Eger ǵalamtordan Youtube nemese Google-ǵa «Jıyrma bes» dep terip kelip jiberseńiz, kúle turyp, kózin oqtaı qadaǵan Sháken Aımanov shyǵa keledi. Onyń ónerdegi shyn beınesi osy sııaqty. «Jylap turyp, kúle bilgen... Netken ǵajap adamzat» degennen de tereńirek sekildi seziledi rejısserdiń muńy. Sol muń men zar, qaıǵy-qasirettiń bir elesi «Jıyrma besti» salǵanynda oıly tyńdarmannyń kóńil túkpirinen qylań bermeýi taǵy múmkin emes-aý. Bul ándi oǵan deıin de, odan keıin de oryndamaǵan ánshi kemde-kem. Shákenniń salýynda tipten adamzat balasynyń arman-ańsary emes, ulttyń qasiret, zary retinde qabyldanady. Tereń muńnan qýat alǵan qamyryqty sezim sýreti elesteıdi kózge. Qart emes, kúsh-qýaty kemimegen, alaıda aqyl toqtatqan, súıegine óner sińgen zor daýys ıesin baıqaımyz.
Bul ánniń jasy neshede dep oılaısyz? Eshkim bilmeıdi. Avtorynyń ózine talas kóp. Sózi de ártúrli aıtylady. Bireýler halyq áni dese, bireýler Zilǵaranyń, bireýler Salǵaranyń áni deıdi. Biz oǵan bas qatyrmaımyz. Kezinde áıelder de shyrqaǵan án desedi zertteýshiler. Qazaq án ónerindegi shoqtyǵy bıik týyndy týraly aıtylǵan sóz, jazylǵan zertteý kóp-aq. Birazyn adaqtap shyqtyq. Túp atasyna jetýge bolady. Sonyń ózine qyzyǵýshylyǵymyzdy týdyrǵan – Sháken atanyń oryndaýyndaǵy nusqanyń sońyna sham alyp túskenimizden.
Dál osy tusqa kelgende ánshi, ónertanýshy Erlan Tóleýtaıdyń myna pikirine toqtalmaı kete almaımyz: «Bul ándi Sháken Aımanov bastapqyda 1969 jyly «Transsibir ekspresinde» emes, rejısser Májıt Begalınniń «Mánshúk týraly án» fılminde oryndaǵan eken. 1970 jyly «Atamannyń aqyry» týyndysy túskende Sháken Aımanov sol kartınaǵa da qoldanǵan. 1977 jyly ol kisi qaıtys bolyp ketkennen keıin, «Transsibir ekspresine», 1987 jyly «Manjýr varıanty», 2009 jyly «Siz kimsiz, Ka myrza?» fılmderine taǵy paıdalanylǵan. Sháken aǵa Qalı Baıjanovtyń nusqasynan úırengen. Qalı Baıjanovtyń ulynyń aıtýynsha, ákesiniń dombyrasyn Sháken Aımanov «Kınoǵa án jazaıyn dep jatyrmyn» dep surap alǵan kórinedi.
Men Qalı Baıjanovtyń balasymen áńgimelesip edim. Ánshiniń daýysy týraly suraǵanymda, «О́te zor boldy, ony sıpattaýǵa tilim jetpeıdi. Bir ǵana mysal aıtaıyn, bir joly el aralap, konsert qoıýǵa jolǵa shyqtyq» deıdi. Sonda halyq «Qaleke, sizdi daýysyńyzben sham sóndiredi deıdi ǵoı, kórsetińizshi» dep qolqalap, maısham taýyp, ánshiniń aldyna qoıady. Dombyrany qaǵyp-qaǵyp jiberip, Shamanyń ánin bastap, «Kún batar…» dep qalǵanda, sham jalp ete qalady. «Daýysy sondaı qýatty edi» deıdi uly».
Sháken Aımanov ándi ataqty Qalı Baıjanov nusqasynda salǵanyna osylaı kóz jetkizýge bolatyn sııaqty. Endi osy «Jıyrma bes» áni týraly kólemdi zertteý eńbek jazǵan Ilıa Jaqanovtyń myna sózi de eshkimdi beıjaı qaldyrmasy anyq: «Kúlli alty alashqa aıan án suńqary Birjan saldyń shyrqap júrgen shaǵynda Zilǵaranyń «Jıyrma besi» dep Muhtar Áýezov «Abaı joly» epopeıasynda tolǵana jazǵan klassıkalyq bitim-bolmysy erekshe án ózinen burynǵy, ne ózinen keıingi kóp «Jıyrma besterden» mán-maǵynasy tereń, súıegi iri, kesek jaratylǵan dúnıe bolyp qyzyqtyrady, oılandyrady, tolqytady. Osy bir óreli nusqa basqa «Jıyrma besterge» ózgeshe bir shyraı taratady» deı kele, birneshe «Jıyrma bes» ánin kózinen monshaqtaı tizedi. Avtorlaryna, oryndaýshylaryna toqtalyp, aqyrynda bylaı túıindeıdi:
«Bizdiń zamanǵa jetken nebir dúldúl ánshilerdiń ishinde «Shamanyń ánin» Qalı Baıjanovtaı eshqaısysy aıta alǵan joq. Ár ánge tap osylaı eshkimge uqsamaıtyn óz órnegin salǵan Qalı Zilǵaranyń «Jıyrma besin» múlde basqa «án» qylyp shyǵarǵan. Bıikke siltese qol jetpeıtin shyrqaý. Kerbez keriltip, uzata salsa bitpeıtin sheksizdik. Býyrqana tolǵansa, tereńge tartqan túpsiz tuńǵıyq! Qalı Baıjanov sırek bitimdi jaratylys syıy. Ol óz úniniń adam qııaly jetpeıtin qııamet qupııasymen «Jıyrma bestiń» ózine ǵana tán jańasha bir nusqasyn jasady», dep tujyrady I.Jaqanov. Osylaı izin kese berse shyndyqqa, shyn avtorǵa jaqyndaýǵa bolatyndaı kórinedi.
Sháken Aımanovtyń oryndaýyndaǵy «Jıyrma besti» biz ǵana emes, kúlli qazaq súıip tyńdaıtynyn keıin bildik. Ol týraly aıtqan kúıshi Seken Turysbektiń pikirimen sózimizdiń núktesin qoıamyz: «Keıde shaǵyn da bolsa, kúıden de artyq adamnyń janyna azyq beretin ánder kezdesip jatady. Mysaly, Zilǵaranyń «Jıyrma bes» tektes áni. Sháken Aımanov aǵamyz qandaı keremet oryndap, óz kınolaryna qalaı sheber qoldana bildi! «Er týyp, el qorǵaǵan ata-babań, bul kúnde izi jatyr, dúnıe-aý, tozańy óshken...» dep keletin bir shýmaqty, Sháken aǵa uly adam ǵoı, eki mınýtqa sozady. Shirkin, Sháken aǵanyń eshqandaı bir trafaretke túsirilmegen qalypta oryndaýyndaǵy ol ánnen jabaıy dalanyń ıisi ańqyp, sonaý alysty kóz aldyńa keltiredi... «Etikshi bolsań da, álemge áıgili etikshi bol» deıdi ǵoı, sol aıtqandaı, Sháken aǵa – qaı salaǵa salsań, sol salanyń shyńyna shyǵatyn ǵajap tulǵa. Sol kisi álgi ándi óziniń úsh birdeı kınosyna qosty, eshqaısysyn jurt «qoıshy osyny» degen joq. Áńgime qalaı jetkize bilýde ǵoı».
