Ǵabıden Mustafın: О́ndiris estetıkasy

О́negeli ómir

Týyndyger tulǵa Ǵabıden Mus­tafın 1902 jyly 26-shy (keı­­bir ­derekter boıynsha 29-shy) qarasha­da dú­nıege keldi. Qaraǵandy óńi­ri, Buqar jyraý (Telman) aýda­ny­na qa­rasty, qazir­gi Temirtaý zaýy­ty tur­ǵyzylǵan ­jerge taıaý mańda, Nura ózeni boıynda, Jaýyr, Qo­jyr taýlary­nyń ­shashyrandy jal­ǵasy Sartóbe eteginde týǵan eken.

Dástúr saqtaǵan, jón biletin eski áýlet perzenti. Erteden, sahara – tuma bastaý, ózen-sý, kól jaǵalaı qonǵan el – aıly túnder alqa-qotan otyryp, alageýim mezgil, eleń-alań, tań bozaryp atqanǵa deıin jyr-dastandar jelisinen hıkaıattar shertedi, qıssa-hıkmetter aıtady, kúı toqtamaıdy, án úzilmeı­di, uzandar engizgen jón-jo­syq, úki qadaǵan sal-seriler, ulyq aqyn­­dar ornatqan qazaq qoǵamy, túıe qomynda týyp-ósken jurt, at jalyndaǵy órkenıet, kóship-qonǵan, kıiz týyrlyqty ómirin áshekeılegen ádet-ǵuryp, jas ta­lant­tardyń jarqyrap kórinetin tusy, ıgi jaqsynyń jamyrap kózge túsetin kezi, ónerpazdyń aýzy­na qaraǵan, sóz qadirine jetken qara orman halyq, tórinde bı-shesheni qaýlaı sóılegen on eki qanat aq úı, aýyl-aımaq, bári tegis jınalady, kesh boıy, tún qatyp, tozyǵy jetken eski kitaptan qııal-ǵajaıyp ertegiler oqyp, támsil shashyp, jyr tógip, qoralaı qorshap, uıyp tyńdaǵan, ańyz-ápsanalar qushaǵynda uıyqtaǵan, uly nomadtar saltyn, tańǵajaıyp tynys-tirshiligin, oı-qyryn, qala berdi, ulysyn ardaqtaǵan ulttyq sana-sezimge ıe.

Ejelgi el shejiresi boıynsha, arǵy atalary – qalyń arǵyn taı­pasyna jatatyn Qýandyq tarma­ǵynyń bir salasy, bedeldi rýy – Murat eli.

О́sken ortasy – alpys úı Elibaı aýyly. Bir sózinde jazýshy, Elibaı, qaý kórik Sıqymbaı Begaıdardan týady dep kórsetedi.

Jasynda el qorǵap, jer qory­ǵan jaýjúrek babasy Mataı keıin basyna on eki myń qoı bitken dáý­let ıesine aınalady.

Qydyr babasy baılyǵy bolmasa da, sharshy topta sóz sóılegen, el basqarǵan kisi desedi. Mataıdan Qydyr, Qydyrdan – Ahmet, Alda­bergen, Maqametshe, Mustafa, Qa­metjan – Mustafadan, óz aldyna: Zeıne, Ǵabıden, Ábdikárim, Ábdihalyq, Ǵazız taraıdy. Qalam­gerdiń óz ákesi Mustafa eki márte qajylyqqa barǵan adam eken, mektep kórmese de, dinge berik, minezi tomaǵa-tuıyq, momyn ári tildi kisi, quıma qulaq atanǵan zerek, sergek tulǵa. 1952 jyly 87 jasynda dúnıe salady.

«Jol ústindegi syr» atty ocher­kinde Ǵ.Mustafın bylaı dep jazady: «Men esimdi biler-bilmes kezimde jerimizdi pereselenes alyp, alpys úı Elibaı Jaýyr­dan kóshedi. Spass zavodynyń shy­ǵys jaǵynda on jeti kılometr – «Kók­­taljaryq» degen jerge ke­lip ornalasady (1907 jyldary). Atamekeninen aıyrylǵan eldiń zary, jermen qoshtasqandary, kelimsekter men turǵyn el ara­syn­daǵy urys-janjal, kisi ólim­deri meniń kóńilime ólmeıtin ǵajap sýretter qaldyryp ketti».

Kózin tyrnap ashqaly, azan ýaqytynan din sabaǵyn oqyp, so­ńyra, «1916 jyly Spass zavodynda tabelshık bolyp (jumys) isteıtin Maýqymnyń Júsibi degennen bir jyl» oryssha saýat ashady. Besjyldyq orys-qazaq mektebiniń birden tórtinshi bólimine oqýǵa túsip, onyń tórtinshi jylyn to­lyq bitiredi. Biraq sońǵy jylyn aıaqtamaı ketedi. 1918-1925 jyldar aralyǵynda aýylda bolady.

Sosyn 1925-1930 jyldary Qy­­zylorda qalasynda, astanada Qa­zaqstan Joǵarǵy sotyna qatynas qaǵazdar tirkeýshi qyzmetine ornalasady. Gazet-jornaldarmen aralasa bastaıdy. 1927-1928 jylda­ry «Sársen men Boqash» atty alǵash­qy áńgimesin jazady. «Er Shoıyn» atty áńgimeler jınaǵy 1929 jyly basylyp shyǵady.

«Álime qaramaı Toǵjanov, Seı­­fýllın sııaqtylarmen pikir ta­lastyra bastap edim, Seıfýllın­nen basqasy ádebıet maıdanyn­da qaǵajý kórsetti. Jazǵanym ótpeı qoıǵan soń, jyly maı aıynyń ishinde Qaraǵandyǵa jumysqa kettim... men jumysty jer qazý­dan, temirlerdiń totyn qyrýdan bas­tap, birneshe satylardan ótken soń, ­tokar bolyp shyqtym».

1933-1938 jyldary gazet ju­mysyna suranyp, Sibir asyp, Novosibir barady, jat jerde, bóten qalada «Qyzyl tý» basylymynda qyzmet etedi. Keıin Almatyǵa oralady. Belsendi shyǵarmashylyq kezeńi bastalady: «О́mir men ólim» (1940), «Shyǵanaq» (1945), «Qaraǵandy» (1952), «Daýyldan keıin» (1960), «Mıllıoner» (1948), «Kózkórgen» (1963) týyndylary jazylady. Qaharman qalamger ónerde bolsyn, ómirde bolsyn, eshqashan armanyn, ar-ojdanyn, áriptesin satqan adam emes, qolǵa alǵan isine qashanda adal edi, ádildik týyn tigip, shyndyq jaǵynda boldy, sara jolynan taıǵan joq.

 «Qan» jáne taǵy da basqa áńgimeleri týraly

Birde, 1827 jyly Geteniń hat­­shysy Ekkerman uly oı­shyl­dyń qazirgi kezde «álem áde­bıeti qalyptasyp keledi» degen (Weltliteratur) tarıhı sózin qoıyn dápterine túrtip jazyp qoıǵan eken. Sóıtip, nemis hal­qynyń kemeńger perzenti Gete só­zinen úzdik ulttyq týyndylar­dan quralǵan dúnıejúzilik ádebıet shejiresi bastalady. Ozyq shy­ǵarma oqysaq ne kózge túsip jatsa nemese tanysa qalsaq, álem áde­bıetiniń asyl qazynasyna engen týyndy dep baǵa berip jatamyz. Bul joǵary baǵa. Álem ádebıeti qataryna kirdi, qosyldy degen qorytyndy qalam ıesiniń shúbásiz, sózsiz daryndylyǵyn bildiredi.

Ǵabıden Mustafın shyǵar­ma­shylyǵy – áli de bolsa tolyq ashylmaı jatqan altyn kómbe, adamzattyń asa qymbat asyl qazy­nasy. Jazýshy Ǵabıden Musta­fın óz shyǵarmashylyǵy jolyn­­da álem ádebıetiniń tarıhı dań­ǵyl jolyn júrip ótti. Ol (qazaq ádebıeti) – dúnıejúzilik úzdik ulttyq ádebıetter toptamasynyń bir shoǵyry. Bir bólshegi.

Qaıta órleý ákelgen bos­tan, erkin óner artynan barokko ­(«ásemdiktiń teris formasy»), klas­sısızm (antıkalyq álemge elik­tegen, XVII) týyndaıdy, keıin aǵar­týshylyq – klassısızm, realızm, sentımentalızm, aldyńǵy romantızm aǵymdaryna ulasady, odan rokoko damıdy, sahnaǵa pas­toral, beıádep, memýarlyq, ga­lanttyq proza kóteriledi (XVIII), romantızm, realızm, natýralızm (XIX) aǵymdary qalyptasady. Sosyn, modernızm bılep-tóstegen zaman keledi. Keńes tusynda sos­realızm órbıdi.

Bul – modern-áńgime: sóz nyǵyz, sóılem yqsham, shyǵarma kólemi shaǵyn. Áreketi anyq. Qalam beınelegen qaharmany jasandy ne ásire belsendi emes, pafos múldem joq, jazǵany – baıypty, beıtarap, áýezdi.

Avtor – sóz zergeri. Eki zaman­nyń altyn kópiri.

Mergen, dilmar sheshen, biraq aýyz eki til men ádebı til ekeýin aıyryp turǵan tártip ekenin ańǵa­rady. Tártip – mádenıet belgisi.

Sózinde – salmaq, oıynda saýa­ly bar. Moderndik shart: ýaqıǵa joq jerde is-áreket kóbeıedi. Ertede, Folknerden baıqaǵan edik, ol Borhesten úırendik deıdi, Borhes álem ádebıetinen kórgen shyǵar. Ǵ.Mustafın tálim alǵan eki ustazy anyq: Lev Tolstoı men Vıktor Gıýgo. Keıin Muhtar Áýezov pen Ǵabıt Músirepovtiń jaz­­ǵandaryn unata bastaıdy.

Qarasózińde bir qudiret bar. Avtordyń jazǵan saıyn jazǵysy keledi. Biz oqımyz. Kórkem lırı­kalyq mátindi tastap, óndiris beı­nesin asqaq estetıkalyq bıikte kórsete bilgen jańa prozaǵa ótý ońaı sheshim bola qoımaǵany ras.

«Biz ekeý edik. Qoıtastyń qa­lyń buıratyn qaq jara, Qonaı shoqysyn betke alyp, júrip ke­le­miz, jaqyn jerde el bolatyn sıqy joq. Ury-qarydan da qaýipsiz emespiz. Qaraıǵan kórinse, júregimiz órekpı bastaıdy. At qatty pysqyryp qalsa da, joldasym jamandatqyrlap shaýjaıǵa qaǵady».

Zadynda, álem ádebıetinde bir úlken másele bar – ol, shyǵarma bastaý máselesi. Birinshi, sóılemniń formalyq izdenisteri sabaqtasqan keıingi mátinge jaryq túsirip turady: «Biz ekeý edik».

«Ázir el qarasy kórinbeıdi. Júrgen saıyn Qonaı shoqysy kóz ushynda buldyrap, artymyzda qalyp barady. Aldyńǵy jaqtan ekenin aıyrǵysyz kógildir, munar ma, ala butanyń tútini me, álde el me, áıteýir bir munartqan kórine bastady».

Negizi, sóz óneriniń kórkemdigi onyń dáldiginde jatyr. Jazǵan sózi aıqyn mátin kontekste ǵana kúńgirt, usaq-túıek dúnıe, maıda detal qysqa epızodtarda seıilgen tuman tárizdi ashyq, aǵaryp atqan tań sekildi tunyq, móldiregen sýdaı taza kórinedi.

«Tyńdap turystyq... biz turǵan jerden qashyqtaý sııaqty. Masa­nyń yzyńyndaı ǵana ólýsiregen daýys estildi. Anyqtap bileıik dep kidire turdyq... Bir kezekte daýys jaqyndap, anyqtalǵandaı bol­dy. Dúbirlegen tasyr-tusyrmen jer jań­ǵyryqty. Azynaǵan ashy da­ýys «attandap» qulaqtan ótti, budan ári tura berýge men shydamadym, júregim attaı týlap, keýdeme syımady. Býyndarym qaltyrap, dir-dir etti. Kidirgen saıyn tasyr bizge qaraı taıanǵan tárizdendi».

Ǵabıden Mustafın modernızm dáýirinde ómir súrdi. Eýropada júrip jatqan ózgerister qazaq prozasyna da dáneker ádebı úlgiler arqyly ene bastady. Muhtar Áýezovtiń «Kókserek», Ǵabıt Músi­repovtiń «Ulpany», Spandııar Kóbeevtiń «Qalyń maly», Ǵabıden Mustafınniń «Kózkórgeni» kór­nekti mysal bola alady.

«Taǵy da biraz kidirip tyńdap edik, attan daýsy qoıylyp, jamy­raǵan sóz estildi. «Túsirip alǵan eken, júr», dep Ahmet jorta jó­neldi. Lez bolmaı jylqyǵa da kelip qaldyq. Jylqy ishinde jıyrma-otyz kisi júr eken, «elmiz, saýǵa» dep Ahmet ishterine kirip ketti».

«Qan» áńgimesinde tynyshtyq bar. Tynyshtyq kóshedegi shýdy, daladaǵy ylańdy estirtedi. Biraq basqa aıqaı-shýdy basyp, ylańdy tunshyqtyrady. Úıde bir jerde sý tamyp tursa, onda jaza berińiz, tynyshtyq ornady degen sóz.

«Turǵandardyń ortasynda eki jigit qatarynan sulap jatyr. Eke­ýiniń de basy qyp-qyzyl qan, baýyrdaı bop qatyp qapty. Aıaq jaqtarynda jatqan qos aqtaban soıylǵa deıin qyzyl qanmen boıaýly, onyń ústine bireýiniń aıaǵy synyp, jınap ala almaı jatqan kórindi».

Ozyq ádebıet úlgileri keńis­tigine – moderndik talǵam ústemdik ornatqan kezde – qazaq zııaly qa­ýymy qazaq tiline orysshadan klassıkalyq dúnıeler men jańa aǵymdar týdyrǵan shyǵarmalardy aýdara bastady. Bizdiń mysalymyzda ol mynadan kórindi: birinshi, Ǵabıden Mustafın shyǵarmala­ry yqsham, ekinshi, sóılemi qysqa, úshinshi, kóńildi alańdatar, mátin atmosferasynan adastyrar, lın­g­vıstıkalyq aýytqýlar joqqa tán, bir sóılemde bútin bir oqıǵa jú­redi, besinshi ózine qoıǵan talaptar buljytpaı oryndalady.

...«Coqqyǵa jyǵylyp jat­qan ekeýdiń biri – Bálken baıdyń Shoıyn degen jylqyshysy eken. Ekinshi jatqan – Tókish myrzanyń jigiti bolyp shyqty. Tókish ótken qys jeri muzdaq bolyp qalyp, eki eldiń shekara jeri Qaraózekte jylqylaryn qostap shyǵarady. Bálken ol jerdi qashannan baýyr­ basyp júr eken. Kisi jiberip Tó­kish­tiń qosyna «kóshesiń» deıdi. Qos keshe qoımaǵan soń, úsh-tórt at, aıǵyrdy ustatyp alyp, bas­qa jylqylaryn qýyp tastapty... Araz­dyqtyń bas pálesi nem».

Áńgime jeńil jazylǵan – jeńil oqylady. Ár tustan shyqqan dybys, tún jaryp jetken ún, saıyn­ dalany dúrliktirgen jylqy dú­biri tóńirekte bir aıqas, shaǵyn qaqtyǵys júrip jatqanyn aıǵaq­taıdy. Serigi Ahmet barym­ta­shy­lardyń qolǵa túskenin, jaǵ­daıdyń kúrt ózgergenin, kimniń kim ekenin jaý ańdyǵan jigitter­diń túngi oqshaý-oqshaý, jarqyn-jarqyn sóılegen daýystarynan tanyp qoıady. Qarańǵy dalaǵa qarap turyp, qıqýdyń qaı jaqtan shyqqanyn ajyrata bilgen Ahmet bárin túsinip otyr, atys-shabys­tyń baǵyt-baǵdaryn kúndizgideı dál anyqtaıdy. «Qan» áńgimesi shyǵarmashylyq jón-josyq, joba-josparyn aıqyndaǵan alǵashqy ádebı qadamy edi. Bul týyndymen birge jarııalanǵan «Qashqyn», «Tutqyn», «Qadirli qonaq» áńgi­me­leri – «Qanmen» deńgeıles dúnıeler.

«Sodan beri Tókishtiń kókeıi­nen kekti alý shyqpaı júrip, búgin bes-alty jigitti barymtaǵa at­tan­dyrǵan. Barymtashylar keshke jaqyn «Qos emshektiń» kelip be­kinip jatqanyn jylqyshylar kó­rip qalady. Jaýdyń beseýi birden bytyramastan tile qosyp otyr­ǵan, Shoıyn jetken soń, aralaryn ashyp ortaǵa alyp qapty. Bes so­ıyl beseýi birden tıip at-matymen Shoıyn sol jerde tońqalań asa jyǵylady, bir aıaǵy attyń astynda qalyp, jilinshigin syndyryp jiberedi».

Qalamger bir kezde kóńili qu­laǵan ustanymyna qyldaı da bir qııanat jasamaǵan eken. Moder­nızm álem ádebıetine jańa mashyq ákeldi, qysqasha aıtqanda, formany jańartty. Jazý máneri ózgerdi, muraty aýysty, eń qyzyǵy, jazý tehnologııasy ashyldy.

«Mine, men kórgen synyq aıaq qara jigit – Shoıyn. Onyń qa­synda jatqan ilmıgen sursha jigit Kókishtiń jigiti eken. Túsirgen jer­­de arttan jetkender uryp qal­ty­ratyp tastaǵan sııaqty. Jıy­lyp turǵandardyń arasynda áli de ashýy qaıtpaǵandary nuqyp ke­tip júrdi. Jaý túsirip, kóńili kóteril­gen el jamyraı sóılep, aýyl­da­ryna bet aldy. Qanǵa kómilip, jaramen kúptelgen qos azamatqa, qabaq shytqan jan shamaly kórin­di. Ahmet ekeýmiz Taldynyń aıaq ja­­ǵynda otyrǵan naǵashylarǵa buryldyq».

«Alyptyń keremetteri», «Shy­nydan týǵan qozy», «Kúlmegen adam», «Qulaǵan quz», «Týǵan jerde», «Jezqazǵan», «Japparhan» kórkem áńgimeniń ózi ne kórkem áń­gimege jeteqabyl týyndylar. Janry kórsetilmegen, biraq bul – toptamaǵa engen, kishi proza janry úlgisindegi jınaqtyń basy men aıaǵynda turǵan eki ocherkti oqyǵandaǵy týǵan oı. Kitapty je­tildire, kemeldendire túsedi. Sıýjeti emes, erekshe atmosferasy eldi oqýǵa tartyp, jetelep shaqyryp turady.

Qysqa sóılemde núkte de ma­ńyzdy. Núkte sóılemniń aıaqtal­ǵanyn ǵana bildirmeıdi, ol mátin erkindigin, sózdiń sheksizdigin, ta­nym shekteýligin ańdatady. She­kara ádette keńistiktiń kólemin bel­gileıdi, kez kelgen nárseniń aýda­nyn anyqtaý úshin belgili bir kezeńde onyń ne enin, ne bıiktigin, ne uzyndyǵyn, qala berdi, úsheýin de qatar shekteıdi.

Biraq núkte qoıylǵan jerden jańa sóılem bastalady. Tynys belgileri sózdiń bir qyryn ashady. Kóp núktede tómen pafos bar. Aıqaı-shý da – joǵary pafos. Áýelden qalyptasqan atmosferany tek útir men núkte ǵana birqalypty kúıinde saqtaıdy. «Qan» áńgimesinde bul talap-tilek­tiń bári bar. Bul tusta aýstra­lııa­lyq jazýshy Ralfa de Býase pikirin keltire ketkendi jón kórdik: «Siz qarapaıym ári yqsham jazasyz, halqyńyzǵa bári anyq, qysqa sózińiz poezııaǵa toly. Sabyrlyq, baıyptylyq, shekara, ustanym, tipti, emosııanyń ózi beıtarap kúıinen ózgermeıdi».

«Qaraǵandy» romany

О́tken ǵasyr kóshpeli jurt ómi­rine jańa betburys ákeldi. Kenesary ańsaǵan tehnıka – sa­ıyn dala, qula dúz, qyr-jota – jyq­pyl-jyqpyl buıra tolqyndy taý-ústirt ústinde qaptaı bastady. Kapıtalızm kómir, temir, mys rýdalaryn úıip-tógip artqan yrdýan arbalardy qınala súıregen mashına kúıinde, aýzynan ot shashqan zeńbirekter túrinde kórindi.

Jaýdy tolyq jeńip bitpe­gen jurt qarýyn tastap úlgermeı jatyp, jańa kúres bastaldy: besjyldyq eńbek maıdany ashyl­dy. Kómirshiler qudyq sa­nyn kóbeıtýdi maqsat tutty. (Qara­ǵandy-Temirtaý bir óndiristik sıkl qurdy). Jan-jaqtan mamandar aǵyldy.

Roman S.Sherbakov tobyn, Don­bastan kelgen meımandardy (mehanık B.Kozlov, slesar Lapshın, ınjener Orlov) qarsy alýdan bastalady. Ermek qolyndaǵy zaýyt kiltin jańadan saılanǵan trest bastyǵy Sher­bakovqa tabys etedi.

Jergilikti partııa nusqaý­shy­lary – Telman aýdandyq atqa­rý komıtetiniń tóraǵasy Qanabek, partorg Meıram qatysqan top aldynda eski shahter, eńbek ardage­ri Sherbakov joldas qysqasha sóz sóıleıdi: «Osy dalada Apaq Baıjanov qoı baǵyp júrip, sýyr ininen Qaraǵandy kómirin tapqaly júzge jýyq jyldar ótip barady. Sodan beri orys-aǵylshyn kapıtalısteri qazaq jeriniń baı­lyǵyn, qazaq halqynyń armanyn osy kiltpen jaýyp ustaǵandaı bolsa, biz endi osy kiltpen bárin ashamyz».

Pafos ýaqytyna tán. Shyǵar­manyń óz aldyna ıdeologııalyq maqsat qoıǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Avtor oqyrmanyna emeýrin tastaıdy, oıyn ańǵartyp ótedi. Sherbakov sózinde qalam­gerdiń ıdeıasy jatyr. Basynda aıtylǵan arman-murat aıaǵynda júzege asyp jatqany kórsetiledi.

Endi shyǵarmanyń sońyna aýysaıyq. Pafos ózgermegen, ja­­sampaz eńbek atmosferasy bir­­qalypty, keıipkerler tú­gel or­nynda, bolashaq aıqyn, mu­­­rat – jalqy. Biraq bizdi qy­zyq­­­tyratyny – obrazdyń saıası tul­­ǵasy emes, óndiristik qaharman­dardyń janrlyq tolymdy ne to­lymsyzdyǵy.

«Kómir tıegen uzyn sostavtar Oralǵa, Balqashqa tartqan úlken joldarǵa ár tustan quıylyp jatyr. Aıaq astyndaǵy tereń zaboı­dan shyqqan myna poıyz da keń arnany jańǵyrta solaı tartty. Jol ústi tynymsyz aǵyn. Taý sýyn­daı shapshań, qara buıra kó­mir aǵyny sarqyraı aǵyp barady... Sherbakov: Sonaý buldyrap kóringen sorań, Sherýbaı Nurasy Qaraǵandynyń jańa aýdandary bolady. Kómirli qala endi solaı qaraı ósedi. Jumys aýmaǵy eki-úsh ese ulǵaıady. Borıs Mıhaılovıch kombaındy tez bitir...».

Kitapqa qyzyǵyp kiresiz, bu­zy­lyp shyǵasyz. Buryn elep-es­ker­megen esil dúnıeler eske tú­sedi. Ǵabıden Mustafın shy­ǵar­malarynan kóshpeli mádenıet­ti tyq­syryp, yǵystyryp kele jat­qan órkenıet dabysy estiledi. Zaýyt peshteri gúrildep, qyza túsedi. Shoıyn poıyzdar lek-legimen bel­gisiz bir jaqtarǵa asyǵyp ketip bara jatady. Alǵashqy sóıleminen aqyrǵy jolyna deıin temirdiń balqyǵany, kómirdiń janǵany qulaqqa jetip jatady. Ári-beri júıtkigen kólikter otanymyzdyń alyp júregindeı toqtamaı soǵyp turady. Oqyǵan saıyn ot jalyny kúsheıedi. Ystyqtyń taby kitaptyń betin ashqanda qarsy aldyńyzdan birtindep jaılap esip, sońyra betińizdi kúıdire bas­taıdy. Qudyqqa túskender bir-birine daýystap til qatady. Kómir qazýshylardyń temir qaılasy baılasqan, tutasqan kómir tastaryn ońaı buzady, qabyrǵalar qulaǵanda, ydysqa tógiledi, tol­ǵanda joǵary órleıdi. Metall úni, ara júzi álsin-álsin toqtap-toq­tap qoıyp, kóp uzamaı, qaıyra jumysqa kirisedi. Mamyrajaı shaq, beıbit eńbek, kúndelikti qarbalas artynda, tynysh ómir syrtynda, bir alapat kútip turǵandaı áser qaldyrady. Biri baı kámpeskelep kele jatady, biri kolhoz quramyz dep shapqylap júredi. Áıteýir qazaq dalasynda tynym joq, el shýlaǵan, jurt dúrlikken, tap tartysqan zaman. Bul 1920-jyldary edi. Jarly-jaqybaı bas qosyp, ońasha, oqshaý jınala qalsa, baı-shonjardy tizimdep, Ibir-Sibir asyramyz, Itjekken aıdatamyz dep daýryǵady. Kijinedi. Qyrdaǵy aýyl qyzyǵynan aıyryldy, eńbek toqtady, jurt tozdy. Sovetke qarsy dáýlet ıeleri (Yrymbek, Beısek) qoldan kelgenshe zııan tıgizip baqty. Taptyq kúres álsireýdiń ornyna kúsheıe berdi. Avtor, nege ekeni belgisiz, Býharındy zııankester kósemine saılap qoıady. Qazaq jataqtary (Janábil, Ermek, Jumanııaz, Seıtaly) qara shoǵyrlana bastaıdy. Qaıran alashtyń óz kúresi bar edi. Qyrǵyny da kóp. Partııa bólimshesiniń jetekshisi Meıram joldaspen poıyzda tanysamyz. Bul epızod «Naqurys» pen «Anna Karenına» romandary sıtýasııalaryna uqsap ketti. Qyrdan qalaǵa aǵylǵan kóshpeli jurt, negizinen, iri óndiris oshaqtary janynan qonystandy, bir jerge ornyǵyp, turaqtana bastady. Kitaptyń betin qaıyrǵan saıyn domna peshiniń qaqpasy qaıta-qaıta ashylǵandaı, lap etken kómir qyzýynyń lebi betińizdi qaryǵandaı bolady.

Romanda «aǵa halyqtyń» so­vettik beınesi, jasampaz obrazy jaq­sy kórsetilgen. Jergilikti eńbek­shiler ekinshi qatarda. «Or­nyn biledi, ózgeniń mıssııasyn jaq­sy túsinedi».

Biraq báribir, qazaq tarıhyn­da «Qaraǵandydan» asqan óndiris­tik roman joq: sebebi alǵashqy kásip­oryndardy turǵyzyp, ken qazyp, shıkizat kúrep, qarapaıym eńbek qarýymen qarýlanyp, ónim óndirgen qym-qýyt zaman týraly, erekshe atmosferasy jaıly shynshyl, shynaıy, basqa shyǵarma endi jazylmaıdy, tap týraly – qazaq bastan keshken ujymdastyrý naýqany óndiristendirý taqsy­retine ulas­qan qasireti qaqynda – qalam tartar eshkim joq, tip­ti ǵylymı-tehnıkalyq re­volıý­sııanyń mamyrajaı ýaqyty ótti. Sosıalıstik qoǵam quryldy, jet­pis jyl boıy jalǵan sóılep ja­myraı ómir súrdik. Jeti kún­de qurydy. Biz ońaı qutyldyq. Biraq roman qundy­lyǵy dáýirdiń kórkem obrazyn jasaǵan avtordyń sýretkerligin­de hám taqyryptyń ereksheliginde.

Sózimizdi túıindesek, «Qara­ǵandy» romany Ǵ.Mustafın shy­ǵar­mashylyǵy ǵana emes, qazaq jáne álem ádebıeti sheńberinde kezinde urandatyp kelgen jańa janrdyń kórinisi. Eger biz este­tıkalyq ustanymnan týatyn kóz­qaras turǵysynan qaraıtyn bol­saq, qubylystyń estetıkalyq qundylyǵy qoǵamda qalyptasqan normaǵa baılanysty baǵalanady. Iаǵnı kózqaras meniki, ustanym qoǵamdyki. Jalpy, ustanym jeńe me, álde, jeke kózqaras ústem shyǵa ma, ony Qudaı biledi.

Dıdar AMANTAI