Jazýshy, dramatýrg Igen Hasenuly: Keri minez be, seri minez be deıtin sátter de bastan ótti

– Ensıklopedııa shyǵarýǵa kemeldený kez kelgen eldiń qoly­nan kele bermeıtin is. Ol – bıik órkenıet, tamyrly mádenıet qon­ǵan elge ǵana buıyratyn talǵampaz dúnıe. Myna zamanda eldiń eldigin tanytatyn bir kórsetkish – ensıklopedııa. Al jańaǵy negizin qalaýshy kóp­tiń, bul iske úlken qulshynyspen kirisken 130 adam­nyń biri ekenim ras. Marqum Muha­medjan Qarataev Jazýshylar oda­ǵynda meni janyna shaqyryp alyp: «Sen munda neǵyp júrsiń? Ensıklopedııaǵa kel. Páter alyp pa eń? Erteń tústen keıin kel»,  dep qysqa qaıyrdy.

Dıplom jumysyn qorǵaý ke­zinde, jan murynnyń ushyna kel­gende osy kisi aman alyp qal­­ǵan-dy. Qýanyp qal­dym. Dıplomnyń taqyryby «Beıim­bet Maılınniń jaryq kór­me­gen shyǵarmalary» bolatyn. Jetek­shim Temirǵalı Nurtazınniń aıtýy­men dıplom jumysymdy Muqańa kórsetip, eskertpelerin túzegem. Ne kerek, Beıimbettiń jaýlary áli de tiri eken.

– Jaryq kórmegeni qalaı?

– Stýdentke laıyq taqyryp emes.

Osy sekildi suraqpen Temkeńdi ortaǵa ala bastaǵandar negizinen til salasynyń ǵalymdary. Sodan, oılamaǵan jerden Muqańnyń kirip kelgeni. Ol da Allanyń buıryǵy shyǵar.

– Al Igen batyr. Bul jer sa­ǵan kelip qonyp, qaıta ushyp kete baratyn vzletnyı polosa emes, – dep alaqanymen ushaqty beınelep, kók shuǵa stoldyń betin bir qalyqtatyp ótti. – Munda Arystan da, Jolbarys ta (attary solaı bolsa kerek), Dýlat ta kelip, shydaı almady. Jumys aýyr ekeni ras. Arhıtektýra men beıneleý óneriniń ǵylymı termınderin bir júıege keltirýdi ózińe tapsyrǵaly otyrmyn. Tártip boıynsha alǵash kishi ǵylymı redaktor bolyp bastaýyń kerek. Al men seni aǵa ǵylymı redaktor etip alam. Bilek sybanyp kirisesiń, batyr.

Qazaq Sovet Ensıklope­dııa­synyń saýatty bolyp shyǵýyna Muqań qyrýar eńbek sińirdi. Ju­mys júıesin Máskeýdiń Úlken Sovet Ensıklopedııasynyń úlgi­sine sáıkestendirdi. Mysaly, je­ke qattamaǵa salynǵan alaqan­daı termındi qyryqqa tarta adam qarap shyǵatyn. Ǵylymı-sala­lyq redaksııalardyń redsovet músheleri men keńesshileri qan­shama! Deni akademık ǵalymdar!

– Ol kezde ensıklopedııa salasy kóp-kórim mártebeli jumys sanalatyn.

Qazaq Ensıklopedııasynyń Bas redaksııasy Ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty sııaqty boldy ǵoı deımin.

– Iá. Alǵash Ǵylym akademııa­synyń quzyrynda boldy, jala­qy­sy eń joǵary mekeme edi.

– Sonymen ustaz senimin aqtaı aldyńyz ba?

– Aqtaı aldym ba, joq pa? Ony eki qosymshasymen 14 tom bolyp shyqqan Qazaq Sovet Ensıklope­dııa­synan oqyrman ózi kóre jatar. Aýyr júkti birge kóterisken bút­kil zııaly qaýym edi. Olar tyń ter­mın engizýge, termın tilin qa­lyp­tastyrýǵa kómek qolyn soz­dy. Mysaly Á.H.Marǵulan «Ba­ıyrǵy saq, ǵun, úısin óneri» degen tyń termın engizdi. Ǵalym ony orystyń belgili arheologi, tarıhshy jáne etnograf, SSSR ǴA-nyń akademıgi A.P.Okladnıkovty qalqan etip ustap, ádisin taýyp sy­nalaǵanǵa uqsaıdy.

Al qasbet, myq, dódege (frız), tusqaǵaz, tokqaǵar sekildi kóptegen termın balamalary sol izdenis kezinde dúnıege kelgen-di.

Rasynda da, bel qaıystyratyn shuqyma jumysqa jigerlendirgen taǵy da sol Muqań boldy. 3 tom shyǵaryp, birshama tóselip qalǵan kezimiz. 4-tom baspahanada basylyp jatqan. Tomǵa tigiletin bir búktemeni (verstkany; 16 bet, ­1 bas­­pa tabaq) usynǵan jaýapty hatshy Q.S.Ábilhanov «Tom basy­lyp jatyr. Mynaý sonyń taza beti. Muqııat qarap shyq. Qate tapsań maǵan habarlas» dedi. Taza bettegi «Ekinshi dúnıe júzilik soǵys» degen termınde soǵystyń bastalýyna fashıstik Germanııa emes, bizdiń el sebepker bolyp tur. О́z kózime ózim senbeı, birneshe qaıtara oqyp shyǵyp, saǵatqa qarasam bir ja­rym eken. Sodan Qabekeńe telefon soqtym. Erteńine kezekten tys lezdeme ótti. Pissimilladan Muqań salmaqty da razy únmen:

– Keme apatqa ushyraǵanda oq­pandy denesimen bitep, jurtty aman alyp qalatyn matrostar bolýshy edi. Mine, ortaq iske janyn salatyn, sondaı azamattar bizdiń aramyzda da bar eken. Bir qaýipten aman qaldyq – dedi.

Basý isiniń túnde toqtatyl­ǵanyn, meniń atymdy dabyra etpedi. Oryndyǵymmen birge biraz qalyqtap, alǵash ret ózimniń kerek ekenimdi sezindim.

– Osy kúni ensıklopedııa degen kóbeıdi. Jaryq kórip jat­qan basylymdarǵa kózqarasyńyz qandaı?

– Biz ensıklopedııa shyǵarý­dyń qyr-syryn aldymen Máskeý­den, sonymen qatar jumys barysynda úırenip otyrdyq. Jaýapty hatshy Q.S.Ábilhanov jetisine bir ret ǵylmı redaktorlarmen sheber­likti shyńdaý sabaǵyn ótkizetin. Onda termın men sózdik sóziniń aıyrmashylyǵyn anyqtaý; ter­mın suryptaý krıterııin belgileý; ár ǵylym salasy boıynsha enetin termınderdiń jazylý úlgisin da­ıyndaý sııaqty tolyp jatqan suraqtar talqylanatyn.

Baıqasańyz, orys zııaly­la­ry­ 1891 jyly Máskeýde shyǵara bas­taǵan tuńǵysh shejire kitapty «Granat ensıklopedııalyq sóz­digi» dep ataýynyń óz syry bar. Sóz­diktiń aıasy keń. Onda sózge túsinikteme berýge, qosymsha mysal keltirýge jol ashyq. Al ensıklopedııa – kóbeıtý kestesi se­kildi qatyp qalǵan úlgidegi, sansyz derekti syǵymdap, tarynyń qaýyzyna syıdyratyn basylym. Osy turǵydan kelgende jańa­ǵy shyǵyp jatqan shejirelerdiń birazyn ensıklopedııalyq sózdik nemese anyqtamalyq dese baǵasy kemip qalmas edi.

– Osy ensıklopedııa salasynda úlgi tutqan ustazyńyz boldy ma?

– Mana 130 adam kórigin bas­qan jumys degem joq pa. Asaý tolqyn jarǵa soqqan, jandármen qaıta qulash urǵan sátter boldy. Til-ádebıet redaksııasynda bir sóılemniń úsh nusqasyn jasap, sonyń eń qonymdysyn alatyn Nurhanov Seıtbek degen aǵamyzdan kóp nárseni úırendim. Ǵajap bilimdi kisi bolatyn.

– Kommýnıstik partııa múshesi bolýdan qalaı bas tartqanyńyzdy bir ıýmorıst qurdasyńyzdan esti­genim bar. Sol ras pa?

– Iá, ondaı da bolǵan. «Igen, redaksııa meńgerýshisi Ortalyq Komıtet nomenklatýrasyna kiredi. Partııaǵa ótýge Frýnze aýdanynan eki rekomendasııa ákeldim. Bireýi Adaev Joldasbekke, ekinshisi saǵan» dedi Muqań kabınetine sha­qyryp alyp.

– Muqa! Men partııaǵa ótýge daıyn emespin, – degennen basqa únim shyqpaı qaldy.

Muqańnyń jelke jaǵynan qap­taǵan qara bult tóńkerilip mań­daıǵa jete almaı, keri shegingendeı boldy. Ún-túnsiz sál otyrdy da:

– Jaraıdy, bara ber – dedi, sál jylyǵandaı bolyp.

Alǵash mektepke barǵanda «A» qarpin apama úıretpek bop: «Mine, qarashy, Qoskel aǵanyń jer ólsheıtin aıyrsıraǵy sııaq­ty» degenime: «Qoıshy oıbaı, aıyrsıraǵyńdy óziń úırene ber. Seniń oqýyń ókimettiki, mek­te­biń ókimettiń mektebi, ja­zýyń óki­mettiń jazýy, sen óki­mettiń oqý­shysysyń, qulynym! О́ki­me­tińniń jazýyn óziń úırene ber. О́kimetińe meniń búıregim qatyp qalǵan» dep búıregin túıgishteıtin. Onysyn eseıe kele bildim. Astań-kesteń zamandaǵy asyra silteý, kámpeske aıyqpas izin qaldyrsa kerek.

– Osyndaı suhbattarda adam­gershilik, dostyq, satqyndyq sııaqty túrli minez-qulyqtar men qy­lyqtar týraly aıta bermeımiz. Sonyń bári álgindeı zamandaǵy qýǵyn-súrginnen qalǵan jaman ádet. Ol, ásirese rýhanı ortada kó­birek boldy dep estımiz. Sizder sonyń salqynyn sezindińizder me?

– Ony da kórdik. Keri minez be, seri minez be deıtin sátter de bastan ótti.

Bizdiń kezimizde domalaq aryz­dyń dáýreni júrip turǵan. On tórt tomdy bitirip, joǵary jaqtan marapat kútip otyrǵanymyzda, «Ara» jýrnalyna shyqqan fele­tonnyń salqyny ma, álde basqa jaǵdaımen be, Muqań ensıklopedııamen qosh aıtysyp, ornyna Manash Qozybaev keldi. Muqań­nyń meni otqa ıtermeıtinin se­zip, tisi batpaı júrgen bireýler: «Qarataevtyń adamy. Qolynan jumys kelmeıdi» degen sııaqty aryz túsirmeı me? Jón. «Ana basy ıilmeıtin qyzmetkerińiz týraly aryz tústi. Sony egjeı-tegjeıli tekserińiz» dep Manash jaýapty hatshy Ábilhanovqa aryzdy beredi. Meniń «Ol kim? Bul ne?» dep atalatyn 3 tomdyq balalar ensıklopedııasyna kirisip jat­qan kezim bolatyn. Jaıymsha júrmeı, múıizi qaraǵaıdaı redaksııa meńgerýshileriniń aýdaryp ákelgen termınderine qoldy qattyraq batyryp nem bar de­seńshi. Sodan Qabekeń arnaıy komıssııa quryp teksertsin. Qyzyq bolǵanda, tekserý qorytyndysy aryzdanýshylarǵa kereǵar – «termın qorytýy óte sapaly, qyzmetin joǵarylatýǵa laıyq» bop shyqsyn. Teksertem dep usynys jasatyp alǵandar ishten tyndy. Sondaı da jaǵdaılar bolǵan, shyraq.

– Qarap tursam, búkil sanaly ǵumyryńyz ensıklopedııamen ótip keledi eken. Bas ensıklopedııadan keıin de talaı jumystyń basy-qasynda júripsiz. «Atyraý», «Qaraǵandy. Qaraǵandy oblysy», «Astana», «Muhtar Áýezov», taǵy da basqa ensıklopedııalarǵa jetekshilik jasapsyz. Bul sala bizdiń ómirimizge qanshalyqty kerek dep oılaısyz?

– Osy arada saǵan bir ǵıbrat alar­­lyq ańyzdy aıtýǵa týra kelip otyr.

Ertede bir patsha dúnıedegi ǵy­lym-bilimnen habardar bolý úshin dúnıe júzinen ǵıbrat alarlyq kitaptardy jınatady. Arada biraz jyldar ótkende saraı bólmelerine kitap syımaı ketedi. Sodan patsha muny ár ǵylym salasy boıynsha jeke kitapqa túsirińder degen buıryq beredi. Ǵalymdar óz salasy boıynsha kitap ázirlep bitirgen­she taǵy da biraz jyldar ótedi, onyń ústine kitap sany kóp bolyp shyǵady. Endi osy kóp kitaptaǵyny bir kitapqa túsirińder deıdi ǵoı. Sóıtkenshe jyldar jyljyp, patsha qartaıady. Jalǵyz kitap daıyn bolǵanda, tipti kórýden qalady. Patsha bir ǵulamasyn shaqyryp alyp: «Myna kitaptaǵyny bir aýyz sózben aıtyp ber. Danalyqtyń syry nede eken?» deıdi.

– O, uly patsham, danalyq pen dúnıe syrynyń shet-shegi joq. Onyń túbine eshkim jetpek emes, – depti patshaǵa ǵulamasy.

Sońdaı-aq bir jaǵynan ensı­klo­pedııanyń túp tórkininde osy ańyz jatqanyn, ekinshiden iz­de­nýdiń shet-shegi joq ekenin ań­­ǵa­rtaıyn degenim ǵoı. Ulttyq ensıklopedııa shyǵarýǵa tas-túıin da­ıyn otyrǵanymyzda ol kezdegi bas redaktor Rymǵalı Nurǵalıuly aıaq astynan qyzmet aýystyryp, ornyna Ábdimálik Nysanbaev keldi. Jańa lep ala kelgen jańa redaktor ensıklopedııanyń qa­sań erejesin syryp qoıyp, iske ózinshe kirisip ketti. Sodan Kóbetaı ekeýmiz: «Ulttyq ensıklopedııa shyǵarýǵa kózqarasymyz Sizben kereǵar bolǵandyqtan jumystan shyǵatynymyzdy habarlaımyz» dep aryz qaldyrdyq ta, úıde jatyp aldyq. Bizsiz qalaı shyǵarmaq deımiz ǵoı baıaǵy. Arada qansha ýaqyt ótkeni esimde joq. Bir kúni Kóbetaı telefon shalyp: «Bol, tez jet! Shaqyryp jatyr. Qaı­ta shaqyrmaq», desin súıinshi sura­ǵandaı.

Kelsek, aryzymyzdyń shetine «qarsy emespin» dep qol qoıypty. О́zi joq. Al kerek bolsa. Sodan «Atamura» korporasııasyn quryp, jumysqa kirisip jatqan Muhtar Abraruly Qul-Muhammedke telefon shalyp, jaǵdaıdy aıttym. Muhtar: «Ieke, ensıklopedııada men biletin úsh adamnyń bireýi kelemin dep otyrsa, qýana qarsy alamyn da. Kóbetaı men Nurqanattyń jaǵdaıy qalaı?» degeni ǵoı. Muhtardyń arqasynda «Atamuradaǵy» mamyrajaı, ózim bı, ózim qudaı tirligim bastaldy. Keıinnen Rahymǵalı Abraruly da meniń bar jaǵdaıymdy jasap, erkin jumys isteýime jol ashty. Jańa óziń sanamalap otyrǵan ensıklopedııalarǵa shama-shar­qym kelgenshe óz qoltańbamdy qal­dyrýǵa tyrystym. Osyndaı­da myna bir jaıt eske oralady. «Astana» ensıklopedııasyn sonda qona jatyp shyǵarýǵa týra keldi. Qalalyq ákimshilik, ekinshi jaǵynan Rahymǵalı bar jaǵdaıdy jasap, atan kitaptyń belgilegen merzimde shań berýin kútýde bolatyn. Kúndiz-túni dedektep, esik-esikten tyń derek alýmen ókpe óship júrgende, kózge tamyzatyn dári­niń ornyna qutysy aýmaı turǵan «perekıs vodoroda» degendi shatastyrsam qaıtesiń. Kózdi byj etkizgenine súısinip, «mynaýyń ótkir dári eken» dep durystap bir quımaımyn ba. Sóıtkenshe, mańaı tumandanyp, kózdiń qyzyl eti aınalyp shyǵa kelsin. Jumystyń jaǵdaıyn bilýge tap sol kúni Rahymǵalıdyń kele qalǵanyn aıtpańyz. «Tastańyz, qaıtyńyz Almatyǵa» dep qolqa salǵanyna kónbedim. Aqyry demalys kúni qaıdan tapqanyn bilmeımin, bir dárigerge alyp baryp emdetti. Shúkir, kóz yńǵaıǵa kele bastady. Kitap ta oqyrman qolyna tıdi.

«Atyraý» ensıklopedııasy­nyń tusaýkeserin ótkizý úshin ba­sy­lymnyń bas redaktory akademık Zeınolla Qabdolov, janynda men barmyn, basshymyz bastap bárimiz shubap Atyraýǵa keldik. Bizdi Prezıdenttiń rezıdensııasyna ornalastyrdy. As ta tók qurmet. Keshkilik asty eń táýir degen meıramhanada berdi, bilem. Sodan tost kezegi maǵan kelgende Atyraý jaıyndaǵy jıǵan-tergenimniń tyǵynyn aǵytyp bir kósildim deısiń, sodan uzaq sózdiń aıaǵyn: «Átteń, ýaqyt keńirek bolǵanda, ensıklopedııanyń sapasyn bu­dan da jaqsarta túsýge bolatyn edi» dep bitirdim. Meıramhanadan shyqqannan keıin: «Ieke, siz meni qurttyńyz ǵoı! Sapasyz ensıklopedııa ákeldik degenińiz... Ne degen sumdyq!» dep basshymyz tas-talqan bolsyn. «Aıtylyp ketti» dedim jaı ǵana. «Túýh! Sizge sóz aıtyp turǵan...» dep qolyn biraq siltedi de, bólmesine kete bardy. Ne kerek, tusaýkeser erteńine dúr­kirep ótti.

– Yjdahattylyqty talap ete­tin aýyr jumystyń «átteń-aıy» da bolatyn shyǵar. Sol kezde ensıklopedııada qyzmet isteıtinderdi qatelespeıtin adamdar sııaqty kórýshi edik.

– «Jańylmaıtyn jaq, súrin­beıtin tuıaq bolmaıdy» degen na­qyl ensıklopedııada jibergen qateńe arashashy bola almaıdy. Al asa qyraǵylyqpen muqııat bol­dym degenniń ózinde taza betke de­ıin baıqalmaı, taralymdy basaıyn dep turǵan kezde, «jatyp qalǵan» qateniń «túregeletini» bar. «Muhtar Áýezov» ensıklo­pedııasyn «kóp kótergen júk je­ńil» degenmen bir jobaǵa keltirgen bolatynbyz. Qyrýar termın, sala qulash baıandaý, bir sózben aıtqanda, ensıklopedııaǵa tán erejeni ustanbaý biraz qıyndyq keltirip, qolbaılaý bolǵany ras. Taýdy qulatqandaı, súıinshi dana qolǵa tıgenine máz bop otyrǵan­da Murat Muhtaruly Áýezov «Muh­tar Omarhanuly Áýezovtiń atategi» degen shejire syzbadan edáýir qate taýyp ákelsin. Ke­ıingi basshymyz Rahymǵalı bar, bárimiz sony eki sózge kelmeı túzeýge týra keldi. «Atamura» meni zeınetke jibermeı uzaq jyl qurmet kórsetken quttyhanam. Aramyzdaǵy iskerlik baılanys búginge deıin jalǵasýda. Onyń syry adam balasynyń bir-birine adaldyǵynda jatqan bolar dep oılaımyn.

– Osyndaı bas kótertpeıtin jumys shyǵarmashylyqpen aına­lysýǵa múmkindik bermegen de bolar?

– Shynyna kelgende, armanym jazýshylyq bolyp, QazMÝ-dyń jýrfagyn kózdep kelgem. Taq­taı­­daı dalada ósken maǵan vagon terezesinen bult ústinde qalqyp turǵan taýdy kórý júregimdi atsha týlatqany ras. «Qaıtsem de oqýǵa túsem» dep túıdim ish­ten. Kıeli Alataý ózimen birge qal­qytyp áketkendeı kúıde boldym. Mektep bitire salysymen jýr­fakqa qabyldamaıdy eken, sonymen mańdaıǵa fılfak jazylypty. Mektep qabyrǵasynda júrip «Kúmpıip, isinip Mesteı bolyp semirgen. Bilegin túrip, О́tirik kúlip, Talaılardy kemirgen. Bul kim deseń, oqýshym, Sura buǵaltyr Temirden» degen sekildi túrtpekterim bolatyn. Ahmet Jubanovtyń «Qarlyǵash» ániniń sózin jazǵan Ibadı Mataqov degen táp-táýir dramatýrgpen Ha­lyq shyǵarmashylyǵy úıinde qyz­mettes bolý dramatýrgııaǵa bet burýyma septigin tıgizdi. Al áńgime, povest jazýyma Ábishtiń bir aýyz sózi qýat berdi ǵoı deımin.

Nebir sýtógilmes aýdarmashylardy kózben kórdik. Solardyń ishinde A. I.Týrgenevtiń «Veshnıe vody» romanyna epıgraf etip alǵan: «Veselye gody. Schastlıvye dnı. Kak veshnıe vody, Promcha­lıs onı» deıtin shýmaǵyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń: «Saýyqty kún men saıran jyl, Saǵynsań qaıtyp burylmaı, О́tti de ketti-aý qaıran bir, Kóktemgi tasqyn sýyndaı» dep uryp jyǵýy meni aýdarmaǵa ǵashyq júrekpen kirisýge jetele­di. Osy oraıda L.N.Tolstoı men N.A.Berdıaevtiń rýhanı ǵumyr týraly biraz oı-tolǵamdaryn jú­regim qalap aýdardym.

– Umytpasam, bir otyrysta zerdeli ánshi Erkin Shúkimanov sizdiń bir ánińizdi oryndaǵan bolatyn. Keń tynysty án eken. Ondaı da ónerińiz bar eken ǵoı.

– Bizdiń elde Buralqy Qudaı­bergenuly degen aqyn bol­ǵan. Meni tınemdeıimde aldyna otyr­ǵyzyp alyp, óleń aıtqyzatyn. Aıtatynym sol kisiniń shyǵar­ǵan qaljyń óleńderi. Barǵan úıdiń ústeline meni shyǵaryp qoıady da, ym qaǵady. Men: «Surasań meniń atym Igen seri. Kúnde toı, kúnde dýman júrgen jeri. Bári­miz uıymdasyp el bolaıyq, Qyzdary osy aýyldyń kelsin beri. Janymda bylǵarydan qynym bar ma? Qyz dese bozbalada tynym bar ma? Solqyldap eki shekem (saýsaqpen kórsetýim kerek) júrgizbeıdi, Apyr-aý qyz degende jynym bar ma?» dep shyrqaı jónelem. Ústelge shyǵaryp án aıtqyzatynyna qaraǵanda neshede ekenimdi óziń oılaı ber. Sháıgóz degen qurdasynyń úıine kelgende aıt dep úıretken óleńi: «Tazymdy shaqyramyn Kerbalaqtap, Janym­da qyzyl túlkim júr salaqtap. Ámına (Sháıgózdiń men qatarly qyzy) otyr ma eken, jatyr ma eken, Úkideı uıadaǵy kózi alaqtap». Ánniń sońy Shákeńniń ashýla­nýymen aıaqtalatyn. Qoı qyrqyp jatqandarǵa attyń basyn tirep qoıyp: «Degende Kershem deımin, Kershem deımin. Kershemdi kúnde minsem tersheń deımin. Aýlyńa óleń aıtyp kelip qaldyq, Bir toqymdyq jabaǵy berseń deı­min» dep shyryldaǵan daýsymdy estip, ar jaqtan laqtyrylǵan bir jabaǵy júndi Burekeń qaǵyp alyp qorjynyna tyǵatyn. Dúıim jurttyń aldynda qumyrsqanyń ıleýiniń ústine turǵyzyp qoıyp, toı bastatqan da sol Burekeń. «Ba­zaryń qutty bolsyn, ardaqty elim!» dep qumyrsqanyń shaqqanyna shy­dap, shyrqap shyqqanym osy kúnge deıin esimnen ketpeıdi. Taby­symyz altaıy – qyzyl túlki.

Jańaǵy sen aıtyp otyrǵan «Dara­bozym» degen Sákenge arna­ǵan ánim. Ala-qula aǵaıyndar Sákendi qyryq saqqa júgirtkende týǵan. «Kerdala» týǵan topyraqty ańsaý.

– Sizdi syrtyńyzdan Beıim­bet, Sákenge ishtarta júrip, olar kókse­gen qoǵamǵa jete almadyq ­dep barmaq shaınaıtyndardyń biri­nen shyǵarsyz dep oılaýshy edim.

– Qudaıdaı sengen tóńkeris­tiń nátıjesinen, túńilgen Sáken 1926 jyly jazǵan «Kúzdigúni dalada» degen óleńinde: «...О́ziń­di kedeı teńgerip, Kemdikti ne­ge joımaısyń?! Turmysty óziń meń­gerip, Búıtýdi nege qoımaısyń! ...Buıyrǵan dámdi tata tur, Taǵ­dyryń aıqyn jazylǵan. Kóriń de bar jatatyn, Segiz jyl buryn qazylǵan» dep baǵasyn berip ketken. Másele rýhanı sanany pendelik sananyń taptap ketýinde. «Adaldy qudaı urmaı ma, aram qur­ly bolmasa» degendi ákem marqum jıi aıtatyn. Qudaıdyń qaǵýymen, egemendikke qol jet­kizip otyrmyz. Al armandaǵan qo­ǵa­myńdy ornatam deseń budan artyq bostandyqty saǵan kim syı­lamaq. Shúkir, memleket qamyn óz múddesinen joǵary qoıatyn azamattar atqa minip, tártipti qas­terleıtin qoǵam ornatamyz dep jatyr. Úmitim, solardyń qatary kóbeıse eken. «Asa baılyq ne kerek, den saý bolsa bolad ta» deıtin nysapshyl halyqtyń meıirban, táýbashyl júregi teris jolǵa túspese eken deımin.

Bizdiń elde Kenjehan degen bir kisi boldy. Sálem berseń: «Seniń tileýińdi tilemesem, kósegem kóger­mesin» deıtin. Meniń de tileýim, jastardyń tileýi.

– Suhbatqa yqylas bildirip, ǵıbrat alarlyq jaıttardy búkpeı ortaǵa salǵanyńyzǵa rahmet, aǵa.

Áńgimelesken

Júsipbek QORǴASBEK,

«Egemen Qazaqstan»