Ál-Farabı jáne qazaq aspaptary

Ál-Farabı álemindegi mýzy­ka taqyryby san myń ret zert­telse de, ol tutynǵan, zerttegen saz aspaptary ǵylymı qo­ǵam­­dastyqta keńinen zerdelene qoıǵan joq. Ǵulamanyń álem moıyndaǵan «Mýzyka týraly úlken kitabyn» Jalǵas San­dybaev alǵash qa­zaq tili­ne aýda­ryp, qalyń oqyr­man­men qaýysh­tyrǵany bel­gili. Saǵatbek Medeý­bek­ulynyń «Ál-Farabı jáne qazaqtyń mýzy­kalyq as­pap­tary» atty mono­gra­fııa­lyq eńbe­gin de kóńili oıaý kóp­shilik úshin aqjoltaı ja­ńa­lyq dep ataýǵa bolady. Oqyr­man suranysy boıynsha av­tor­dyń tolyqtyrýlary men ózger­týleri negizinde qaıta ba­sylǵan monografııany sholyp shyq­qan edik.

Ábý nasyr ál-Farabıdiń «Mýzyka týraly úlken kitaby» úlken úsh taraýdan turady. Birinshi taraý jalpy mýzyka negizderine, mýzyka óneriniń elementterine arnalsa, ekinshi taraýynda mýzykalyq aspaptar týraly sóz bolady. Úshinshi taraý áýenderdiń kompozısııa­sy men dybystardyń erek­she­likteri jóninde. Avtor osy úlken kitaptyń ekinshi tara­ýyn nysanǵa alǵan. Ekinshi taraýda ál-Farabı ýd aspabyna, onyń dybys qatarlaryna, ıntervaldaryna, dybystardyń pernelermen úılesimdiligine, ár ishektiń jáne ár perneniń (olardyń árqaısysynyń óz ataý­lary bar – «ál-bamm ishegi», «mýtlaq ishegi», «mıslás ishegi», «másná ishegi», «zır ishegi» nemese «sabbaba pernesi», «mýdjanıb ýsto pernesi», «zálzál pernesi», «bın­sar pernesi», «hınsar per­nesi», t.b.) ózara baılanysyna, aspapty kúıge keltirý amalda­ryna toqtalady. Osyndaı ǵy­ly­mı negizde tanbýr, mızmar, mızaf, sekildi óz zamanynda keń tara­ǵan mýzy­kalyq aspaptardy teorııa­lyq-tájirıbelik tanym tur­ǵysynan sóz etedi.

Monografııanyń birinshi bó­li­minde ál-Farabıdiń kim bol­ǵa­nyna jáne onyń ózge jerles jáne nyspylas ǵulamalardan aıyrmashylyǵyna, ómiri men ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń zerttelýine, qazaq farabıtaný ǵylymynyń jetistikterine sholý jasalǵan. Al ekinshi bó­lim­de ál-Farabıdiń «Mýzyka týraly úlken kitabyndaǵy» tek aspaptar týrasyndaǵy bólimder oı nysanyna ilinipti.

Avtor, ǵulama sóz etken mýzy­kalyq aspaptardy qazaq­tyń ulttyq mýzykalyq aspap­tarymen salystyrmastan buryn ortaǵasyrlyq ǵalymdardyń sol zamandaǵy mýzykalyq aspaptar týraly oılaryn oı tarazysynan ótkizip, aspaptanýdyń qazaq dalasyndaǵy sabaqtastyǵyn jáne búginge deıingi jalǵasyn bar­laýǵa tyrysqan. Aıtalyq, qazaq folklory, aýyzsha áde­bıe­ti nusqalarynda aıtyl­ǵan ulttyq aspaptar sıpatyn sóz ete kele qazaq dalasyn sharlaǵan jahangerler – Dj.Kestl, Ioann Sıvers, A.I.Levshın, B.Zalesskıı, A.F.Eıhgorn, P.S.Pallas, I.I.Georgıı, I.G.Andreev, A.Iаnýshkevıch, R.A.Pfennıg, Sh.Sh.Ýálıhanov, A.E.Alektrov, S.G.Rybakovtardyń qazaq m­ýzy­kalyq aspaptary týraly aıt­qan­daryn aınalyp ótpeı, solardyń keı pikirlerine syn kózben de qaraǵan.

– Keıbiriniń jazyp ketken sıpat­tamalaryn negizge ala oty­ryp, sol aspaptyń syzba úl­gisin usyndyq. Mysaly, «Enı­seı ózeniniń bastaýynda kóship júretin halyqtar» atty maqalada jarııalanǵan derek­ter men sıpattamalar men ólshemderge súıenip, óz ta­ra­pymyzdan onda aıtylǵan as­paptyń tuńǵysh ret syzba-nus­qasyn syzyp kórsettik. Syzba úlgi qazaqtyń jetigenine óte uqsas aspap bolyp shyqty. Ke­zinde ál-Farabı ár ishegi bir-bir dybys shyǵaratyn as­paptyń qalaı jasalatynyn, qa­laı kúıge keltiretinin de jaz­ǵan edi. Biraq ol aspaptyń atyn atamaǵan. Ǵulamanyń sol aıtqandaryn basshylyqqa alyp, álgi aspaptyń da syzba-nobaıyn jasap kórdik. Sirá, bul ortaǵasyrlyq «maazıf» aspaby bolsa kerek. Ál-Farabıdiń aıtqan túsin­dir­mesine jan bitirip, sondaǵy mýzykalyq aspaptyń syzba nusqasyn usyný qazaq aspaptanýshylarynda alǵashqy talpynys bolǵanyn jáne onyń bul saladaǵy ja­ńa­lyq ekenin aıta ketken ar­tyq etpeıdi, – deıdi Saǵatbek Medeýbekuly.

Monografııa mýzykalyq aspaptaný ǵylymynyń bastalýy men qalyptasýyn jáne qa­zir­gi jetistikterin aspaptaný­shy, mýzykatanýshy ǵalym­dar­dyń eńbegine súıene sóz etýimen qundy. Aıtalyq, Ahmet Jubanov, Bolat Sarybaev, Sara Kúzembaeva, Ásııa Muhambetova, Sáýle О́teǵalıeva, Aqseleý Seıdimbek, Gúlzada Omarova, Ju­mageldi Nájimedenov, Jo­laý­shy Turdyǵulov, Qaıyr­ǵazy Tólen, Gúlfaırýz Dalbaǵaı, Nurgúl Jaqypbek, Talǵat Mu­qyshev, Zabıra Jákisheva, Iýrıı Aravın, Ersaıyn Basyqara, Zámzágúl Izmuratova eń­bek­terinde aıtylǵan ulttyq mýzykalyq aspaptar týraly ǵylymı oılardy da osy jerden kezdestirýge bolady.

Ál-Farabıdiń ún jáne mýzy­kalyq dybys týraly aıt­qan oılary, bul baǵytta ashqan jańa­lyqtary, dybystyń mýzy­kalyq erekshelikterine sıpat­tama berile otyryp kór­se­til­gen. Qazirde tilimizge berik ornyqqan «teorııalyq» degen termınniń ornyna avtor Ál-Farabıdiń «nazarıalyq» degen nusqasyn qoldana otyryp kópshilikke oı salady.

Máselen, buǵan deıin kon­sert­tik sahnalarda kórip, estip júrgen sazsyrnaı aspaby­nyń qazirde jetilgen, dybystyq aýqy­myna qaraı túrlengen alty túrimen tanystyrady. Aspap­tanýshylar, mýzykanttar jáne aspap jasaý sheberleri aqyl­­dasa kele osy alty nus­qa­nyń árqaısysyna jeke-jeke at bergen. Kólemine, tur­patyna jáne dybystyq-akýs­tı­kalyq ereksheligine qaraı olar: «Ýildek», «Tastaýyq», «Saz­syrnaı», «Úskirik», «Shy­ńy­­raý», «Saıraýyq» dep atal­­ǵan. Sóıtip, aspaptyń jetilýine oraı qazaq tilinde bu­ryn­nan bar ataýlar da qaıta ómir­ge engen.

Zertteýde ár aspaptyń sýreti jáne syzba úlgileri qatar beri­lip­ti. Siltemeler men dáıek­te­meler jáne mátindegi oılarǵa qatysty qosymsha derekter de shendestirile usynylǵan. So­ńynda paıdalanylǵan 250 ádebıet tizimi, mátinde kezde­se­tin jer-sý ataýlary men adam attarynyń alfavıttik kórset­kishi, sózdik, sondaı-aq 171 sýret jáne fotonyń qaıdan alyn­ǵany da keste boıynsha kór­setilgen.

Belgili farabıtanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jaqypbek Altaev av­tordyń izdenisin bu­ryn-sońdy aıtylmaǵan tyń taqy­ryp retinde baǵalaıdy. Onyń piki­rinshe, bul monografııa álem moıyndaǵan «ekin­shi ustazdyń» áli kúnge tolyq zerttelip, zerdelenip bolma­ǵan qundy eńbeginiń bir bóli­mi­men tanystyra otyryp, bul baǵytta izdenem degen ǵa­lymdar úshin jolbasshy bol­maq. Professor Sáýle О́te­ǵalıeva da mo­nogra­fııa­nyń mańyzyna toqtala ke­lip, bul eńbek mýzykatanýshy mamandar úshin oqý quraly hám qundy ǵylymı qazyna degen pikir bildirdi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ál-Farabı eń­bek­­teriniń faksımelerin álem kitaphanalarynan jatpaı-tur­­maı izdeý, tabý, qazaq oıy­nyń, qazaq ǵylymynyń bas­ty mindeti sanalýǵa tıis. Jańa Qazaqstannyń jas urpaǵy qas­terli babamyzdyń eńbek­te­rine adal, ám berik nıetpen qa­raıtynyna senim mol», degen edi. Monografııalyq eńbek mýzykatanýshy mamandar úshin oqý quralyna aınalmaq. Ál-Farabı murasyn jańǵyrtý arqyly tutas túrki dúnıesin birlikke, rýhanı úndestikke shaqyratyn rýhanı qazynalar kóbeıe bergeı.

ALMATY