Alma Mútálipqyzy tolymdy izdenisi men qajyrly eńbeginiń arqasynda ustazy Beısenbaı Kenjebaevtyń asyl muratyn jalǵap, úmitin aqtaǵan shákirti bola bildi. Bulaı deýimizge sebep, qazaq ádebıetin Buqar jyraýdan bastaý týraly naqtyly tujyrymdardy buzyp jaryp, ádebıet tarıhynyń tym arydan bastalatynyn dáleldeý erlikpen teń is edi. Qazaq ádebıetiniń tarıhyn sonaý eski zamannan bastaýdy kózdegen ǵalym Beısenbaı Kenjebaev Orhon-Eneseı jazbalaryn Myrzataı Joldasbekovke júktese, Muhtar Maǵaýınge HIV-HVI ǵasyr ádebıetin, Qabıbola Sydıyqovqa HVII-HVIII ǵasyrdaǵy jyraýlar poezııasyn, al Alma Qyraýbaevaǵa orta ǵasyr ádebıetin ǵylymı negizdeýdi usynady. Jastyǵyna qaramastan, bir ulttyń taǵdyry jazylǵan tarıhtyń batpandaı júgin arqalaǵan jas ǵalym, ǵylymdaǵy jolyn osyndaı úlken jaýapkershilikpen bastaıdy. Nátıjesinde, Alma Mútálipqyzy 1974 jyly «Qısac-ı Rabǵýzı» men «Mahabbatnamanyń» ıdeıalyq-kórkemdik erekshelikteri» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. 1985 jyly Horezmıdiń «Mahabbatnama» dastanyn tuńǵysh ret qazaq tiline aýdardy. Tııanaqty zertteý men tyńǵylyqty izdenis barysynda 1988 jyly «Ǵasyrlar murasy» atty eńbegin jazdy. Araǵa jyldar salyp, 1997 jyly «Qazaq ádebıetindegi shyǵystyq qıssa-dastandardyń túp-tórkini men qalyptasýy» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Sonymen qatar ol qazaq ǵylymynyń qorjynyn 1988 jyly «Túrki ádebıeti», 1999 jyly «Ejelgi ádebıet», 2001 jyly «Ejelgi dáýir ádebıeti» syndy oqý quraldarymen tolyqtyrdy. «Uzaq ǵasyrlar boıynda jarııalanbaı kelgen «Mahabbatnama» jyry sońǵy kezde ǵana shet pushpaqtap tekserile bastaǵan. Bul dastandy qazaq ádebıetshileri men tilshileri keleshekte zerttep shyǵýy paryz» degen aǵa býyn amanatyn bolashaqqa jalǵaǵan ǵalymdardyń biregeıi, ádebıettanýshy Alma Qyraýbaeva. Onyń boıynan ǵalym N.Konradtyń: «Nastoıashıı̆ fılolog ne ımeet prava byt tolko lıngvıstom. Za ıavlenııamı ıazyka on doljen vıdet samyı̆ ıazyk, a cherez nego – myshlenıe, ým. Za romanom ılı stıhotvorenıem on doljen ýmet razglıadet tvorcheskıı̆ genıı̆ naroda. Fılolog doljen byt ı ıstorıkom, no takım, kotoryı̆ vıdıt v ıstorıı vsıý selostnost jıznı, borby ı tvorchestva» dep naǵyz fılologke bergen sıpattamasy tolyq tabylady. Alma Mútálipqyzy shyǵystanýshy-fılolog mektebinen ótip, barlyq fılologııalyq bilimmen qarýlanyp, fılologııalyq zertteý ádisin meńgergen tolyqqandy maman bola bildi. Bul jaıly professor О́mirhan Ábdımanuly: «Altyn Orda – qypshaq dəýiriniń jaýhar jədigerleri «Rabǵýzı qıssalary», Horezmıdiń «Mahabbatnamasy» ońaı̆ shaǵylar jańǵaq emes, oǵan qaı̆tpas qajyr, jasymas jiger, biregeı̆ bilim, eresen eńbek kerek. Alma boı̆ynan osynyń bəri de tabyldy» dese, professor Tursynbek Kákishev: «Alma Qyraýbaevanyń «Qazaq ədebıetiniń qysqasha tarıhyna» jazyp bergen «Ejelgi túrik ədebıeti» bóliminiń ərbir taqyrypshasynyń ózi arnaı̆y zertteýdi qajet etetin jəne kúni búginge deı̆in kóbimizdiń tisimiz batpaı̆tyn arnalar ekenin moı̆yndaýǵa tıistimiz» dep azamattyq pikirin bildirgen bolatyn. Bir sózben aıtqanda, Alma Mútálipqyzy qazaq ádebıettanýynda jıyrmasynshy ǵasyrdyń alpysynshy-jetpisinshi jyldarynan bastap qarqyndy damyǵan tyń taqyryptyń zerttelýine bar ǵumyry men qajyr-qaıratyn arnaǵan ǵalym. Ol ózinen keıingi býynnyń Altyn Orda ádebıeti, onyń ishinde Horezmıdiń «Mahabbatnamasyn» tereń zerttep bilýine, sondaı-aq «nama» janryn zerdeleýge jol ashqan ádebıettanýshy desek, qate aıtqandyq emes. Ǵalym Alma Qyraýbaeva Túrki halyqtary ədebıetiniń janrynda arab, parsy termınderi «Qıssa», «Hamsa», «Nama», t.b. kóp qoldanylady deýi arqyly, qazaq ádebıettanýynda «qıssa, hamsa» sekildi «namanyń» da ózindik orny bar ekenin meńzeıdi. Sonymen qatar qazaq ádebıeti tarıhynda «namany» janrlyq formalaryna qaraı toptastyrýdyń úlgisin jasap, ony HH ǵasyrdyń sońǵy shıreginde ádebıettanýshylar nazaryna usynǵan da osy Alma Qyraýbaeva bolatyn. Ǵalym namanyń janrlyq formalary kóp. Olarǵa: «Epıkalyq poemalardyń sıkli» (Shahnama); «Jeke poemalar» (Eskendirnama, Shaıbanınama, Babýrnama, t.b.); «Saıahatta, saparda kórgen-bilgeni, alǵan əseri jaıyndaǵy shyǵarma»; «О́leńmen jazylǵan arnaý» (Horezmıdiń «Mahabbatnamasy», Hodjendıdiń «Latafatnamasy», Amırıdiń «Dahnamasy») jatady deıdi óz zertteýinde.
Ádebıet tarıhynda ertede jazylyp, búginge jetken túrki órkenıetine ortaq ádebı jazba eskertkishter molynan kezdesedi. Arada myń jylǵa jýyq ýaqyt ótse de óz qunyn joımaǵan, túrkilerdiń óshpes ónegesindeı bolǵan ortaǵasyrlyq asyl muralar jeterlik. Sondaı qundy jádigerdiń biri – Horezmıdiń «Mahabbatnamasy». Bul jaıly ǵalym: «Altyn Orda dáýirindegi ádebıet ókili Horezmı «namashyldyqqa» alǵash jol ashty. Onyń «Mahabbatnamasy» – kóne dəýirdegi jazba eskertkishterdiń ishindegi eń bir məndi, qyzǵylyqty dastan» dep baǵa beredi.
Alma Mútálipqyzynyń «nama» janryna alǵash klassıfıkasııa jasaýy búgingi qazaq ǵylymynda «namanyń» jeke janr retinde qarastyrylyp, nama janryna qatysty jańa kózqarastar men ortaq zańdylyqtardyń qalyptasyp, zertteý tájirıbesiniń ári qaraı damýyna jol ashty.
Árbir kórkem shyǵarmaǵa arqaý bolǵan jekelegen taqyryptar men ıdeıalar bir-birimen toǵysyp, ushtasa jalǵasyp, bir saǵaǵa quıady. Osydan kelip, oqyrmanda dál osy shyǵarmaǵa degen bútin, tutas bir kózqaras týady da, nátıjesinde, shyǵarmadaǵy ortalyq, ózekti másele aıqyndalady. Alaıda ár jańa dáýirdiń oqyrmany shyǵarmaǵa óz kezeńiniń ıdeıalaryn sińirýi bul zańdylyq. Máselen, Keńes zamanyndaǵy zertteýshiler jumysyn sol kezdegi ıdeologııaǵa negizdep jetkizýge májbúr boldy. Sebebi orta ǵasyr ádebıeti jaýharlarynyń deni dinı sıpat alǵan týyndylardan, durysy Islam dininiń kórkemdigin sózben nasıhattaǵan shyǵarmalardan turdy. Túrkitanýshy T.Qydyrdyń sózimen aıtqanda: «Ortaǵasyrlyq ádebı jádigerlerdi zertteýdegi basty kedergi – ol shyǵarmalardyń dinı astar alýynda, ne dindi kórkem tilmen úgitteýinde edi». Alaıda ǵalymnyń: «Horezmı tvorchestvosy ár qyrynan qaraǵanda ártúrli qulpyratyn, tylsym syry tereńde jasyrynǵan asyl tas tárizdi, ár qıly másele retinde jańa qasıetteri ashylyp, ədebı tanymymyzdy baıyta beretin shyǵarma» deýiniń ózi ashyq aıtpasa da, shyǵarmanyń dinı astaryn meńzep turǵandaı kórinedi. Endigi bizdiń mindet, ketken olqylyqtardyń ornyn toltyryp, taqyrypty jańa kózqaraspen túsindirýdiń teorııasy men ádistemesi, germenevtıkanyń qaǵıdalaryna negizdeı otyryp, nama janrynda jazylǵan shyǵarmalardyń sopylyq astaryna mán bere zertteý júrgizý.
Gúlbala QOShTAEVA,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń doktoranty
