aldy. Ulttyq bank 1 shildeden bastap Lezdik tólemder júıesin jáne Tólem kartochkalarynyń bankaralyq júıesin ónerkásiptik paıdalanýǵa qosty. Paıdasy men shyǵasylaryn baǵalaı otyryp, sıfrlyq teńgeni engizý týraly sheshim qabyldaý modeli ázirlendi, dedi Ǵ.Pirmatov.