Jýrnalıstıka jampozy Omarǵalı Qudyshev týraly bir úzik syr

Kezdeısoq tanysý

Sýretterde únemi basyna shlıapa kıip, jymıyp túsetin (Brejnevpen túsken sýretinde de jymıyp turǵanyna súısinýge bolady), dóńgelek júzdi, ashyq mańdaıly tulǵany kórgende kóz toqtatyp, oılanyp qalatynymyz ras. Eger alǵa qaraı ozyp ketip aıtatyn bolsaq, Omarǵalı Qudyshevtyń minezi de sondaı ashyq-jarqyn, óz ortasyn ózine qaraı úıirip tartyp, úlkenge áńgime, kishige qolpashtaý aıta alatyn azamat bolǵan.

Omarǵalı Qudyshev týraly Pavlodar oblystyq «Saryarqa samaly» gazetine qyzmetke kelgen 2000-jyldar basynda ardager aǵalardan jıi estıtin edik. Tutas bir tilshilik mekteptiń irgesin salyp, kóptegen aqyn-jazýshynyń qalyptasýyna, tipti qaradúrsin jazatyn jýrnalısterdiń tilin ustartyp, sóz áleminde qanat jaıýyna senim bildirgen qamqor basshy bolǵanyn aǵalar jıi áńgime etetin.

Shynyn aıtqanda, Omarǵalı Qudysh­ulynyń Pavlodar óńirindegi eńbegi týraly qaıta bir arhıvke aınalyp soǵyp, estelikter jınaýymyzǵa bir oqıǵa túrtki boldy. Bıylǵy Naýryz meıramynyń aldy edi. Qazirde ǵalamtor múmkindigi mol, gazettiń feısbýk paraqshasyna tirkelýdi suraǵan bir meımanymyz «Gazet oqyrmanysyz ba?» degen avtomatty túrde qoıylatyn saýalǵa: «Sonda qyzmet etken redaktordyń qyzymyn» dep jaýap qatqan eken. Tarıhymyzdy túgendeıtin qasıetimiz bar edi, eleń ettik. Aty-jóni Nurgúl Qudysheva. Keshqurym mezgil bolsa da, birden habarlasyp, tanysyp áńgimelestik. Ol búginde Máskeý qalasynda turady eken. Bir kezderi ákesi qyzmet etken Pavlodar óńirin, gazetiniń jaǵdaıyn áli de bolsa qyzyǵýshylyq tanytyp, bilip, surastyryp turatynyn ańǵardyq. Sóz arasynda belgili jýrnalıst Omarǵalı Qudyshev týraly sońǵy ýaqytta jarııalanymdar azaıǵanyn da tilge tıek etip qaldy. Biz óz tarapymyzdan jiberilgen olqylyqty túsinip, tez ornyn toltyrýdy mindet etip aldyq.

Saıası jetekshi, maıor

Qolymyzda – Pavlodar oblystyq memlekettik arhıviniń bizdiń suraýymyz boıynsha jibergen qujattar kóshirmesi. Árıne, ózi redaktor, ózi oblystyq keńestiń depýtaty, ózi oblystyq partııa komıteti bıýrosynyń múshesi, oblystyq jýrnalıster uıymynyń, ádebı birlestiginiń jetekshisi bolǵan qaıratker týraly de­rekter birneshe paraqtan turatyny zań­dy­lyq. Sonyń ishinde óz qolymen ja­zyl­ǵan «Avtobıografııasyna» yqyla­sy­myz birden aýdy. О́mirbaıany týraly árip­tes­teriniń derekterinde kezdesse de, ózi jaz­ǵan dúnıeniń shyndyǵy basymyraq bolar.

Ol kezdegi ádemi qol jazýymen beril­gendeı, Omarǵalı Qudyshev 1912 jyly Semeı oblysy, Jarma aýdany, Aqjal rýdnıginde kenshiler otbasynda ómirge kelgen. Ákesi 1917 jyly ómirden ozyp, aǵasy Ahmetqalıdyń qolynda 1927 jylǵa deıin tárbıelengen. 1933 jyly Semeı qazaq pedagogıkalyq tehnıký­myn oqyp biti­rip, sol jyldan bastap 1935 jylǵa deıin Lenınogorsk qalasynda jumys is­teı­di. Ol jerde tolyq emes mekteptiń oqý isteri jóninen meńgerýshisi bolyp, ma­tematıka jáne fızıka pánderinen sabaq beredi. 1935-1937 jyldary Keńes ar­mııa­sy­nyń qatarynda boryshyn óteıdi. 1940 jyly Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komıtetiniń janyndaǵy Kommý­nıs­tik jýrnalıstıka ınstıtýtyn bitirip shy­ǵady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanǵa deıin Semeı oblystyq «Ekpindi» gazetiniń bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshysy qyzmetterin atqarǵan. Al 1941 jyldan bastap 1946 jylǵa deıin Keńes Armııa­sy quramynda maıdanda bolyp, saıası jetek­shi, saıası úgitshi, dıvızııa gazetiniń tilshisi, redaktorynyń orynbasary bolyp qyzmet etken.

QazUÝ professory Saǵymbaı Qozy­­­­baevtyń aıtýynsha, jaýyngerler­ge rýh beretin gazetter qazaq tilinde 1942 jyldyń qarasha aıynan bastap shyǵa bastady. Jumysshy – Qyzyl ásker komandovanıesi Bas saıası basqar­masynyń málimetinshe, 1942 jyldyń sońy men 1943 jyldary Uly Otan so­ǵy­sy jáne Ortalyq Azııa maıdandarynda 42 gazet, 7 jýrnal jaryq kórip tur­ǵan. Qazaq tilinde 20 maıdandyq, dıvızııa gazetteri, júzdegen jaýyngerlik paraq shyǵyp jatty. Maıdandyq gazetter sarbazdardyń boıynda Otanǵa degen súıispenshilikti tárbıeleı otyryp, jaýǵa degen kekshildikti ulǵaıtty. Bul olardyń erlikpen Otan qorǵaýyna zor yqpal etti.

Osyndaı qasıetti boryshty atqarý úshin Omarǵalı Qudyshev te sapqa qo­syldy. O.Qudyshev 1935 jyly ás­ker­den keıin 48-inshi kavalerııalyq polk­tyń kishi komsomol quramyna kirip, tıpografııasynda jumys istep, polktyń «Qyzyl saqshy» gazetinde jaýapty hatshy bolǵany mańyzdy ról atqarǵan bolsa kerek. Sondaı-aq 95-kavalerııalyq dıvızııasynyń qyzyláskerlik «Qyzyl semser» gazetinde eńbek etip, maqalalary sol ýaqytta «Frýnzeves», «Lenınshil jas» gazetterinde jarııalanyp turdy. Áskerı jýrnalıst Uly Otan soǵysy jyldarynda 44-gvardııalyq atqyshtar Baranovıchsk dıvızııasynyń quramynda rotanyń saıası jetekshisi (polıtrýk), polk úgitshisi bolyp qyzmet etti, 1943 jyly maýsym aıynan bastap 1944 jyldyń qazanyna deıin dıvızııalyq «Boevoı pýt» gazeti redaktorynyń orynbasary boldy.

Qaıta oralý

Beıbitshilik ornaǵan soń áskerı til­shiler sosıalıstik qurylysqa belsene aralasty. Sol kúnderdi eske al­ǵanda O.Qudyshev ózi bylaı degen: «Qazaqstanda ózi de sırek bolǵan jýrnalıster qatary soǵystan keıin tipti seldirep qalǵan eken. Sondyqtan da beıbit kúnder qurylysy kezinde res­pýblıka baspasózinde kadrdyń jetis­peýshiligi anyq sezilip turdy. Ol kezde redaksııada túnep qalý, baspahanada tań atqyzý apta saıyn qaıtalap kezigetin úırenshikti ister bolatyn». O.Qudyshev 1952 jyly 5 qarashada «Úgit­shi bloknotynyń», «Qazaqstan mu­ǵa­­liminiń» oryssha-qazaqshasyna, «Sosıa­lıstik Qazaqstan» gazetine, bar­ly­­ǵy 5 basylymǵa redaktor retinde qol qoı­ǵan eken. Mine, osynyń ózi-aq kadr tapshy­lyǵynyń dáleli bolsa kerek.

Al Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» (qa­zirgi «Saryarqa samaly») gazetiniń redaktory bola júrip tyń ıgerý sekildi halyq ómiriniń úlken tarıhı mańyzdy ıgilikti iske ózi bastaǵan ujymmen birge eleýli úles qosty. O.Qudyshev Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetiniń redaktory bolyp 1956 jyldyń 6 tamyzynda oblystyq partııa komıtetiniń qaýlysymen bekitildi.

Kereký jerinde

Omarǵalı Qudyshevtyń Pavlodar oblysyndaǵy eńbegi týraly kezinde jazyl­ǵan áriptester esteligi mol. Bul týraly sál keıin sóz etemiz. Ázirge O.Qu­dyshevtyń Pavlodar jerine kelýi týraly óziniń esteligin alǵa tartsaq:

«Bul 1956 jyldyń jazy edi. Men Almatyda ájeptáýir jaýapty qyzmet­te júrgenmin. Qazaq, uıǵyr tilde­rinde arab árpimen shyǵatyn, Batys Qy­­taı­da turatyn qazaq jáne uıǵyr aǵaıyn­­d­arǵa arnap shyǵarylatyn «Jańa ómir» jýr­nalynyń dardaı redaktory edim. Oǵan qosa osy jýrnal attas bas­pa­nyń baqandaı dırektory bolatynmyn. ...Mine, sóıtip, redaktorlyq ári dırektorlyq qyzmettiń beıneti men ra­hatyn bastan keshirip júrgenimde, kún­derdiń bir kúninde Ortalyq Komıtetke sha­qyrtty. Ákimshilik qystaý ádisteri áli de bolsa HH sezden keıin de beleń alyp turǵan-dy. Baqsam, «Qyzyl týǵa» re­­daktor kerek eken. Sol qyzmetke bir­ne­­she kandıdatýranyń ishinen maǵan toqtalypty.

– Pavlodarǵa qaıtkende de barasyń, sondaǵy gazettiń redaktory bolasyń, – dep nyqtaı, shegeleı sóıledi bastyq.  Onsha kóne qoımadym. Minezim jumsaq sorly basym ekinshi shaqyrtqanda jáne qystaǵan soń: «Jaraıdy, barsam bara­ıyn», dedim. Sonymen ne kerek, shilde aıynyń aıaq kezinde Pavlodarǵa keldim. О́z elime kelgendeı sezimge bólendim men munda. Ár kezde, ár jerde qyzmettes, áriptes bolǵan kisiler edáýir barshylyq eken», dep jazady keıin O.Qudyshev «Redaktor bolý ońaı ma» atty 1989 jyl­ǵy jazbasynda.

Birge qyzmettes bolǵan, qol astynda istegen áriptesteriniń esteligine úńilsek, Omarǵalı Qudyshulynyń redaktorlyq, jýrnalıstik bolmysyn tanyǵandaı bolamyz. Ol jýrnalıstıkanyń barlyq janrynda qalam terbeı alatyn, shapshań jazatyn qasıetke ıe bolǵan.

«Qyzyl tý» gazetinde uzaq jyldar qyz­met etken jýrnalıst, Uly Otan soǵy­synyń ardageri Ábdesh Baımurzın: «Qalamy tóselgen, til ustartqan, jańa­lyqty sezgish, jaqsy jýrnalıstiń boıyndaǵy erekshe bir qasıet taqyryp tańdaý dep bilemiz. Omekeńde bul qasıet mol edi», dep biraz mysaldar keltiredi.

«O.Qudyshev redaktor retinde uıym­dastyrýshy ǵana emes, naǵyz tárbıeshi de bola bildi. Qalamynyń jeli bar daryndy jastardy, keıbir kemshilikterine qaramastan qoldap, demep, olarǵa qam­qorlyq jasap júrdi. Aqyn Tóleýjan Ysmaıylovtyń darynyn baǵalaǵan, Ramazan Toqtarovty shetel tilderi ıns­tıtýtyn bitirip, shalǵaı aýyldaǵy bir mektepke fransýz tilinen sabaq berýge ketip bara jatqan jerinen redaksııaǵa alyp qalǵan. Sóıtip, keıin onyń belgili jazýshy bolyp qalyptasýyna septigin tıgizgen edi», dep jazady belgili ǵalym, jýrnalıst Zeınolla Áıtimuly.

Jarqyn jyldar, shýaqty shaqtar

«Qazaq KSR Joǵarǵy Soveti men úkime­tiniń habarshysy» gazetiniń bas redaktory, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń hatshysy, «Bizdiń Otan» («Shalqar») gazetiniń redaksııasynda, t.b. oryndarda jumys istedi. Dese de, onyń ómirinde Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetinde qyzmet etken ýaqyty (1956-1962 jyldary) jarqyn kezdesýlerge, umytylmas áserlerge toly bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. «Ákem solaı aıtatyn» dep qyzy Gúlnur Qudysheva da gazetke bergen arnaıy suhbatynda erekshe áńgimeledi:

«Biz Pavlodarǵa 1956 jyldyń kúzinde kóship keldik. «Qyzyl tý» gazetiniń redaksııasy Lenın kóshesinde, bir qabatty aǵash úıde ornalasqan edi. Ishi onsha úlken emes, qyzmetkerlerdiń ortaq bólmesi, ári qaraı ákemniń jumys bólmesi bolatyn. Tıpografııa alys emes edi, ákem jańa gazet shyǵarda túni boıy sonda bolatyn. Ol oblys boıynsha jıi issaparda júrdi, keıde baýyrymdy birge ertip áketetin. Almatyǵa qonys aýdarǵanymyzda olar Pavlodarda naǵyz dostar tapqanyn, sonysymen ystyq bolatynyn aıtqany esimde. Rasynda, gazet qyzmetkerleri jıi bir-birine qonaqqa baratyn. Otbasymyz ómir boıy Zeınolla Áıtimov, Asqarov, Katerının, Hazyrov, Horazov, Turǵanbek Kataev (keıin joǵary jáne orta bilim mınıstri boldy), Mıhaıl Esenálıevter, (keıinnen syrtqy ister mınıstrliginde qyzmet etti), Qabdesh Nurkınderdiń otbasymen úlken syılastyqta boldy. Jazýshylar odaǵynda ákeme Pavlodar jerinde jas aqyn-jazýshylardyń basyn qosýǵa tapsyrma bergen eken. Olar ár aýdannan jınalyp, bizdiń úıimizge keletin. Shańyraǵymyzda Pavlodar jeriniń talanttary ónerin kórsetetin, magnıtofonǵa jazyp alatyn, sýretterge túsetin. Ramazan Toqtarovtyń otbasymen dos edik. Ákemniń mýzykaǵa qabileti bolatyn, dombyrada, pıanınoda oınaıtyn. Keıde meniń ótinishimmen radıodan berilgen ánderdiń melodııasyn salyp beretin. Ákem meıirban adam edi. Anam qataldaý bolsa, ol qaljyńqoı edi. «Jylymyqtyń» áseri me eken, Máskeýde, Kremlde ótken L.Brejnevtiń Joǵarǵy Sovette jýrnalıstermen kezdesýinde birneshe adamnyń ortasynda tek ákem ǵana jymıyp, kúlimsirep tur. Sol úshin anam urysatyn: «basqalary ustamdy turǵanda, sen ǵana kúlip tursyń», dep eske alady.

Nurbol JAIYQBAEV,

jýrnalıst

Pavlodar