Áldekimderdiń bulaısha aldyn ala halyqqa eskertilmeı, maqsat-múddesi túsindirilmeı, syrtynan barymtalaǵandaı etip bir kúnde kelip fontan basynda óz jumystaryn bastap ketýi turǵyndardyń tabandy qarsylyǵyn ǵana emes, ashý-yzasyn týdyrdy.
– Seriktestiktiń Mańǵystaý aýdany ákimdiginen Shaıyr aýyly Tasmuryn aýyldyq okrýgi aýmaǵynan jalpy aýdany 105 sharshy metr jer ýchaskesine 2017 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodekske sáıkes sý óndirý negizinde jer qoınaýyn paıdalaný jumystaryn júrgizý úshin 2023 jyldyń 1 qańtaryna deıin geologııalyq zertteý, izdestirý jumystaryn júrgizý úshin alǵan ruqsaty men Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstardy paıdalaný mınıstrligi Geologııa komıtetinen jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge arnalǵan lısenzııasy bar. Tutynatyn sý kózin molaıtý maqsatynda Tasmuryn aýylyndaǵy sý fontanynan sý tushytatyn zaýyt ashý kózdeledi, – deıdi atalǵan seriktestiktiń basshysy Q.Mahambet.
Atalǵan seriktestiktiń Mańǵystaý oblysy ákiminiń birinshi orynbasary B.Orynbasarovpen «Albsenomandyq sýly gorızont kesheniniń jerasty sýlaryn gıdrogeologııalyq zertteý jobasyn» iske asyrý jáne Mańǵystaý oblysynyń halqy men ónerkásiptik kásiporyndaryn táýligine qýaty 50 myń-100 myń (jylyna 18-36 mln) tekshe metrge deıin sý shyǵarý úshin Túńerekshin ken ornyn ıgerýge, sondaı-aq táýligine qýaty 25-50 myń tekshe metrge (jylyna 9-18 mln) deıin sý shyǵarý úshin Soltústik Aqtaý ken ornyn ıgerýge birlesken kásiporyn qurý boıynsha taraptardyń yntymaqtastyǵyn ornatý, ilgeriletý jáne nyǵaıtý úshin arnaıy memorandýmy da daıyn bolyp shyqty.
Fontan demekshi, Mańǵystaýdyń oıynda, Bozashynyń boıynda qanshama jyl boıy tórt túliktiń óriste qaptaı jaıylyp kelip, shólin qandyryp, basynda úıezdep aýnap-qýnap jatatyn sý qubyrlary – halyq úshin de, mal úshin de qutty meken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin mal sharýashylyǵyna basymdyq berilip, mal basyn kóbeıtý maqsat etip qoıylǵany belgili. Nátıjesinde, mal da, otarlardy shoǵyrlandyrǵan keńsharlar da kóbeıdi, tipti qazannan aqtarylǵan astaı Mańǵystaýdyń oıyna syımaǵan maldy qyrǵa, sonaý Ústirt, Sam, Qaraqum betine shyǵaryp, tyń jerlerdi sharýashylyq maqsatta ıgergeni málim. Bul sý fontandarynyń tarıhy osy mal basy artqan asta-tók kezden bastaý alsa kerek. Keıbir kónekózder «Jarmysh-Tushyqudyq arasyndaǵy fontandar 1976 jyldary bizdiń jasańdaý kezimizde bar edi, ol kezde de sýǵa qanyp búıiri shyǵyp, mamyrajaı kúnde beıqam jaıylǵan myńǵyrǵan maldan basy bir bosamaıtyn» dep eske alady. Kózkórgenderdiń aıtýynsha, sý fontandary Tushyqudyq, Jarmysh, Shebir keńsharlarynyń sharýashylyq áleýetine, kólemine qaraı ólshenip, eseptelip qazylǵan. 10-beketten Tushyqudyqqa deıin ózara araqashyqtyqtary 10-15 shaqyrymnan aspaıtyn 10-beket fontany, Saryoı fontany, Aqshoımaqtyń fontany, Aýyzdybastyń fontany, Nysaptyń fontany, Uzynkóze, Qaraqoısoıǵan, Sadaqtyoı, Kóshek, Terisbaýyr, Tasmuryn, Qabaqty fontany, Jarmysh aýmaǵyndaǵy Amanqyzylıt, Naqpaı, Nysap degen ataýlarmen tanylǵan sý fontandary bar óńirler – burynnan mal sharýashylyǵyna naǵyz qolaıly jerler. Nysap jerinde búginde Túrkııadan ákelingen arnaıy apparat tehnıkalar kómegimen óte úlken kólemdegi jerge jońyshqa egý jumystary qolǵa alynǵan, bul mal azyǵyn daıyndaý úshin jaqsy bastama. Aýyzdybasta, Jetikúpte, Sarnııazda, Uzynkózede búginge deıin jeke sharýa qojalyqtary mal ósirýde, Mańǵystaýǵa syrttan tasymaldanatyn qaýyn-qarbyz baǵasyn arzandatý úshin birqatarynda egin egý jolǵa qoıylǵan jáne bul ónimderdiń ıgiligin halyq kórip keledi.
Qazirgi tańda bes-alty úı turǵyny bar, barlyǵy óz aldyna jeke mal sharýashylyǵyn ustaıtyn Tasmuryn aýylyndaǵy sý fontany tek tasmuryndyqtardyń emes, jalpy, Bozashy boıynyń altyn kindigi deýge bolady. Turǵyndary áleýmettik máselelerge baılanysty aýdan ortalyǵy Shetpege kóshkenimen, sharýashylyǵyn joǵaltpaı, arasynda kelip túgendep, sýaryp, kózdep ketetin ekinshi Tasmuryn men tóńirektegi ózge de aýyldardy, taý qýysyndaǵy Ańdyqara, Aqsaı, Qyzylsaı, Kerimdi, Qyzylaýyzdaǵy qojalyqtardy qosqanda qazir Tasmuryn tusynda shamamen 2-3 myń bas mal jaıylyp júr deýge bolady. Byltyrǵy qýańshylyq saldarynan ózge oblystarǵa qonys aýdaryp ketken mal oralǵan kezde sý basy naǵyz qurtsha qaınaǵan bazarǵa aınalady. Buǵan dalanyń jabaıy ań-qustarynyń shólin osy fontan sýyna qandyryp júrgenin qossaq, Tasmuryndaǵy fontandardy tabıǵattyń halyq pen ań-qusqa bergen syıy deýge bolady.
Qyzan, Aqshymyraýda sý fontandary joq bolǵandyqtan ýaq maldar men qoldaǵy saýyn maldar qazylǵan qudyqtardan sýarylady, al boıdaq maldyń barlyǵy Tasmuryn baǵytyndaǵy fontandardan sý ishedi. Tushyqudyq, Shebir, Jarmysh, Taýshyq aýyldarynyń maly, «Saryoı fontanynyń» órisi qashyq bolǵandyqtan Shaıyr aýylynyń maly da Qarataýda jaıylyp, sý ishýge Tasmuryn jaǵyndaǵy úsh fontanǵa keledi. Respýblıkalyq trassa boıynda ornalasqan Ondy, Beki betinde fontan emes, qoldan qazylǵan qudyqtar bolǵandyqtan aýdan ortalyǵy Shetpeniń turǵyndary da malyn Tasmuryn baǵytyna jiberýdi qolaı kóredi. Qazaqtyń «tósekte basy, tóskeıde maly qosylǵan» deýi osy Tasmuryn bettegi fontanǵa jarasyp ketetindeı.
Osylaısha, halyq aırandaı uıyǵan tirshiligine kásipkerdiń aralasýyna narazy. Olar jyldar boıy maly toıynyp jaıylyp, qanyp sý ishken fontandardan aıyrylyp qalýdan qorqady. Halyqtyń qorqýy da, senbeýi de durys. О́ıtkeni jyldar boıy eshkimnen janashyrlyq sezinbeı, óz kúnin ózi kórgen, urlyq pen sybaılastyqtan, jemqorlyqtan zapy bolǵan el úrkek, eshkimge senbeıdi. Halyqtyń jaıyn oılaıtyn eshkim buǵan deıin kezikken joq, sondyqtan halyq ózine eshkimniń bolsyn demeıtinin, kim-kimniń de aldyńǵy kezekte óz qulqynyn, óz qamyn oılaıtynyn bilip bolǵan. Fontandardyń kúni búginge deıin kózi bitelmeı aǵyl-tegil aqtarylyp turýy – oǵan qamqor bolyp saqtap kelgen ıesi, murageri – halyqtyń eńbegi.
«Buǵan deıin eshkimniń menshigi emes, jeke qujaty da joq nysandardyń kúni erteń kásipkerdiń menshigi bolyp ketýi de ǵajap emes. Ol kezde mynaý myńǵyrǵan mal men nápaqasynan aıyrylǵan eldiń kúni ne bolmaq?» deıdi jurt.
Tapshy bolǵandyqtan, aýyz sý kúıip turǵan másele bolyp turǵan Mańǵystaýda bul baǵyttaǵy árbir jumys, kez kelgen bastamalar men jobalar mańyzdy dep baǵalanyp, kedergisiz qoldaý taýyp ketýi ábden múmkin. Halyqpen kelisilmeı, «berse – qolynan, bermese – jolynan» degendeı belden basqandaı-aq kásipkerdiń qujattardy daıyndap bir-aq kelýiniń sebebi de osynda. Naryqtyń talaby – kásip etý, sondyqtan kásipker sý salatyn zaýyt ashqysy kelse, turǵyndardyń kásibi – sharýashylyǵy, ıaǵnı egini men maly. Aıyrmashylyq – «sý jalpyhalyqtyq ónim, ıgiligin el kóredi» deımiz. Al mal she? Mal da mańyzdy, birinshiden, bul – halyqtyń qalaǵa údere kóshpeı, aýylda turaqtaýynyń kepili, ekinshiden, bala-shaǵa, qoıshy-baqtashy, jumysshysymen qosqanda qyrýar adamnyń kúneltý ózegi, ıaǵnı jumyssyzdyqty sheshýdegi úlken tetik. Sondaı-aq mal jekeniń menshigi bolǵanymen, eti men súti, júni halyqty jergilikti ónimmen qamtamasyz etip otyrǵan qabyrǵaly qyzmet, súbeli sala. Mańǵystaýda onsyz da tórt aıaǵy tórt jaqqa ketip qulap-turyp, esin jııa almaı salbókselenip júrgen aýyl sharýashylyǵy salasyna soqqy berýge bolmaıdy, birjolata kúıretip alýymyz múmkin. Mal jekeniki bolsa da – memlekettiń baılyǵy, sondyqtan árbir sharýashylyqqa, olardaǵy malǵa qoldaý árdaıym kerek.
Mańǵystaý oblysy Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasy bergen málimetke qarasaq, óńirdegi aýyz sý tapshylyǵy, ásirese jazǵy kezeńde bilinedi jáne táýligine 51 myń tekshe metrdi quraıdy eken. О́ńirdiń damý deńgeıin eskergende, 2025 jylǵa taman sý qajettiligi táýligine 250-260 myń tekshe metrdi quraıdy, al tapshylyq táýligine 100-110 myń tekshe metr bolmaq.
О́ńirde bul máseleni kezeń-kezeńimen sheshý úshin «Qazmunaıgaz» AQ «Qarajanbas» ken ornynda táýligine 17 myń tekshe metr sý tushytý zaýytynyń qurylys jobasy, táýligine 40 myń tekshe metr aýyz sý óndirýdi ulǵaıtý boıynsha Aqtaý qalasyndaǵy «Kaspıı» sý tushytý zaýytyn keńeıtý jobasy, Kendirli aýylynda qýaty táýligine 50 myń tekshe metr sý tushytý zaýytyn salý jobasy, «MAEK-Qazatomónerkásip» JShS aýmaǵyndaǵy qosymsha qýaty táýligine 24 myń tekshe metrlik sý tushytý qondyrǵylarynyń qurylysyn salý jobasy, Fort-Shevchenko qalasyndaǵy qýaty táýligine 5 myń tekshe metrlik sý tushytý qondyrǵysynyń qurylysyn salý jobasy, «Quıylys» ken ornynan «Kaspıı» sý tushytý zaýytyna deıingi sý taratqyshtyń qurylysy obektisi boıynsha JSQ ázirleý» jobasy sekildi iri jobalar josparlanǵan.
Baıqaǵanymyzdaı, «UNDERGROUND WATER» JShS-nyń Tóńirekshin men Tasmuryndaǵy sý fontanyna aýyz sý zaýytyn salý jobasy oblystyq ákimdiktiń jobalaryna kiristirilmegen. Sonymen ákimdiktermen birikken kásipkerdiń bul jobasynyń astarynda ne bar? 2021 jyldyń 22 qyrkúıeginde Prezıdent Q.Toqaevtyń Mańǵystaý oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna arnalǵan keńeste Úkimetke Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystary úshin qudyqtardy burǵylaýǵa ketken shyǵyndaryn sýbsıdııalaý mólsherin 80%-ǵa deıin arttyrýdy qamtamasyz etýdi tapsyrýy túrtki boldy ma? Jelide turǵyndar tarapynan ashy synǵa ushyraǵan kásipkerdiń tosyn áreketi «bul osy sýbsıdııa úshin jasalyp jatqan qam» dep baǵalandy.
Endi kásipker men Mańǵystaý oblysy Mańǵystaý aýdany ákimdikteri máseleni, maqsat pen múddeni búkpesiz ashyq aıtyp, halyqtyń ýájin tyńdap jáne turǵyndarǵa, malǵa obal jasamaıtyndaı jaǵdaıda sheshimge kelýge tıis. Taıaqtyń eki ushy bary belgili, halyqpen sanaspasa, ákimdik qoldaýyna súıengen kásipker «artyq qylamyn dep tyrtyq qylýy» múmkin. Halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etýge kómek bergisi kelgen kásipkerdiń halyq ıgiligindegi jáne ıeligindegi fontandardan bólek izdestirý, zertteý jumystaryn júrgizý arqyly jańa sý kózin anyqtap, sý tushytý nysanyn ashýǵa qaýqary qanshalyqty? Barǵa jarmasqannan jańa sý kózin anyqtaý mańyzdy bolmaq. Áıtpese, eldiń aýzyndaǵy kúlshege jarmasý uıat.
Mańǵystaý oblysy
