Egistikke esi ketkender shabyndyq pen jaıylymdarǵa qol salyp jatyr

Jer kodeksi boıynsha aýyl sha­rýashylyǵy jerlerin bir túrden ekin­shi túrge aýystyrý tek Úkimettiń, jer­gilikti bıliktiń arnaıy sheshim­derimen ǵana júzege asyrylýy kerek. Biraq baqylaýdyń álsizdiginen oǵan qarap jatqandar az. Astyq ósiretinder múmkindiginshe egistik kólemin jaıylymnyń, shabyndyqtyń, tipti ormandarǵa tıesili jerlerdiń esebinen ruqsatsyz ulǵaıtýda. Mun­daılardyń barlyq aýdanda da baryn estımiz. Jergilikti bılik arnaıy sheshimimen ruqsat bergen bolsa ormandardyń túbine deıin jyrtýǵa nemese jaıylymdyqtyń ıa shabyndyqtyń ishine boılap enýine ruqsat bermegen bolar edi.

Aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn bir túrden ekinshisine aýystyrý (transformasııalaý) Jer kodeksiniń 98-baby boıynsha: «qajettigi tabıǵı fak­torlarǵa, olardy budan keıin de basqa jer alqaptarynyń quramynda paıdalanýdyń ekonomıkalyq turǵy­dan oryndylyǵyna negizdeledi» de­lingen. Demek transformasııa tek eko­nomıkalyq tıimdilik berse ǵana ózger­tiledi. Alaıda ekonomıkalyq tıim­dilik kimge tıesili ekendigi anyqtalmaǵan. Árıne, jer ýchaskesiniń paıdalanýshysyna ol tıimdi bolýy múmkin, óıtkeni bastamany kóterip turǵan sonyń ózi. Biraq túpkilikti menshigi bolmaıtyn jerdi paıdalanýshynyń bir túrden ekinshi túrge aýystyrýy sol alqapty keıin paıdalanatyndarǵa tıimsiz bolyp shyǵatyny búginde kórinip otyr. О́ıtkeni mal ósirýshilerge jaıy­lym, pishen daıyndaıtyndarǵa shabyndyq joq, bar bolsa da azaıyp qalǵan. Ony qalpyna keltirýge uzaq jyldar qajet. Sonymen birge bir túrden ekinshi túrge aýystyrýlardy «ekonomıkalyq turǵydan negizdi» nemese «tabıǵı faktorlar áser etti» degendi de aıta almaısyń. Bul jerde tek jerdi ýaqytsha (tipti uzaq merzimge bolsa da) jalǵa alyp paıdalanýshy ǵana birjaqty utyp tur.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstanda tekserýlerge jáne profılaktıkalyq baqylaý men qada­ǵalaýdy baryp júrgizýge moratorıı engizý týraly» 2019 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy Jarlyǵyna tolyq­tyrý engizý týraly» jańa Jarlyqqa qol qoıdy. Halyq bul Jarlyqtan jerdi zańdy buzyp ıelenip ketken paı­dalanýshylarǵa, ásirese jer alqaptaryn bir túrden ekinshi túrge negizsiz aýys­tyratyndardy quryqtaýǵa múmkindik berer degen úmitte. Munyń asa ózekti másele ekenin respýblıkalyq «Ama­nat» partııasynyń «Jer amanaty» ko­mıssııasyna bir aıda túsken 985 ótinish-shaǵymnyń 62 paıyzy jaıy­lymdardyń jetpispeıtindigi máselesine arnalǵanynan da kórýge bolady. Úkimettiń keńeıtilgen otyry­synda sóı­legen sózinde Pre­zıdent Q.Toqaev ta bul máseleniń asa kúrdeli ekenin aıtty. «Negizgi sebep – ákimdikter tara­­pynan tıisti baqylaýdyń bolmaýy. Qazir mal jaıý úshin 29 mln gektar jer qajet. Soǵan qaramastan sharýa qojalyqtary 33 mln gektar jerdi paıdalanbaı otyr. Aýyldyq okrýgterdiń 80 paıyzynda jaıylymdyq jer tap­shy», dedi ol. Sonymen birge ol: «Úkimet pen oblys ákimderi prokýratýra organdarymen birlesip, ıgerilmeı jatqan jaıylymdyq jerlerdi aýyl tur­ǵyndaryna qaıtaryp berý isin qolǵa alýy kerek. Osyǵan basa mán bergen jón. Úkimet ǵaryshtan monıtorıng júrgizý tásilin jetildirip, onyń aýqy­myn keńeıtýi kerek. Osy mańyzdy jumys­ty Prezıdenttiń tapsyrmasymen ǵana emes, turaqty túrde atqarý kerek», degen edi.

Osy tapsyrmany oryndaý úshin oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń qaýlysymen prokýratýra organdary jáne basqa da múddeli vedomstvolardyń ókilderi engen 27 adamdyq komıssııa qurylǵan. Qazir komıssııa jer paıdalanýshylarmen jasaǵan memorandýmdar jáne basqa sharalar arqyly jaıylym alqaptaryn 505,7 myń gektar jerge kóbeıtýge qol jetkizdi. Bul – jalpy suranystyń 92,4 paıyzy. Sonyń ishinde paıdalanylmaıtyn 34 myń gektar jaıy­lym jer sot arqyly tartyp alyndy. Qazir kúmándi kelisimsharttarmen jalǵa berilgen jer ýchaskeleri boıynsha 81 talap-aryz sottyń qaraýynda jatyr. Osy talap-aryzdar boıynsha 16,9 myń gektar jer alqaby jaldaýǵa zańsyz berilgendigi belgili bolyp otyr. Sot ádil sheshim shyǵaratyn bolsa da bul alqaptar da qaıtarylyp, jergilikti turǵyndardyń paıdalanýy­na beriledi. Jergilikti atqarý organdary ıgerilmeı jatqan jerlerdi áli de anyqtaý ústinde. Búginge deıin mal baǵýǵa áli de 41,4 myń gektar jer jetpeıdi.

Ákimniń ókimimen qurylǵan osy bilikti komıssııa jer paıda­laný­shy­lardyń jaıylymdyq, shabyn­dyq jerlerdi, orman sharýashylyǵynyń fondyna tıisti alqaptardy qosymsha jyrtyp, egistikke aınaldyryp jiber­gendiginiń zańdylyǵyn qosa tekserse bolar edi. Shekten shyqqan osyndaı orasholaqtyqty aıtyp halyq zar qaǵady. Tipti jıdek teretin jer de qaldyrmady degendi jıi estımiz.

Soltústik Qazaqstan oblysy