Syrtqy saýda aınalymy ósip keledi

Keden odaǵy elderi barlyq shyqqan-kirgen taýarǵa bir­tek­ti kedendik tarıf qolda­nady. Múshe elderdiń aýmaǵyn belgilegen shekaralyq beldeý­ler kedendik terrıtorııalar sanalady. Mysaly, Qazaqstan-Qytaı nemese Reseı-Qytaı arasyndaǵy kedendik beketterden túsetin baj salyǵy qazaqstandiki nemese reseıdiki emes, Keden odaǵyna tıesili. Odaq elderiniń halyqaralyq kelisimderi bo­ıynsha barlyq keden salyǵynyń 85,33 paıyzy Reseı, 7,11 paıyzy Qazaqstan, 4,55 paıyzy Belarýs, 1,9 paıyzy Qyrǵyzstan jáne 1,11 paıyzy Armenııanyń bıýdjetine quıylady. Al odaq elderiniń óz ishindegi shekaralarynyń boıyndaǵy kedendik beketter alynyp tastalǵan. Máselen, buryn Soltústik Qazaqstan oblysy men Reseı Federasııasynyń Omby, Qorǵan, Túmen oblystary arasyndaǵy shekaralarda bes keden beketi bolǵan. Qazir oblysta Petropavl qalasynyń áýejaıyndaǵy kedendik ótkizý beketi ǵana jumys isteıdi. Osy kedendik bekette shyǵarylatyn nemese kirgiziletin barlyq ta­ýar, sonyń ishinde aqsha, qundy qaǵazdar jáne t.b. kedendik tekserýlerge engizilgen.

Jalpy, oblystyń 2022 jyl­­dyń alǵashqy jartyjyl­dyǵyndaǵy syrtqy saýda aınalymy 662 mln AQSh dollaryn qurady. Sonyń ishinde eksport 505 mln, ımport 156 mln dollarǵa teń. Demek eksporttyń úlesi – 76%, ımport 24%. Eks­port kóleminiń basym bolýy ekono­mıkalyq oń kórsetkishke jatady.

2021 jyldyń sáıkes merzi­mimen salystyrǵanda bıyl oblystyń syrtqy saýda aınalymy 49%-ǵa artqan. Sonyń ishinde eksport – 51, ımport 18 paıyzǵa kóterilgen. Oblys­tyq kirister departamenti basshy­synyń orynbasary Baýyrjan Sháıkenovtiń aıtýyna qaraǵanda, eksporttyń 95% nemese 481 mln dollarǵa teń bóligi aýyl sharýashylyǵynyń ósimdik ónimderi taýarlaryna tıesili. Atap aıtqanda, bıdaı, arpa, jasymyq, burshaq, un, zyǵyr, raps jáne kúnbaǵys tuqymdary, ósimdik maıy, kebek jáne t.b. Al ımporttyń negizgi úlesi (76%) óndiris qural-jabdyqtary, kólik quraldary, aýyl sharýashyly­ǵy mashınalary men olarǵa ar­nalǵan qosalqy bólshekter, tyńaıtqyshtar men gerbısıdter, tiri ósimdikter, sondaı-aq tamaq ónimderin óndirýge arnalǵan shıkizattar bolyp otyr.

Eksport kóleminiń ulǵaıýy negizinen un jáne maıly daqyl­dar satylymynyń artýy­men  baılanysty bolyp otyr. Im­port­tyń ósýi arnaıy ekono­mıka­lyq aımaq aýmaǵynan (AEA) engizilgen óndiris qural-jab­dyqtarynyń artýymen baılanysty. Kedendik resimdeý barysynda olardyń quny ımporttyń ósýine ulasqan.

AEA aýmaǵyna taýarlardy engizý men shyǵarýda er­kin keden aımaǵy­nyń keden­dik rásimi qoldanylady. Soltús­tik Qazaqstan oblysy­nyń Kiris departamenti bıyl kedendik resimdi «Petro­pavl elektrotehnıkalyq zaýyty» JShS (transformatorlar óndirisi) jáne «ST Assambleıa» JShS (kombaındar, astyq jınaý mashınalary, traktorlar jáne tuqym sebý keshenderi óndirisi) júzege asy­ra­tynyn jetkizdi.  Sóıtip, ar­naıy ekonomıkalyq aımaqtyń is jú­zindegi nátıjeleri saýda aına­lymyn damytýǵa súbeli úles qosýda.

Soltústik Qazaqstan oblysy