– Kóshe joq edi. Úlken jolǵa shyǵý úshin dalany tótesinen kesip óte salatynbyz. Infraqurylym týraly aıtýdyń ózi artyq. Tym quryǵanda jaryq ta bolmady. Birneshe jyl tas qarańǵyda otyrdyq. Sýdy jaıaý-jalpylap tómengi aýylǵa túsip, ydyspen tasıtynbyz. Qysta qar keship, kún jaýynda aıaǵymyz batpaqqa malynyp, jazdyń shýaqty kúnderine áreń jetetinbiz. Sál qyrǵa kóterilseń qazirgi 16 qabatty ákimdik ǵımaraty ornalasqan qalanyń jańa ákimshilik-iskerlik ortalyǵy kóriner edi. Bul aımaqqa ınfraqurylym júıeleriniń qashan tartylatyny belgisiz edi. Bertinirekte bul jerge birtindep servıstik qyzmet kórsetý, basqa da kásiporyndar men olardyń záýlim keńseleri salyna bastady. Solarmen qosylyp jeke sektordaǵy úıler qurylysy artyp, jekemenshik ınjenerlik ınfraqurylymdar paıda boldy. Aınalasy úsh-tórt jylda jańa úıler jaýynnan keıingi sańyraýqulaqtaı qaptap, keshegi aıdala jer kádimgi tirshiligi qybyrlaǵan eldi mekenge aınalyp shyǵa keldi. Biraq ınfraqurylym júıeleri keshegi kúnge deıin tolyq jekeniń qolynda boldy. Gazǵa nemese jaryqqa qosylý úshin úı salǵan otbasylar birtalaı qarajat tóleıtin, – deıdi sol kúnderdi eske alǵan Serik Turǵymbaev.
Iá, Tassaı – qalanyń jańa ortalyǵyna jaqyn shaǵyn aýdan. Búginde bul aımaqta memlekettik bıýdjet esebinen sapaly elektr energııasy tartyldy. Áli tolyq qosylmasa da qýattylyq erejelerine saı gaz ben sý qubyrlary júrgizildi. Sonymen birge káriz júıesin ornatý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn qaldy. Jer astynan optıkalyq kabel de ótkizildi. Negizgi kóshesine asfalt tóselip, jaryqshamdar ornatyldy. Degenmen shaǵyn aýdannyń ishki kósheleri áli de asfalt, tipti shaǵal tas tóselmegen kúıi qalyp tur. Endigi kezekte turǵyndar kommýnaldyq gazǵa tezirek qosylýdy asyǵa kútip júr. Jalpy, Shymkenttiń shetki aýdandaryndaǵy jaǵdaı osyndaı. Ýrbanızasııa úderisiniń ekpinimen qalaǵa aǵylǵan jurt alǵashqyda kóp qıyndyqty bastan ótkerdi. Infraqurylymy barmaǵan jerge úı salǵan halyq ákimdikke jıi shaǵymdandy. Buǵan, árıne, ákimdikti kinálaýǵa bolmas. О́ıtkeni sol tusta qalany tutas damytyp jiberetin resýrs bolǵan joq, tipti bolǵan kúnde bir páste atqaryp tastaý múmkin emes. Qala shetindegi Asar-2 shaǵyn aýdany da kópten beri kommýnaldyq ınfraqurylym jaǵynan qıyndyq kórip keldi. Aýyz sý, jol, gaz, elektr qýatynyń problemasy jergilikti turǵyndardy ábden sharshatqan-dy. Megapolısti damytýdyń josparyna sáıkes byltyr atalǵan shaǵyn aýdanǵa kópten kútken aýyz sý berildi. Osy maqsatty iske asyrýǵa memleket qazynasynan 1,5 mlrd teńge qarjy qaraldy. Shymkent qalalyq máslıhatynyń hatshysy Bahadyr Narymbetov megapolıs shalǵaıynda jatqan eldi mekenderdiń ınfraqurylymyn damytý Amanat partııasynyń «О́zgerister joly: barshaǵa laıyqty ómir» atty saılaýaldy baǵdarlamasyna sáıkes júzege asyrylyp jatqanyn aıtady. Baǵdarlama aıasynda bıyl Asar-2 shaǵyn aýdanynyń basqa da ınjenerlik-ınfraqurylym máseleleri sheshimin tapty. Sonyń ishinde qalaǵa qatynaıtyn qoǵamdyq kólikterdi atap ótýge bolady. Budan bólek «Monolıt – Dızaın-2030» merdiger kompanııasy káriz júıesiniń qurylysyn júrgizýde.
Jalpy, qalada 81 eldi meken bolsa, sonyń 41-i kezinde Túrkistan oblysynyń aýdandarynan megapolıske ótken aýyldar. Qala ákimdigi aldymen ınfraqurylym máselesin túbegeıli sheship alýdyń qamyna kirisip, magıstraldy gaz, sý qubyrlary tartyldy. Buryn kóp kásiporyn gaz qýatynyń tapshylyǵynan zardap shegetin. Kóptegen jeke sektordaǵy úıler tabıǵı gazǵa qosylý boıynsha jarııalanǵan moratorııdiń saldarynan «kógildir otynǵa» qosyla almaı keldi. Jańadan paıdalanýǵa berilgen AGRS-3 gaz taratý stansasynyń septigimen megapolıs boıynsha «kógildir otyn» qýattylyǵy artyp, moratorıılik shekteý alynyp tastaldy. Joǵaryda atalǵan Asar-2 shaǵyn aýdanynyń turǵyndary da osy stansa arqyly taraıtyn tabıǵı gazdyń ıgiligin kórip otyr. AGRS-3-tiń qýattylyǵy 250 myń tekshe metrdi quraıdy. Burynǵy eski stansa 180 myń tekshe metr gaz taratatyn. Ol qýattylyq qalany gazben jabdyqtaýǵa tolyq jetpeıtin. Jańa stansanyń múmkindigi qalanyń suranysynan da artyp otyr. Sondyqtan AGRS-3-tiń salynýy jalpy megapolıstiń damýyna úlken serpin bereri sózsiz. Josparǵa sáıkes Kómeshbulaq sý kózinen 25 shaqyrymdyq magıstraldy sý qubyry tartyldy. Qalanyń soltústik, soltústik-batys bóligindegi Asar-2, Dostyq, Soltústik saıajaı, Yntymaq, Batys, Jańatalap, Kókbulaq, Igilik sekildi eldi mekender osy magıstraldy qubyr arqyly taza ári sapaly aýyz sý iship otyr. Sondaı-aq «Bozaryq 220/110/10 KV» qosalqy stansasy men 110 kv qorektendirý jelisi bar «1-M-1» qosalqy stansasy iske qosyldy. Atalǵan nysandar qala shetindegi shaǵyn aýdandardy elektr jaryǵymen qamtamasyz etýge tolyq jetedi. Sonyń nátıjesinde, 250 myń halyq turatyn 10 jańa turǵyn úı alaby úzdiksiz elektr qýatymen jabdyqtaldy. Qala ákimdigi 2023 jyly úshinshi megapolıste aýyz sýmen qamtý kórsetkishin júz paıyzǵa jetkizýdi kózdep otyr. Búgingi tańda qalaǵa qarasty 81 eldi mekenniń 78-inde aýyz sý bolsa, qalǵan 3 aýylǵa Qursaı, Qaınarbulaq, Saıram turǵyn alaptaryna kestemen berilip otyr.
Qala turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qamtý kórsetkishin arttyrý maqsatynda bıyl 7 nysanda qurylys jumysy qarqyndy júrip jatyr. Olar: Qursaı (1,2 kezeń), Asar-2 (2 kezeń), Nurtas VS, Tekesý eldi mekeni, Eńbekshi aýdanyna qarasty jańa qurylys aýmaqtary jáne Qaınarbulaq aýyly. Al Saıram eldi mekeninde qurylys jumysyn bastaý úshin memlekettik satyp alý konkýrsy júrgizilgen-di.
Búgingi tańda Qursaı eldi mekeninde eki kezeńnen turatyn jobanyń qurylysy aıaqtalyp, 270 shaqyrym sý qubyry ornatyldy. Osylaısha, Qursaı shaǵyn aýdanyna ınjenerlik-ınfraqurylym tartý isi qarqyndy jalǵasýda. 8 myńǵa jýyq turǵyny bar shaǵyn aýdandy sapaly aýyz sýmen qamtý úshin ınjenerlik qurylys 2021 jyly bastalǵan. Jalpy uzyndyǵy 336,5 shaqyrymdy quraıtyn sý júıesin tartý jumysy joǵaryda aıtylǵandaı, 2 kezeń boıynsha júzege asyrylyp jatyr.
Al Qaınarbulaq turǵyn alabyna aýyz sý qubyryn tartý qurylysy 2023 jylǵa ótpeli. Osy jyldyń qorytyndysymen Qursaı, Asar-2, Tekesý eldi mekenderi men Nurtas sý jınaqtaǵysh ımaratynyń qurylysy aıaqtalady. Nátıjesinde, qala turǵyndarynyń sapaly aýyz sýmen qamtylý kórsetkishi 99 paıyzǵa jetedi. Josparǵa sáıkes, Shymkent qalasynyń turǵyndary 2023 jyly joǵaryda keltirilgen derekke saı, 100 paıyz sapaly aýyz sýmen qamtylatyn bolady.
Sonymen birge jaýapty mamandar 2025 jyly megapolıs tolyq sapaly elektr energııasymen qamtamasyz etiletinin aıtady. Qazirgi ýaqytta 8 eldi mekende ǵana elektr qýatynyń sapasy tómen. Tabıǵı gaz da aldaǵy 3 jylda tolyq sheshimin tabady. Gaz barmaǵan qalada 8 eldi meken qalyp otyr. Megapolıs quramynda burynnan bolǵan turǵyn alaptarynda negizinen ınjenerlik-kommýnaldyq ınfraqurylym problemasy halyqty kóbirek mazalasa, Túrkistan oblysynan qala quramyna ótken eldi mekenderde jer ýchaskesine baılanysty qujattyq máseleler zańdastyrýǵa kelgende turǵyndar aldynan kese kóldeneń shyǵýda.
Qalalyq energetıka jáne ınfraqurylymdy damytý basqarmasynyń bergen málimetterine nazar salsaq, megapolıstiń eldi mekenderine aýyz sýmen birge ózge de ınjenerlik ınfraqurylymdy tartý jumystary josparǵa saı kezeń-kezeńimen atqarylyp jatyr. Aıtalyq, Qarataý aýdanyna qarasty Dostyq shaǵyn aýdanyn sapaly elektr qýatymen qamtý ózekti máseleniń biri edi. Búginde elektr taratý beketine kerekti jabdyqtar ornatyldy. Shaǵyn aýdandy qajetti elektr energııasymen qamtýǵa jalǵap qosý, qosylý kózine kabel jelisin jalǵaý jáne 13 elektr transformatoryn ornatý, 7 shaqyrym 10 kV kabel jelisin tartý sekildi jumystar kiredi.
Qurylys jumystarynan keıin qarashada úılerdi resmı qýat kózine jalǵaý, abonentteý jumystary qolǵa alynady. Sapaly elektr qýatymen qamtý úshin 8 nysanda qurylys jumystary qarqyn alǵan. Bastalǵan is osy qarqynynan taımasa, jyl sońyna deıin shymkenttikterdiń 99 paıyzy sapaly elektr qýatyn tutynady.
Dostyq shaǵyn aýdanynyń halqy endi gazdan tapshylyq kórmeıdi. Bul boıynsha atqarylǵan jumystardyń barysyn kózben kórýge barǵan Shymkent qalasynyń ákimi Murat Áıtenov jergilikti halyqpen júzdesip, «2021 jyldyń jeltoqsan aıynda 46,06 shaqyrymǵa gaz júıesi tartylǵan bolatyn. Kógildir otynmen qamtýda AGRS-3 nysanynyń iske qosylýyn kúttik. Endi, mine, kópten kútken jumys tolyq aıaqtalyp, sizderge gaz berilip jatyr. Qujattary daıyn úılerge gaz qosyldy. Endi qalǵandaryńyz da kúz bastalmaı qujattaryńyzdy ázirlep úlgerińizder», dedi.
Jalpy, Dostyq shaǵyn aýdanynda 2 686 úı bolsa, turǵyn sany – 15 750 adam. 2 625 naqty abonement bar. О́z kezeginde merdiger mekeme «GH Shymkentgaz» JShS atalǵan jobany 957,838 mln teńgege atqaryp, jumysty merziminde aıaqtady.
Qaladaǵy Nurtas eldi mekeni elektr qýaty sapasyz 8 eldi mekenniń qatarynda. Bul máseleni sheshý maqsatynda Nurtas eldi mekenine elektr qýatyn tartý qurylysy 2021 jyly bastalǵan. Búginge deıin qurylys jumystarynyń jartysy oryndaldy.
Qurylys barysynda 600-den astam elektr baǵanasy ornatylyp, 8 shaqyrymǵa elektr jelileri tartyldy. Jospar boıynsha qurylys jumysy jyl sońyna deıin aıaqtalyp, iske qosylady. Sodan keıin «OńtústikJaryqTranzıt» JShS tarapynan abonentteý jumystary bastalady.
Sonymen qatar Nurtas eldi mekeninde ishki oramdyq gaz qubyry tartylýda. Búginge deıin bul jumystar aıaqtalýǵa jaqyn qaldy. 15,7 shaqyrymnan astam gaz qubyry tóseldi. Jalpy, gaz qubyry jelisin tartý isi tolyǵymen jyl sońyna qaraı bitip, paıdalanýǵa berilmek. Budan bólek bıyl Nurtastaǵy Tasanbaev pen Han táńiri kósheleri jaryqtandyrylady.
Energetıka jáne ınfraqurylymdy damytý basqarmasynyń basshysy B.Býlatbekovtiń qala ákimine 6 aıdaǵy ındıkatorlardyń oryndalýy boıynsha bergen esebinde Shymkentti elektr qýatymen qamtý kórsetkishin bıyl 98 paıyzǵa jetkizý josparǵa qoıylǵany aıtylǵan. Bul maqsatqa oraı 5 eldi meken – Jańatalap, Dostyq, Turan, Nurtas, Sáýle shaǵyn aýdandarynda jáne Bozaryqta 1 qosalqy stansa, «Aqjar» 110 kV qosalqy stansalarynyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriledi. Al Yntymaqtaǵy qosalqy stansa men osyǵan baılanysty Nursat, Qaınarbulaq, Batys, Soltústik saıajaı shaǵyn aýdandaryndaǵy qurylystar kelesi jyly aıaqtalady.
Búgingi tańda Shymkent qalasynyń 54 paıyzy káriz júıesimen qamtylǵan. Bıyl bul kórsetkishti 60 paıyzǵa jetkizý, ıaǵnı qosymsha 65 myńǵa jýyq turǵyndy qamtý josparlanyp otyr. Osy mejege qol jetkizý maqsatynda 20 nysanda qurylys jumystary júrgizilýde. Jyl sońyna deıin Samal-3, Mıras-Shapaǵat-2, Ulaǵat, Soltústik-Shyǵys, Hlopzavod-Sholohov, Juldyz eldi mekenderi káriz júıesine qosylady. Al Asar-2, Tassaı, Turan ishki júıeleri jáne Dostyq, Qaıtpas-2, Soltústik-Batys shaǵyn aýdandaryndaǵy qurylys jumystary kelesi jyly aıaqtalady.
Sonymen birge Dostyqtaǵy káriz sorǵy stansasy KNS (qaıta qurý), Arǵynbekovtegi kollektor, Turandaǵy ishki magıstral, Bozaryqtaǵy 74 gektar aýmaqtyq qurylys jumystary da óz máresine jetedi. Al Nurtas, Taraz shaǵyn aýdany, Aısha bıbi kóshesi, 112 oram qurylysy bıyl bastalmaq. Qalamyzdyń damý josparyna sáıkes, 2022-2025 jyldary káriz júıesimen qamtý kórsetkishin 75 paıyzǵa jetkizý maqsaty tur. Qazirgi ýaqytta Arǵynbekov kóshesiniń boıymen Jibek joly kóshesinen bastap №2 kollektorǵa deıin kanalızasııalyq kollektor qurylysy qarqyndy júrýde. Kollektordyń jalpy uzyndyǵy 13,1 shaqyrymdy quraıdy. Qurylysqa jaýapty merdiger mekeme – «Saryaǵash-Aman» JShS. Atalǵan kanalızasııalyq kollektor qurylysy 2022 jyldyń sońyna deıin aıaqtalady. Nátıjesinde, Saıram, Azat, Tassaı, Mıras, Nurtas, Ulaǵat, Shapaǵat, Soltústik-Shyǵys jáne Samal-3 shaǵyn aýdandary kollektorǵa qosylady. Aıta ketý kerek, bıyl qala turǵyndaryn káriz júıesimen qamtý maqsatynda barlyǵy 16 nysannyń qurylysy júrgizilip jatyr.
Joǵaryda atalǵan shaǵyn aýdandardyń ishindegi Mıras eldi mekeninde 980 úı ornalasqan. Qazir onda 1 mektep pen 6 balabaqsha bar. Shaǵyn aýdan elektr jaryǵy, aýyz sý jáne tabıǵı gazben 100 paıyz qamtylǵan. Endi káriz júıesin tartý ǵana qalyp otyr. Jobaǵa sáıkes uzyndyǵy 50,4 shaqyrym káriz júıesi salynyp, ary qaraı Shapaǵat-2 shaǵyn aýdanyna uzartylady. Búginde qurylystyń birazy oryndalǵan. Qoldanysqa berý merzimi bıyl qarasha aıynda dep josparlanyp otyr. Qurylysty atqarýshy mergiler kompanııa – «Yntymaq Bes Arys» JShS. Al onyń tehnıkalyq qadaǵalaýshysy «Turan qurylys» mekemesi.
Aqjaıyq shaǵyn aýdanyn ınjınerlik ınfraqurylymmen qamtý maqsatyna oraı qazir munda da káriz júıesiniń qurylysy qyzý qarqyn alǵan. Smetalyq jobaǵa sáıkes uzyndyǵy 22,1 shaqyrym káriz júıesi salynýǵa tıis. Osyǵan oraı bıýdjetten 686,1 mln teńge qaralyp otyr. Qurylysy bıyl bastalǵan nysanda qazir jumystyń jartysyna jýyq bóligi oryndalǵan. Jumysty aıaqtaý merzimi 2023 jyldyń tamyzyna qaraı josparlandy. Paıdalanýǵa berilse, shaǵyn aýdandaǵy 4 200 úı káriz júıesine qosylady. Jańa káriz júıesin shaǵyn aýdan halqymen birge kásiporyndar, mektep pen balabaqshalar da paıdalanbaq.
Aqjaıyq shaǵyn aýdanynda 35 kópqabatty úı bolsa, qalǵany jeke sektordaǵy turǵyn úıler. Aýyz sý, elektr jaryǵy jáne tabıǵı gazben tolyq qamtylǵan. 3 mektep pen 12 balabaqsha bar. Byltyr 8 balalar oıyn alańshasy men 2 sport alańshasy salynyp, paıdalanýǵa berilgen. Bıyl 10 sport alańshasynyń qurylysy júrip jatyr. Sonymen birge shaǵyn aýdanda osy jyly 13 kóshe ortasha jóndeýden ótpek. Atap aıtqanda, Jaǵataı kóshesiniń jalǵasy, Orazbaı ata, Betege jalǵasy, Jaǵataı kóshesiniń jalǵasyndaǵy ataýy joq kóshe, №12 kóshe, Sarbaz kóshelerine asfalt tóseledi. Josparǵa sáıkes, jyl saıyn ortasha jóndeý jumystarymen qalanyń ortalyq kósheleri ǵana emes, aýdannyń ishki oramdyq kósheleri de qamtylady. Búginde josparlanǵan 308 kósheniń 145 kóshesi jóndeýden ótip, el ıgiligine paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar búginge deıin Aqjaıyqta 8 kóshe jaryqtandyrylǵan. Bıyl Balqaraǵaı, Asfendııarov kóshesine jaryq barsa, 2023 jyly Baısbaev pen Qarasaı, 2024 jyly Spanov pen Ýalı ata kóshelerine jaryqshamdar ornatylady.
Munymen qosa, Shymkent qalasynda 2020 jyly 39 kóshe jaryqtandyrylyp, qalany qamtý kórsetkishi 24 paıyzdan 29,5 paıyzǵa ósken edi. 2021 jyldan bastap qala ákiminiń tapsyrmasyna sáıkes memleket-jekeshelik áriptestik jobasy aıasynda 104 kóshege jaryqshamdar qoıyldy. Nátıjesinde, búginde 747 kósheniń 324-i jaryqtandyrylyp, qamtý kórsetkishi 43,4 paıyzǵa jetti. Qosymsha 12 kósheniń jaryqshamy qaıta jóndeldi. Bıyl da atalǵan joba aıasynda 102 kóshe jaryqtandyrylmaq. Jumystar kezeń-kezeńimen jyl sońyna deıin júrgiziledi. Nátıjesinde, 2022 jyl qorytyndysyna sáıkes Shymkent kósheleriniń 57 paıyzyn túngi jaryqpen qamtý josparlanǵan. 2023 jyly 106 kósheni jaryqtandyryp, qamtý kórsetkishin 70 paıyzǵa ósirýdiń jospary qoıylyp otyr.
Búginge deıin Sáýle shaǵyn aýdanyndaǵy 276 oramnyń ınfraqurylymdyq máselesi qalanyń kún tártibinen túspeı kelgen edi. Endigi rette qalanyń damý josparyna saı ınfraqurylymmen qamtý jumystary qyzý júrip jatyr. Qazir 276 oramda ınjenerlik júıelermen qamtý boıynsha qurylys josparly kestege saı atqarylýda. Eldi meken aýyz sýmen tolyq qamtylǵan. Sapaly elektr jaryǵyn jetkizý úshin qurylys jumysy 2021 jyly bastalǵan bolatyn. Soǵan sáıkes uzyndyǵy 76,2 shaqyrymdyq ishki oramdyq jeli tartyldy, bul óz kezeginde 1 300-den asa abonenttiń memlekettik jaryqty qoldanýyna múmkindik týǵyzyp otyr. Al tabıǵı gazben qamtý úshin ishki oramdyq qubyr júıesin tartý jumysy bıyl alǵashqy jartyjyldyqta bastaldy. Gaz júıeleriniń uzyndyǵy – 28 shaqyrymdy quraıdy. Onyń qurylysy jyl sońyna deıin aıaqtalady dep kútilýde.
Qalalar qaı kezde de adamzat órkenıetiniń kúretamyry sanalyp keldi. Megapolıs bolǵan soń ol jerde ǵylym da, mádenıet pen ekonomıka da qaryshtap damıdy. Al bul jaǵdaıda iri qalany shetki aımaqtarymen qosa órkendetý mańyzdy. Sondyqtan da búgingi tańda megapolıstiń ortalyq aýdandarynan shette ómir súrip jatqan turǵyndardy óziniń naǵyz qala azamaty ekenin sezindirýge barynsha kóńil bólinip, jaǵdaı jasalýda.
ShYMKENT
