Eli úshin týǵan esil er

О́tken ǵasyrdyń 20-30-jyldarynda Mańǵystaýda ótken oqıǵalar týraly zertteý jumysyn júrgizip, ony basy­lymdarda jarııalaǵan bolatynmyn. Zertteý eńbegimizdiń bir bólimi saıası qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan halyq batyry, Adaı tóńkeris komıtetiniń birinshi tóraǵasy, Qazaqstan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń múshesi, eliniń aýmaq­tyq tutastyǵy úshin kúresýshilerdiń bipi Álnııazuly Tobanııazǵa arnalǵan edi.

Tobanııaz Álnııazuly Mańǵystaý ólkesi, Qarataýdyń boıyndaǵy Aqshy­myraý degen jerde 1875 jyly kedeı otbasynda dúnıege kelgen. On úsh jasqa tolǵanda ákesi dúnıeden ozyp, otbasynyń taýqymeti moınyna erte túsedi. Ol jastyǵyna qaramaı ózinen ke­ıingi ini-qaryndastaryna qamqor bolyp, sharýashylyq jumystarymen erte shuǵyldanady. Jastaıynan aqyldy, sózge sheber bolyp, aýyldastary arasynda erterek kózge túsedi. Barǵan saıyn ataǵy elge jaıylyp, oǵan halyq úlken úmit artady.

Tobanııaz patsha ókimeti tusynda Bozashy túbegindegi Shylym bolysyna bolys bolyp saılanady. Biraq bul qyzmetti uzaq atqarǵan joq. Sebebi Reseı patshasynyń 1916 jylǵy maýsym jarlyǵyna qarsy turyp, qazaq jigitterin armııanyń qara jumysyna bermeý úshin jergilikti ákimdermen bitispes kúreske túsedi. Aqyrynda ony túrmege jaýyp, tek Aqpan tóńkerisi kezinde bosatylady. Iаǵnı sanaly qyzmetiniń basynan-aq halyq jaǵynda boldy.

Qazan tóńkerisi bastalǵanda Tobanııaz áskerı jasaqshylar qolbasshylary­nyń biri retinde búkil Adaı ýezinde aty áıgili azamat bolǵan kezi edi. О́zi jeti ata­synan kedeı bolǵandyqtan, Qazan tóń­kerisin úlken úmitpen qarsy alyp, Keńes ókimetin ornatýǵa belsene aralasady.

Keńes ókimeti Mańǵystaýda Qazan tóńkerisinen keıin 15 kúnnen soń ornady. Jańa ókimetti qoldaýdyń bir aıǵaǵy 1918 jyldyń tamyzynyń 23-inde Mańǵystaýǵa, Qaraǵan túbegine Astra­han qalasynan teńiz arqyly Á.Jangel­dın bastaǵan ınternasıonaldyq otrıad­tyń kelip túskeni bizge málim. Bulardy Tobanııaz Álnııazuly bastaǵan el azamattary qarsy alyp, Bozashy túbegine, eldiń qalyń ornalasqan jerine jetkizedi.

Osy kezde el ishinde «Mańǵystaýǵa orys áskerleri kelipti, bular da baıaǵy patsha basqynshylary sııaqty halyqqa qysymshylyq jasaıtyn orys otarshylary bolar» dep jergilikti qazaqtar seziktene bastaıdy. Biraq Tobanııaz jáne basqa da el azamattary halyq arasynda durys túsinik jumysyn júrgizip, jurtqa shyndyqty aıtty. Adaılar ınter­na­sıonaldyq otrıadty qarsy alyp, Álibı Jangeldınge qoldaý kórsetti. Tobanııaz óz tarapynan el arasynda ókimet saıasatyn, onyń maqsaty jóninde túsinik jumysyn júrgizip, Qaratóbe, Mástek degen jerlerde Adaı eliniń sezin ashyp, Mańǵystaý revolıýsııalyq komıtetin qurdy. Bul 1918 jyldyń kúzi bolatyn.

Tobanııazdyń uıymdastyrýymen Jangeldın otrıady kerekti adam kúshimen, kólikpen, azyq-túlikpen qamtamasyz etildi. El arasyndaǵy alaýyzdyqtan, qaýip-qaterden jol tabýdyń arqasynda sý tapshylyǵyna jolyqtyrmaı, otrıad­tyń aman-saý, eki jarym aı jol júrip, Aqtóbe maıdanyna, Shalqarǵa jetýine kómektesti. Jergilikti halyq Álibı Jan­geldın ekspedısııasyna 600 túıe, 700 jylqy berip, jolshybaı tamaqpen, jem-shóppen qamtamasyz etti. Tobanııazdyń kómegimen 100-den asa qazaq jigitteri ekspedısııa jaýyngerleri qataryna qosylady.

T.Álnııazuly Mańǵystaý revolıý­sııalyq komıtetiniń tóraǵasy qyzmetimen qatar, Qyrǵyz (Qazaq) dala ólkesiniń tótenshe komıssary Álibı Jangeldınniń Mańǵystaý ýezi boıynsha orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Tobanııazǵa mundaı memlekettik turǵydaǵy jaýapty mindettiń júktelýin tómendegi qujattan kórýge bolady:

«Dala ólkesiniń tótenshe komıs­sarynyń Mańǵystaý ýezi boıynsha orynbasaryna ınstrýksııa.

Mańǵystaý ýezi. Qazan aıy, 1918 jyl.

Torǵaı oblysyna ketýime týra kelgen­dikten, bul jerdegi turǵyndardy Keńes ókimeti men Qyrǵyz (Qazaq) ólkesiniń avtonomııasyn uıymdastyrýǵa daıyndyq jumystaryn júrgizý úshin, Sizdi ózimniń Mańǵystaý ýezindegi orynbasarym etip qaldyramyn.

Siz tikeleı maǵan baǵynatyn, ýezdegi joǵarǵy ókimet bolyp tabylasyz, son­dyqtan Sizge júktelgen tapsyrmalardy oryndaý barysynda meniń kómegime súıenýińizge bolady, – deı kelip, ... ár­túrli shekaralyq daýlardy sheshýge jáne kórshilik qatynastardy ornyqtyrý úshin kórshilerińizben kelissóz júrgizýge quqyńyz bar. ...

Qyrǵyz ólkesiniń dalalyq tótenshe komıssary Á. Jangeldın.»

1920 jyly 4 qazanda Búkilqazaq­standyq I sezd Mańǵystaý ýezin Adaı ýezi dep jarııalaıdy. 1917-1920 jyldary birde aqtardyń, birde qyzyldardyń qolyna kóshken ókimet óz bıligin Fort Aleksandrovsk qalasynan basqa jerge júrgizýge shamasy jóndi kelmedi.

Mańǵystaý túbeginen bastap, Oıylǵa deıin, bip jaǵy Sam qumdarynyń oń­tústigine, odan ári Aral teńizine deıin sozylǵan keń-baıtaq dalada kóship júr­­gen el arasynda birden-bir bılik júr­­gizý quqy tek qana revolıýsııalyq komı­tettiń tóraǵasy, «Adaıdyń hany» atan­ǵan Tobanııaz Álnııazulynyń halyq ara­syndaǵy asa joǵary abyroıy men bedeliniń arqasynda júrdi deýge bolady. Tobanııazdyń basshylyǵymen revo­lıýsııalyq komıtetter eldiń jaǵdaıyn túzeý jolynda buqara arasynda saıa­sı, mádenı-tárbıelik, áleýmettik sharýa­shylyq jumystaryn júrgizdi.

Alǵashqyda ult isteri jónindegi ha­lyq komıssarynyń orynbasary, sodan soń kóp keshikpeı Qyrǵyz (Qazaq) ólkesin basqarý boıynsha áskerı revo­lıýsııalyq komıtetiniń tóraǵasy bol­ǵan S.S.Pestkovskııdiń qoldaýymen Qyr­ǵyz (Qazaq) áskerı komıssarıaty arqyly Adaı ýezi revkomynyń qura­myna engizilgen Danılov pen Holod­kov jáne Fort-Aleksandrovskidegi Ke­ńes ókimetiniń ókilderi Tobanııazǵa senim­sizdikpen qaraıdy, ácipece ýezdiń áskerı komıssary Laptev jáne ýezdegi tótenshe komıssııanyń tóraǵasy Mankovıch­pen ara qatynastary barǵan saıyn shıele­nise túsedi. Onyń bir sebebi bulardyń barlyǵy Tobanııazdyń bolystyq jáne aýyldyq revkomdardy qurǵan kezde Adaı ishindegi bedeldi adamdarǵa súıengenin qoldamaı, olardy Keńes ókimetine jat elementter dep eseptedi.

Keńes ókimeti ornaǵan kezinen bastap-aq Mańǵystaý ýezinde mılısııa, sot, prokýratýra, taǵy da basqa organdar bol­ǵanymen, olardyń jumystary Toba­nııaz basshylyq etken kezde, bıler alqa­symen, eskiden kele jatqan el dástú­rimen baılanystyrylyp júrgizildi. El arasy alys, kóshpendi elde qylmys ta az bolatyn, tipti qylmysqa qarsy júıeli zań­dar da joqtyń qasy edi. Sondyqtan da el arasyndaǵy jer daýy, jesir daýy, barymta, qun tóleý jáne taǵy da basqa usaq-túıek kelispeýshilikter artynda ókinish, kek qaldyrmaıtyn halyqtyń dástúrli bıler sotymen sheshiletin.

Biraq Tobanııazǵa onyń qyzmetiniń bas kezinen-aq ortalyq qyryn qarap, syrt­taı qaýiptenip, oǵan senbeı únemi baqy­laýda ustaǵan sııaqty. Sol kezdiń ózinde-aq, 1921 jyly 13 kańtarda RKP Kırpartbıýro­nyń otyrysynda KırSIK-tiń músheliginen úmitker Ál­nııazov pen Jubaevty bekitý týraly másele qaralyp, onda Ishki Ictep Ha­lyq Komıssarıatyndaǵy materıaldar anyq­talǵansha Álnııazovti bekitýdi ýaqytsha toqtata turý týraly qaýly qa­byldanǵan. Sol jyly 3 naýryzda Qazaq­stan Ortalyq Atqarý Komıtetine Álnııazovti saqtyqpen qaıtaryp alý tý­raly usynys jasaýǵa sheshim qabyl­dansa, al 30 sáýirde endi Temir aýdanynan Álnııazov ústinen túsken aryz qaralypty.

Aqyrynda ony 1921 jyly 14 sáýir­degi Kırpartbıýro otyrysynyń qaýly­symen Adaı revkomynyń tóraǵasy etip bekitedi. Biraq1922 jyly ony qýda­laýǵa Memlekettik birikken saıası bas­qar­manyń ókilderi belsene kirisedi. Alashorda úkimetiniń batys bólimshesiniń jetekshileri – Halel Dosmuhamedov pen Jahansha Dosmuhamedovpen onyń tyǵyz baılanysta bolǵandyǵynan da qaýiptense kerek.

Tobanııaz kontrrevolıýsııalyq toptyń basshysy, qol astynda Qurmash Qosjanov bastaǵan qarýly toby bar dep kinálaýyna negiz boldy. «Qosjanov Qurmash bastaǵan bandylar qozǵalysynyń basty dem berý­shisi ápi ıdeologııalyq jetekshisi, «Adaıdyń hany» Tobanııaz Álnııazov. Ol ózi de bandylarǵa qosylyp, olardyń qımylyna erip júr...» – dep kórsetedi «Adaılar isinde». Keıbir derekterge qa­raǵanda Qurmashtyń Tobanııazben baı­la­nysyn ótirikke shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq Tobanııaz Qurmashty jónge salyp, onyń qarýly tobyn Túrikmen, Horezm jaqtan jasalatyn tonaýshylyq sha­býyldarǵa toıtarys berip, halyq ty­nyshtyǵyn qorǵaý úshin paıdalanǵan.

1921 jyly Horezm jerinen Adaı ýeziniń shekaralas aýyldaryna birneshe ret shabýyl uıymdastyrylady. Buǵan deıin de uzaq ýaqyt boıy Adaı ýeziniń terrıtorııasyna túrikmen qaraqshylary shabýyl jasap, jergilikti adamdardy óltirip, maldaryn aıdap áketip otyrǵan. Tobanııaz birneshe júz qarýlanǵan adamdarymen 1921 jyly qyrkúıekte Qońyrat qalasyna baryp, eshqandaı qaqtyǵyssyz el basshylarymen kelissóz júrgizedi. T.Álnııazulynyń Qońyratqa baryp, elge tynyshtyq ornatýyn, halyq arasyndaǵy onyń abyroıyn, bedelin arttyra túsedi de, kerisinshe, bul jergilikti ákimshilikke, partııa-keńes qyzmetkerlerine unamady. El ishinde alaýyzdyq kúnshildik, rýshyl­dyq, baqtalastyq órbıdi.

Partııa-keńes basshylary men revo­lıýsııalyq komıtettiń arasyndaǵy ju­mys babynda da qaıshylyqtar biline bas­taıdy. Jańa ókimettiń – jaı halyq­qa, jumysshy-sharýaǵa erkindik beriledi, barlyq azamat teń quqyqty bolady degen sııaqty úndeýleri, partııanyń, ke­ńestiń saıasatyn jete túsinbegenderdiń, ácipece basshy qyzmetkerlerdiń arasynda qaıshylyqtar týǵyzbaı qoıǵan joq. Bireýler revolıýsııalyq komıtettiń us­taǵan baǵytyn qoldasa, sholaq belsendi kommýnıster keńesti qoldady.

Bul jaǵdaı T.Álnııazulynyń istegen ic-áreketteri úshin ony qyzmetinen alý kerek degen jergilikti kommýnısterdiń ótinishterine ortalyq basqarý organ­darynyń qulaq asýyna týra keldi. 1922 jyly ol tutqyndalyp, Orynborǵa jó­neltiledi.

Tobanııaz Álnııazulyna qarsy qoz­ǵalǵan aıyptaýlarynyń máni KazSIK-tiń tótenshe ókili men oblystyq partııa komıtetine, Qozybekovke 1922 jyly qyrkúıektiń 6-synda GPÝ-diń Adaı ýezi boıynsha ókili Rybosledovtyń jol­daǵan málimetinde baıandalǵan. T.Ál­nııaz­uly men onyń serikterine qyr­daǵy turǵyndardan qarý-jaraq jınaý jónindegi GPÝ organdarynyń ic-qyzmetine kórsetken qarsylyq áreketi, jeke-dara «handyq» bılik ornatqany, sonyń ishinde 1921 jyldyń azyq-túlik jónindegi salyqtyń oryndalmaı qa­lýy revkom tóraǵasynyń áleginen degen ­aıyptar taǵyldy. Buǵan arhıv derek­teri kýá.

Revolıýsııalyq komıteti tóraǵasy Tobanııazdyń ornynan alynýynyń birinshi sebebi, onyń Horezmge joryǵy bolsa, ekinshi sebebi, partııa, keńes qyz­metkerleri men revkom apparatynyń arasyndaǵy qaıshylyq boldy.

Horezmge saparynan keıin, res­pýb­lıkanyń joǵarǵy organdary revkom­­nyń jumysyn, onyń el arasyndaǵy júr­giz­gen saıasatyn qatty tekserip, olar­dyń ­basshylaryn qysymǵa ala bastady. Keıin ornynan alyp, qylmystyq iske tartty. Sol kezdegi ýez halqynyń úkimet saıasatyna qarsy beleń alǵan narazyly­ǵyn revolıýsııalyq komıtettiń basqa da bedeldi azamattarynan kórdi. Sonyń ishinde Tobanııazdy barlyq keleńsiz jaǵdaıdy uıymdastyrýshylardyń basshysy retinde aıyptap, onyń so­ńyna shyraq alyp tústi. Osyǵan bir dálel №1353 Búkilodaqtyq Tótenshe komıssııanyń bir qujatynda oǵan mynadaı minezdeme beredi: «Tobanııaz Ál­nııazuly áýletti, qurmetti tuqymnan, Qazaqstanda óte bedeldi, belgili adam, patsha ókimeti tusynda birneshe jyl bolys bolǵan, buryn da, qazir de úlken baı... Barlyq Adaı jerinde úlken bedeldi, yqpaldy adam. Ol 1920-1923 jyldary okrýg revolıýsııalyq komıtetiniń tór­aǵasy boldy, ol jumystan túskennen keıin de adaıdy basqarýyn qoıǵan joq, «han» atandy. О́zine «Alladan basqa táńir joq, Muhammed onyń elshisi» degen jazýy bar din ýaǵyzyna sáıkes mór jasatty. Keńes ókimetiniń zańyna baǵyn­baı, el arasynda ústemdik júrgizedi. El ishin­degi jaǵdaıdy turmystyq, din jolymen sheshti» delingen. Osy sııaqty minezdemelerdi budan basqa birneshe qujattan kezdestirýge bolady.

Tobanııazdyń búkil qazaq halqynyń, onyń ishinde Adaı okrýgi, eliniń aldynda yqpaly asa zor bolǵanyn, partııa-keńes organdary da, memlekettik birik­ken saıası basqarmanyń apparattary da moıyndaǵan. Ol revolıýsııalyq komıtettiń tóraǵasy jumysynda júr­gende Adaı okrýginiń 1919 jylǵa deıin Túrikmenstanǵa baǵynýyna narazy bolyp, Orynbordaǵy Qyrǵyz (Qazaq) Res­pýblıkasynyń basshylarymen 4 aıdaı sóılesip, osy jumysty durys she­ship, Adaı okrýgi 200 jyldan keıin Qazaq­stannyń quramyna engen.

Revolıýsııalyq komıtetter, aýyl­dyq keńester, keıin Tobanııazdyń usy­nysymen aýyldyq revolıýsııalyq komıtetter bolyp qaıta qurylyp, eldiń jaǵdaıyn túzeý jolynda buqara arasynda saıası, mádenı-tárbıelik, áleýmettik-sharýashylyq jumystaryn júrgizedi. El tek revolıýsııalyq komıtetti tanydy, el arasynda bulardyń qajettiligi arta tústi.

Partııa-keńes yqpaly halyq arasynda mardymdy túrde júrgen joq. Munyń birinshi sebebi, ol kezde partııa qataryna tartylǵandardyń sany óte az bolsa, olardyń bilim deńgeıi, saıası saýattylyq ópici óte tómen boldy. Sondyqtan ha­lyq arasynda keńestiń jumysyn tııa­naq­ty túrde úgitteýge shamalary kel­medi. Halyq burynnan kele jatqan ádet-ǵurpyn, salt-sanasyn, áleýmettik jaǵdaıyn kúrt ózgertip, partııa-keńes saıasatyna sáıkes júrgizýge asa yntaly bolǵan joq. Ekinshiden, aýyldyq keńesterde, aýyldarda, sharýashylyq qyzmetterine jastar, «tilektester» to­by tartyla bastaǵanmen, komsomoldar qa­ta­ryna kirýshiler sany kóbeıgenimen, bulardyń belsendiligi de onsha artyp jarymady. Úshinshiden, partııa-keńes jumystaryna kirgenderdiń arasynda, basshylyq jumysqa, bılikke talasýǵa áýestenýshiler de az bolǵan joq. Osyny iske asyrýda ótirik-ósek, para berý arqyly jaqyn týystaryn bılik ornyna, saýda-sattyq jumysyna ornalastyrýǵa bar kúshterin saldy, mundaı jaǵdaı keńes saıasatyn júrgizýge asa zor qıynshy­lyq ákelip, ókimet isine keleńsiz kóleńke túsirdi.

Osyndaı keleńsiz jaǵdaılarǵa tótep beretin bip ǵana organ – revolıýsııalyq ­komıtet boldy. Revolıýsııalyq komı­tet­tiń júrgizgen saıasaty halyqtyń salt-turmysyn, ádet-ǵurpyn, eskiden kele jatqan el arasyndaǵy qarym-qatynasty, daý-janjaldy, sonyń ishinde, jer daýy, jesir daýyn, barymtalardy sol kezdegi Keńes zańy men onyń saıasatyna baılanystyra otyryp júrgizýge tyrysý boldy.

1927-1928 jyldardan bastap Adaı okrýginde alym-salyq, mal daıyndaý naýqany kezindegi asyra silteýshiliktiń saldarynan halyq arasynda narazylyq­ty kúsheıte tústi. О́kimet saıasatynyń burmalaýshylyǵynan, baılar da, orta sharýalar da, tipti 10-15-teı qoı, 3-4 qarasy bar kedeıler de tirkelýge iligip, bolmasa barlyq malyn salyqqa tólep, qaıyrshylyqqa ushyraı bastady. Osydan qashyp bas saýǵalaý úshin, birqatar baılar, áldi sharýalar basqa jerlerge údere kóshe bastady.

Osyndaı aýyr jaǵdaılardyń oryn alý sebebin zań burmalaýshylardyń tarapynan bolyp jatqanyna joǵarǵy ókimet basshylary mán bermedi. Kezinde tyńǵylyqty shara qoldanýdyń ornyna, muny eldiń bedeldi azamattaryna japty. «Eldiń arasyna iritki salýshylar, halyqty ókimetke qarsy bas kóterýge uıymdastyrýshylar» dep qylmystyq iske tartýdy kóbeıtti. Birikken saıası basqarmanyń kontrrevolıýsııalyq «Adaıdy qutqarý» toby týraly tergeý qujattarynda: «Álnııazuly Tobanııazdyń bastamasymen qupııa jınalys ótkizilip, onda eldi Túrikmenstanǵa, Aýǵanstan men Persııaǵa kóshýge úgitteý júrgizildi» dep kórsetilgen. Qujattarǵa qaraǵanda, osyndaı keleńsiz jaǵdaılardyń bel alýynyń basty sebebi Tobanııazdyń basqarýymen uıymdastyrylyp júrgen ic delinip, munyń ústinen neshe túrli málimet jınaǵan.

Qujattardaǵy málimetterge qara­ǵan­da jáne Tobanııazdyń tergeý kezindegi jaýaby boıynsha da partııa-keńes organdary, Qazaqstandaǵy Memlekettik birikken saıası basqarmasy Tobanııaz­dy ornynan alǵannan keıin de, «zań­dyq jolyn tastaǵan joq, el osy kisige baǵy­nady, osynyń aıtqanyn ja­saı­dy» dep sońynan qalmaǵan. El ishin­degi yńǵaısyz jaǵdaılarǵa deıin Tobanııazdyń yqpalymen bolyp jatyr dep bilgen. T.Álnııazuly sońyna túsken Birikken saıası basqarma 1929 jyldyń jeltoqsanynda onymen bipge taǵy da birneshe adamdy tutqynǵa alady. Bul iske «Baılardyń, saýdagerlerdiń, patsha ókimetiniń burynǵy Adaı okrýgi Keńes qyzmetkerleriniń kontrrevolıýsııalyq uıymy» degen qylmysty iske qaty­nasý­shylar dep, Qylmystyq kodekstiń 58-2 babymen 70 adamdy aıyptap tutqyndaǵan.

1930 jyldyń naýryz aıynyń basynda Tobanııazdyń ústinen júrgizilgen tergeý ici aıaqtalǵanǵa uqsaıdy. Oǵan dálel de bar. 1930 jylǵy 12 qyrkúıekte Birikken saıası basqarmanyń Gýrev okrýgtik bólimi T.Álnııazulyn Almatyǵa tolyq quqyqtyq ýákildiginiń qaraýyna jiberýge qaýly qabyldaıdy. Biraq onyń ne úshin Almatyǵa aldyrylǵandyǵy jóninde qujattarda eshteńe aıtylmaıdy. Keıin bul jumbaqtyń sheshýin QR UQK muraǵatyndaǵy №011377 istiń, 3-tomynan tabylǵan Aktiden taptyq. Onda 1931 jylǵy, naýryzdyń 9-y kúni – Almaty qalasynda saǵat 23-te Qazaqstandaǵy PP OGPÝ janyndaǵy Úshtiktiń 1930 jylǵy 9 qazandaǵy №2434 is boıynsha Alnııazov Tobonııazǵa (Tobanııaz – B.J.) qatysty jazanyń eń joǵary túri týraly úkimniń oryndalǵandyǵy baıandalady. Aqtaý qalasyndaǵy burynǵy jáne keıingi eskertkishterinde, basqa da baspadan shyǵyp júrgen ǵylymı-kópshilik eńbekterde T.Álnııazulynyń ólgen jyly 1930 jyl dep kórsetilip júr. Mine, sóıtip burynǵy jáne keıingi eskertkishterindegi ólgen jyly 1930 jyl degen jazýdy ózgertý kerek sııaqty.

Osydan keıin kóp keshikpeı-aq 1930 jyldyń 9 qazanynda Qazaqstandaǵy memlekettik birikken saıası basqarma­nyń ókildigi úshtiginiń uıǵarýymen ic bo­ıynsha aıyptalýshy 70 adamnyń 61-i (9 adam tergeý aıaqtalǵansha túrmede qaı­­tys boldy) sottaldy. Úshtiktiń she­shi­mimen Tobanııaz bastaǵan 21 adamdy atýǵa, qalǵandarynyń dúnıe múlkin tár­kilep, 3 jyldan 10 jylǵa deıin túr­­mege jabýǵa úkim shyǵarady. Bul ic araǵa uzaq ýaqyt salyp qaıta qaralyp, 1962 jyldyń 8 aqpandaǵy jáne 1990 jyldyń 26 sáýirindegi Qazaqstan Res­pýblıkasy joǵarǵy sotynyń qylmysty ister jónindegi alqasynyń sheshimimen aıypkerlerdiń áreketinde qylmystyq quramynyń bolmaýyna oraı, ic qys­qar­tyldy. Sóıtip, Adaı eliniń arystary elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin ǵana halqymen qaıtadan tabysyp, el tarıhynan ádil ornyn alǵan edi.

Bolat JUMAǴULOV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

professor

Almaty