Kınoda shyrqalatyn ánderdiń kóbi sol týyndyny túsirý barysynda jazylǵany týraly málimet bar. Alaıda biz nazar tigip otyrǵan halyq áni «Iаpýraı» osy fılmde erekshe mánerde oryndalady. Halyq áni degen soń ataqty, kemeline kelgen shyǵarma ekeni aıtpasa da belgili. Bul ánniń shyǵý tarıhy, oryndaǵan ánshiler, halyq arasyna taraǵan túrleri jóninde tere berse bir kitapqa júk shyǵar. Zataevıchten bastap Ilııa Jaqanovqa deıin erekshe toqtalyp zerttegen, tujyrymdy pikirler aıtqan. Yntyǵyp shyrqamaǵan ataqty ánshi de kemde-kem. Zataevıchke jetkizgen eski ánshiler Shombal Dospambaev pen Ǵalymjan Shyńǵalıevten bastap Isa Baızaqov, Rıshat Abdýllın, Ermek Serkebaev, bertinde Dımash Qudaıbergenge deıin oryndap keledi. Radıonyń qorynda Qurmanbek Jandarbekov jazdyrǵan nusqa saqtaýly ekendigin aıtady I.Jaqanov. Ásirese «Isanyń tenor úninde qushtarlyq dýyldap turatyn edi» dep eske alady eken Latıf Hamıdı.
Zataevıch týyndyny Oral óńirinen, eki ánshiden eki túrin jazyp alǵan desedi. Ekeýinde de «Iа, pirim» atalǵan. Keıbir zertteýshiler «Iаpyraı» dep te ataıdy. Aınalyp kelgende, úsheýi de dybystyq ózgeriske ushyraǵan bir sóz sııaqty. Qazaqtyń «Iаpyraı, á!» tańǵalǵan sózi aınalyp kelgende «Iа, pir-aı, á?!» degeni emes pe? Sovet zamanynda pirden, musylmandyqtan qashqan joq pa? Sondyqtan «Iаpýraı» atalyp kete bergen shyǵar deıdi bir oıymyz. Án alysqa ketkeni sonsha, jelilerde sheteldik mýzykanttar da melodııasyn romans retinde tartyp júrgenin kórgenbiz.
Endi bul ánge Sháken Aımanovtyń ne qatysy bar deısiz ǵoı. Bar. Ataqty «Taqııaly perishteniń» ortasynda «Iаpýraıdyń» shyrqalýy tegin emes. Jáne ol jalǵyz-aq nusqada emes, áýeli dombyrada, odan keıin operada Serkebaev oryndaıdy. Al dombyradaǵy negizgi nusqany Sháken Aımanovtyń ózi shyrqaǵan kórinedi. Estýimizshe solaı. Kıno aıaqtalǵanda ol jazyla qoımaǵan syńaıly. Qarap tappadyq. Dál osyǵan shuqshıyp otyrǵan sebebimiz, «Iаpyraı» ániniń negizgi nusqalarynyń biri osy Sháken Aımanov salǵan túri sııaqty. Qazirgi oryndaýshylardan ózgerek estiledi onda. Úzildirip, boıaýyn qanyqtyryp, asa bir jaılylyqpen jetkizedi. Kınony kórip otyrǵanda eleýsiz ótip ketýińiz kádik, sebebi oqıǵalar tizbegi jetelep, kóńildi kúlki bılep almaı ma «Taqııaly perishtede»? Dál sol án shyrqalar tustyń ózi kúlkili. Álgi ándi shyrqaıtyn adam Taılaqtyń sheshesine qarata «meniń ákem jas kúninde sizdiń shesheńizdi kórgende sózsiz ǵashyq bolar edi...» demeı me, ol kisiniń jary joǵyn bilip. Sóıtip otyrǵanda ánniń negizgi nusqasynan kóńil taıyp ketýi ábden múmkin. Al qaıyra tyńdasańyz tushynbaı ketpeısiz. Oryndaýshylyq máner men daýystyń qasıetine. Júrektiń qasıeti daýystan seziledi. Kóńildi ún tereńdigi baýraıdy. Tereńdik árdaıym kemeldikpen ushtasyp jatpaı ma? Jáne dombyrany qaǵysy ózgeshe, múlde tamasha. Daýys jaıly, jaımashýaq, baıypty estiledi de dombyra asyqtyryp, sonyń sońynan qýyp kele jatqandaı áserge qaldyrady. Ǵajaby da sol. Oral óńirinen jazylǵan ánniń tabıǵatyn dombyrany shertý dástúri baıqatatyndaı. Quddy bir aýyldyń tynyq, jaıly keshinde ǵashyǵyna asyqqan júrektiń alqynysyn estýge bolady. Árıne bul ǵajap. Keıingi oryndaýshylar, ánshiler Sháken Aımanov oryndaǵan osy túrine zer salsa qalaı qabyldanar eken? Bizdińshe, damı túsedi.
Ánniń sózi týraly da ártúrli aıtylady. Kóptegen derekterge ushyrastyq. Bir áńgimelerde Maǵjan Jumabaev jazǵan deıdi. Belgili kúıshi Seken Turysbek: «Osy sekildi «Iаpýraı» áni qandaı keremet! Tek Maǵjan syndy klassıkterdiń ǵana qolynan keledi ondaıdy týdyrý. Al biz ony op-ońaı avtordan julyp ala salamyz da, halyqtiki deı salamyz. Maǵjan Jumabaevtyń «Jazyǵyn» da kóp jurt bile bermeıdi, mine, naǵyz ult úshin týǵan, qaıtalanbas týyndy dep men sony aıtar edim. Maǵjan atamyzda kóp án bolǵan», deıdi.
Isa Baızaqov qazaq ánderine jańasha sóz jazarda osy «Iаpyraıdy» tyńdap alady eken. Temirqazyq bolǵany ǵoı.
Án de halyqpen bir túlep, zamanmen birge jańaryp otyrmaı ma? Máselen, Muhıttyń «Aınamkóziniń» Ǵarıfolla Qurmanǵalıev oryndaǵan áýelgi nusqasy men keıin Baıan Nurmysheva oryndaǵan túrin salystyrýǵa bolady. Ony da joqqa shyǵara almaısyz ǵoı. Halyq qabyldady.
Kınoda shyrqalǵan ánniń túrinde dombyra qaǵysy sózdegi jaımashýaq kóńil kúımen ádemi jymdasqan. Baıypty, úzildirgen daýysty asyǵyp qýyp kele jatqandaı.
Jaz bolsa jarqyraǵan kóldiń beti,
Kógerip kórinedi, ıapýraı, alys sheti.
Dirildep tolqyn basqan móldir sýyn
Shaıqaıdy jas baladaı, ıapýraı,
jeldiń lebi.
Altyn bý aına kóldiń betin jabar,
Aq sáýle kókten tónip, ıapýraı,
marjan taǵar.
Esime aq sáýlemdi alǵan kezde
Aq monshaq jylt-jylt etip, ıapýraı,
jerge tamar.
Kim jazsa da azabynan ǵajap jasaǵany baıqalady!
