Aıta keteıik, qordy eleýli isimen elge tanymal qoǵam qaıratkeri, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Qaırat Aıtbaev basqarady. Osyndaı sharalardyń ishinde eń aýqymdysy ári mańyzdysy – Túlkibas aýdanynyń bastapqy tarıhı ataýyn qaıtarý. Sońǵy jyldary qaıyrymdylyq qory osy máseleni sheshýge erekshe den qoıyp, ósip kele jatqan jas urpaqtyń sanasyna eldik, ulttyq múddeni uıalatýda aıtarlyqtaı jumystar atqaryp keledi. Budan bólek Qordyń ımandylyq baǵytynda júzege asyryp jatqan jobalary da az emes.
Kezinde qazaq kórkemsóziniń kóshbasshysy atanǵan halyq jazýshysy Sherhan Murtaza aǵamyz Túlkibas ataýyn Túrkibasy dep ózgertý kerektigin Táýelsizdikke qol jetpeı turyp-aq talaı ret jazdy. Elep-eskererlik tyń derekter keltire otyryp, osyndaı baıyrǵy ataýlar aldaǵy ýaqytta azattyqtyń aq tańymen birge qaıta jańǵyryp, ult rýhymen úndesetinine sengen. Sol aıtqandarynyń birinde: «Túlkibasy dese, men túlkiniń basyn elestete almaımyn. Túrkibasy dese, kóne zaman kóz aldyma kelip, kólbeńdeı beredi...» degen edi. Endeshe Túlkibasy ataýyn Túrkibasyǵa ózgertý búgingi urpaqtyń tarıhı paryzy. Sherhan Murtaza buny keıingi urpaqqa amanat etip qaldyrdy. Amanatqa qııanat jasamaǵan qazaqpyz. Moıynyna qaryz ilmeı, Sheraǵańnyn amanatyn oryndaý, búgingi óskeleń urpaqtyń basty mindeti dep sanaımyz. Túrkibasy – Uly Jibek joly boıynda Alataý men qart Qarataýdyń qaýyshqan jerinde ornalasqan, tabıǵaty tamyljyǵan, tula boıy tarıhqa tunǵan, shejireli de berekeli baı ólke.
Ǵajaıyp jer tarıhynyń tuńǵıyǵyn úńile sholar bolsaq, áride, tym tereńde jatqany ańǵarylady. Kezinde «Sharabvent», «Buduqkent», «Tlmtodj», «Abardedj» degen úlken qalalardyń orny anyqtalǵan. Bertin kele kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Turar Rysqulovtyń tikeleı basshylyǵymen 1926 jyly qoryq bolyp ashylǵan Aqsý-Jabaǵylynyń jaıy – beti qunar, túbi shúıgin bólek syr. Aýdanda sonymen qatar nebir áýlıe-ámbıeler mekendegen tarıhı úńgirler kóp. Ataqty Arys pen Qulan ózeniniń qosylar tusynda qos órkeshti Túrkibasy tóbesi tur. Túrki-Túrkesh qaǵanattary tusynda qaǵandardyń ordalary qonǵan. Aq shatyrlary tigilgen. Munda uly jıyndar ótken. Tarıhı derek boıynsha VI-VII ǵasyrda bul jerde ataqty Túrkibasy Estemes Dýly Qaǵan shatyryn tigip, el basqarǵan degen sóz bar. Sonyń qurmetine taý Túrkibasy dep atalyp ketken. El áli kúnge deıin tóbedegi Túrkibasy áýlıe bastaýyna baryp zııarat jasap turady.
Ataqty akademık Bartold: «Túlkibas múlde qate ataý, durysy – Túrkibasy» dep dálelmen jazǵan. Sol aıtqandaı, Túlkibas aýdanynyń atyn Túrkibasy dep ózgertý týraly másele kópten beri jarııa etilip júr. Keıingi jyldary aýdan halqynyń arasynda qyzý talqylanyp, Túrkibasy ataýyna basymdyq berilip jatqany taǵy anyq. Bul máseleniń oblystaǵy tipti respýblıka kólemindegi zııalylar, ásirese, aqyn-jazýshylar men ǵalymdar ortasynda jıi kóterilgeni málim. Parlament depýtattary tarapynan da qoldaý tabýda. Tipti kezinde Premer-mınıstrge deıin jetip, istiń aqıqaty ashyq aıtyldy. Aıta ketý kerek, 2018 jyly referendým ótkizilip, aýdan halqy Túrkibasy tarıhı ataýy qaıta berilýin biraýyzdan qoldaǵan bolatyn. Referendým nátıjesi oblys ákimdigi tarapynan qoldaý taýyp, Prezıdent ákimshiligi jan-jaqty qarap, oń sheshimin tapqandaı bolǵan. Sonyń negizinde Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń «Túrkistan oblysynyń Túlkibas aýdanyn qaıta ataý týraly» (20 qarasha 2018 jyly) qaýlysy daıyndalǵan. Keıinnen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa hat joldandy. Onda «Aýdan halqy men óńir jurtshylyǵynyń tilegin qoldap, tarıhı ádildik ornaýyna yqpal etip, el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı halyq rýhyn kóteretindeı dem beretin oń sheshim qabyldaýyńyzdy suraımyz» delingen.
Birtýar tulǵa Sherhan Murtaza aıtqandaı, «Túlkibasy – tulparlar týǵan jer, suńqarlar qonǵan jer». Tańǵajaıyp tabıǵatymen tartymdy óńir kún ótken saıyn kórkeıip keledi desek, Táńirtaýdyń tekti tóri Túrkibasy keń baıtaq Qazaqstan jeriniń kıeli bir bólshegi, jer jannaty ispetti. Sońǵy jyldary salynǵan «Shynar bastaý» rýhanı demalys aımaǵy búginde shıpaly sýy bar, halyq kóp keletin kıeli orynǵa aınalǵan. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, shuraıly ólkeniń ejelgi esti ataýyn ózine qaıtaryp, Sheraǵańnyń amanatyn oryndaýǵa bárimiz qosylyp atsalyssaq degen oı edi.
Senbek ERALY,
Sherhan Murtaza atyndaǵy qaıyrymdylyq qory tóraǵasynyń orynbasary,
Túlkibas aýdanynyń Qurmetti azamaty
