Danabek Qalıajdarov: IT-bilimdi damytpaı, kóshke ilese almaımyz

Muǵalimi joq mektep

– Danabek, Alem School qashan quryldy?

– Alem School – baǵdarlamalaý­shy­lardy daıarlaıtyn mektep. 2019 jyly Astana Hub-tyń bazasynda ashyl­dy. Bul jerde muǵalim joq, baǵa qoıylmaıdy, dıplom berilmeıdi. Oqý kompıýterlik oıynǵa jáne stýdentter arasyndaǵy ózara qarym-qatynas qaǵıdatyna negizdelgen. Eń bastysy, bári – tegin. Búginge deıin túrli salada jumys isteıtin 270-ten astam baǵ­dar­lamalaýshyny daıarlap shyǵardyq. Olar­dyń deni otandyq jáne sheteldik iri kompanııalarda tabysty eńbek etip júr. Jyl basynan beri 200-deı adamdy oqýǵa qabyldadyq. Ortasha eseppen alǵanda stýdentter oqýdyń segizinshi aıynan ári qaraı bizdiń mektepti támam­daı bastaıdy. Iаǵnı olar biz úıretpek bolǵan dúnıeniń bárin boıǵa sińirdi degen sóz.

– Munda kimder oqı alady?

– IT-salasyn tereń meńgergisi keletin kez kelgen janǵa qushaǵymyz ashyq. Tek, biz mektepke orta bilimdi adamdar­dy, ıaǵnı IT-saladan habary joq jandardy qa­byl­daımyz. Úzdikterdi bizdiń mektep asa qyzyqtyrmaýy múmkin. О́ıtkeni olar­dyń biletini onsyz da kóp. Olar bizdiń kómegimizge súıenbeı-aq naryqtan óz ornyn taba alady. Mektepte kez kel­gen salanyń ókilderi oqı alady. Má­selen, osy ýaqytqa deıin oqýdy aıaq­taǵandardyń ishinde metallýrgter de, jýrnalıster de, býhgalterler de, zań­gerler de bar. IT qazir barlyq salaǵa kerek. Bizge keletinderdiń 70 paıyzynyń IT-bilimi joq.

– Sonda túpki maqsat IT-salany meńgergen kadr daıarlaý ma?

– Tek osy maqsat úshin jumys istep jatyrmyz desek, qateleskenimiz. Bul jerde aýqymdy oılaǵan jón. Kópshilik IT-di kúrdeli sala dep oılaıdy. Shyn má­ninde olaı emes. Al baǵdarlamalaý matematıkadan da ońaı. Atalǵan salany meńgerý arqyly qazaq jastary ózderin materıaldyq turǵydan qamtamasyz ete alatyn deńgeıge jetedi. Sebebi IT-salada tólenetin eńbekaqy qaı elde bolsyn joǵary. Sonda elimizde áleýmettik turǵydan qamtylǵan jandardyń qatary kóbeıedi. Alys túkpirde jasyrynyp jatqan izgi maqsattyń biri – osy, ha­lyq­tyń ál-aýqatyn arttyrýǵa úles qosý.

Elimizde nemese shetelde jaq­sy aqsha tabatyn, suranysqa ıe baǵ­dar­lamalaýshy ataný úshin naqty maq­sat, tynymsyz eńbek jáne shydam­dylyq qajet. Árı­ne, bul mamandyqty árkim ózdiginen de úırene alady. Tek, ol úshin jaqsy jaǵ­daı jasalýy kerek. Bizdiń mektepte ózin ózi damytýǵa tolyq jaǵ­daı ja­salǵan.

Onyń ústine Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Otandyq IT-sektordy damytyp, kúsheıte túsý de mańyzdy. Elimizge jas, bilimdi ári yntaly mamandar kerek. Sıfrlandyrý jónindegi ulttyq jobanyń aıasynda keminde 100 myń joǵary bilikti IT-maman daıarlaý qajet. Sıfrlyq sa­ladaǵy qyzmetter men taýarlardyń eks­porty 2025 jylǵa qaraı keminde 500 mıllıon dollarǵa jetýge tıis», degen naq­ty tapsyrmasy bar. Biz de osyǵan qal-qaderimizshe atsalysyp jatyrmyz.

Oqýdyń negizi – oıyn

– Oqý úderisi qalaı ótedi?

– Birinshi kezekte stýdentter al­gorıtm­der men málimetter qurylymy týraly negizgi bilimdi alady. Kelesi kezeń – Go, JavaScript jáne Rust sııaqty álemdik IT-ındýstrııadaǵy ózekti «tilderdi» meńgerý. Oqý kelesi baǵyttar boıynsha júrgiziledi: Go «tilinde» – Full-stack, JavaScript «tilinde» – front-end, Rust «tilinde» – back-end. Budan keıin naqty mamandaný bastalady. Olardyń qatary DevOps, Blockchain tehnologııalary, Data Science jáne Machine Learning, Information Security, 3D modeldeý, oıyn qurý bolyp jalǵasa beredi. Flutter qurylymynda mobıldi qosymshalardy ázirleýge múmkindik bar. Osylaısha, oqýdy tolyq aıaqtaǵannan keıin túlekter mobıldi qosymshalar, saıttar jasaı alatyn deńgeıge jetedi. Dızaın jasaý­dy da meńgerip shyǵady. Negizi men ataǵan baǵdarlamalaý «tilderiniń» bári kópshilikke qoljetimdi. Olardyń kómegimen kez kelgen dúnıeni jasaýǵa bolady. Máselen, Qazaqstanda kóptegen kompanııalar Go tiline kóship jatyr. Demek onyń bolashaǵy zor degen sóz. Bul tildi bizdiń mekteptiń túlekteri ózderi jumys isteıtin «Halyq bank», «Tehnodom» sekildi iri kompanııalardyń servısterinde de jıi paıdalanady.

– Irikteý qalaı júrgiziledi?

– Irikteý kezeńi «basseın» dep atalady. Kandıdat bir kúnde 20 esepti sheshýi kerek. Bir jyl ishinde stýdentter bes emtıhan tapsyrady. «Basseınnen» ótkender odan ári asa qınala qoımaıdy. О́ıtkeni tapsyrmalardyń logıkasy ózgermeıdi. Tek kod sany ǵana kóbeıip otyrady. Mekteptegi oqý eýropalyq 01 Edu System arnaıy platformasynda ótedi. Bul platformanyń negizin ǵylymı pedagogıkamen aınalysyp júrgen fransýz Nıkolıa Sadırak qalaǵan. Barlyq tapsyrma kvestke uqsaıtyn oıyn túrinde sheshiledi. Nıkolıa Sadıraktyń aıtýynsha, adamzat oıyn arqyly damyǵan. Oqýdyń mundaı formaty tehnıkalyq daǵdylardy ǵana emes, sonymen qatar soft skills-ti, ıaǵnı ıkemdi daǵdylardy da damytady. Mekteptiń qaǵıdasy qarapaıym: barlyǵy teń, árkim bir-birinen úırenedi. Munda áleýmettik kommýnıkasııa birinshi orynda turady. Ol mamannyń ósýine jol ashatyn dúnıe. Al IT-sala ókilderi úshin bul óte mańyzdy. Ádette bul salanyń ókilderi buıyǵy keledi, myna ómirden tysqary júredi, kóbinese óz álemimen ómir súredi. Al biz túrli salada júrgen, kez kelgen qarym-qatynasqa bara alatyn adamdardan baǵdarlamalaýshy tárbıelep shyǵaramyz. Mekteptiń ustanǵan baǵyty ujymdaǵy ózara árekettesý máselesin sheshedi, al baǵdarlamalaýshylar ortaq til tabýdy úırenedi. Oqýdan zerikse, demalýǵa bolady. Oǵan da jaǵdaı jasalǵan. Tennıs, PlayStation oınaýǵa múmkindik bar. Kıno kórýge bolady. Mundaǵy stýdentter bir-birimen aralasý arqyly deńgeılerin kóteredi.

– Túlekterdiń jumysqa ornalasý múmkindigi qandaı?

– Eshqaısysy jumyssyz qalmaıdy dep aıta alamyn. Eger stýdent mektepke negizgi daǵdylardy bilip kelse, onda bir jyldan keıin ol middle-maman, ıaǵnı orta deńgeıli maman bolyp shyǵady. Oqýdyń alǵashqy úsh kezeńinen ótkennen keıin ázirleýshi deńgeıine kóteriledi. Osylaısha, stýdent jumys ornynda daǵdylaryn nyǵaıta alatyn deńgeıge jetedi. Máselen, bizge IT-bilimi joq áskerı adam kelip oqydy. Ol mektepti támamdaǵan soń ulttyq kompanııaǵa baǵdarlamalaýshy bolyp jumysqa ornalasty. Iá, ol Google-de jumys isteı alatyn sýper baǵdarlamalaýshy bolǵan joq. Biraq onyń tabysy aıtarlyqtaı artty. Temirtaýdan jas metallýrg kelip oqydy. Qazir bankte baǵdarlamalaýshy bolyp jumys isteıdi. Mundaı jarqyn mysaldar kóp. Bizge keregi de dál osyndaı keıster. Biz jastardyń maman retinde ózderine degen senimdiligin art­tyramyz jáne tabysyn eseleýge úles qosamyz. Munda kelgender oqýmen kez kelgen ýaqytta aınalysa beredi. Mektep táýlik boıy ashyq turady. Ne­gizi «basseınnen», ıaǵnı irikteýden ótý ba­rysynda jastar IT-salada jumys isteý qoldan keletinin ıá kelmeıtinin bir­den túsinedi.

IT-fakýltetter – aýstsorsıngke

– Alda qandaı maqsat-mindetter bar?

– Mekteptiń aldynda turǵan mańyzdy mindettiń biri – jumys berýshilermen jaqsy qarym-qatynas ornatý. Reti kelse, eki jaqty memorandým ornatýǵa beıil­dimiz. Munyń barlyq tarap úshin tıimdi bolǵanyn qalaımyz. Oqý tegin ekenin aıttym. Stýdentter eki jyl boıy kóp dúnıeni úırenedi. Ári qaraı ózgelerdi úıretedi. Tizbek osylaı jal­ǵasa beredi.

Ekinshi bir mindet – Alem School mektebin masshtabtaý. Bizdiń mekteptiń uıymdastyrýshylyq-basqarýshylyq qu­ramynda birneshe adam ǵana jumys is­teıdi. Olar bir sátte júzdegen stýdent­ke yńǵaıly bilim berý ortasyn qurýǵa qabiletti. Sondyqtan óńirlerden de osyndaı mektepter ashqymyz keledi. Osylaısha, óńirlerde jumyssyz júrgen jastardyń jolyn ashýǵa nıettimiz. Jastardy joq degende nanyn taýyp jeıtin deńgeıge jetkizsek deımiz. Al nanyna qosa, maıy men ýyldyryǵyn qosa taýyp jep jatsa, tipti keremet bolar edi. Osyǵan altyn kópir bolsaq degen nıet bar. Álbette, bul úshin mem­lekettiń nemese bıznestiń qoldaýy qa­jet. Uzaq merzimdi keleshekte bul mo­deldi basqa baǵyttarǵa, mysaly gýma­­nıtarlyq ǵylymdarǵa qoldanýǵa bolady. О́ıtkeni bizdiń formatty kez kelgen pánge paıdalanýǵa múmkindik bar. Máselen, óńirlik ýnıversıtetterde IT-fakýltetter ashylǵan. Jaqsy jaraqtandyrylǵan. Biraq bilim beretin laıyqty mamandar joq. Sondyqtan biz ýnıversıtetterdiń IT-fakýltetterin aýstsorsıngke alý týraly bastama kóte­rip jatyrmyz. Menińshe, bul kez kelgen tarap úshin tıimdi bolar edi.

– Aıtpaqshy, Alem School-dy kim qarjylandyrady?

– Qoldaý kórsetetin mesenat bar. Qazaq. Biraq Qazaqstan azamaty emes. Shetelde turady. Mekteptegi tehnı­kalardyń bári sol kisiniń demeýshiligimen alyndy. Odan keıin Astana Hub ha­lyqaralyq IT-startaptar tehnoparki ǵımaratty tegin usynyp otyr. Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsınniń de bizge degen kózqarasy túzý. Mınıstrlik tarapynan qoldaý kórsetilip jatyr. Art Sport júıesine uqsas IT-vaýcher degen joba ázirlenip jatyr. Osy arqyly IT-mektepter oqytyp jatqan ár bala úshin memleketten sýbsıdııa alatyn bolady. Jýyrda Bolat Jámishev bastaǵan «Qazaqstan halqyna» qorynyń ókilderi kelip ketti. Atalǵan qor tarapynan da qoldaý kórsetilýi múmkin. Olar mundaı mektepterdi monoqalalarda ashý týraly ıdeıa usyndy. Bul jaǵyn da qarastyryp jatyrmyz. 

IT-mehanık – bolashaqtyń mamandyǵy

– Sizdi otandyq IT-saladaǵy bilik­ti maman retinde jaqsy tanımyz. Jala­qysy jaqsy, bedeli joǵary jerlerde qyzmet atqardyńyz. Sonyń bárin tárk etip, ózgelerdi oqytýǵa nelikten qu­mar boldyńyz? Bázbireýler muny ón­beıtin is sanaıdy ǵoı. Álde olaı emes pe?

– Ras, Almatydaǵy Halyqaralyq aq­parattyq tehnologııalar ýnıver­sı­tetinde, Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasynda, iri kompanııa­larda eńbek ettim. Baǵdarlamalaý bo­ıynsha stýdentterdi halyqaralyq olım­pıadalarǵa daıarladym. Shákirt­terim álemniń jetekshi IT joǵary oqý oryndary arasynda TOP-20-nyń qata­ryna kirdi. Qysqasy, jaqsy jerlerde jumys istedim. Tabysym da táýir boldy. Biraq ózgelerdi oqytý, úıretý men úshin jan qalaýy. Sanaly túrde osy qadamǵa bardym. Muny men ǵana túsine alamyn. Keıde ómirde aqshadan da mańyzdy dúnıeler bar. О́z atam Orynbek Qalıajdarov ta, naǵashy atam Naýryzbaı Seıilbekov te mektepte matematıkadan sabaq bergen. Ustazdyq qasıet solardan darysa kerek. Ýnıversıtette oqytýshy bolǵanda ańǵarǵanym, aýyl balalarynyń bári oqýǵa beıim. Biraq bazalyq bilim berilmegen. Jón kórsetip, jolǵa salsań, ári qaraı alyp ketedi. Tek buǵan deıin oqýshynyń sanasyna eshkim salmaq salmaǵan. Men IT-sala boıynsha aıtyp otyrmyn. Bul salada biz sekildi bilim beretinder az. Keńistik bos jatyr dese de bolady. Sondyqtan Qazaqstan úshin tyńnan túren salyp jatqanymyzdy úlken abyroı sanaımyz.

– Nelikten oqytýdyń dál osyndaı júıesin tańdadyńyzdar?

– Bilim berý salasyndaǵy qazirgi brıtandyq júıe HIH ǵasyrda jaqsy jumys istedi. О́ıtkeni shetelde joǵary bilim alý mindetti emes. Bizdegideı jap­paı joǵary oqý ornyna túspeıdi. Shet­eldik ýnıversıtetter kóbinese baı­dyń balalary men úzdik muǵalimderdi jı­naıdy. Iriktelgen balalar men irik­telgen ustazdardyń basy bir arnaǵa toǵyssa, sózsiz nátıje shyǵady. Muny bizdiń eldegi Nazarbaev ýnıversıteti, Nazarbaev mektepteri de dáleldep berdi. Al iriktelmegen balany dál osyndaı mu­ǵalimniń qolyna tapsyrsańyz, túk shyq­paıdy. Qazaqstan men AQSh-taǵy orta deńgeıli ýnıversıtetterdiń arasynda eshqandaı aıyrmashylyq joq. Sondyqtan qazirgi joǵary oqý oryndary – úlkenderge arnalǵan balabaqsha. Áıteýir, ata-analar ul-qyzym nashaqor, sektant bolyp ketpesin dep oqýǵa túsirip qoıady. Tekten tek sandalyp júrgenshe, tańnan keshke deıin qaı jerde bolatynyn bilip júremiz degen oı ǵoı. Munyń áleýmettik shıelenisti tómendetkenimen, bilim berýge qatysy joq. Ekeýi parallel jatyr. Qıylysatyn núktesi joq. Al biz tańdaǵan model qyzyqty bolyp kórindi. Sondyqtan osyny tańdadyq. Bul júıe biz synap ótken brıtandyq júıege qarama-qarsy emes, kerisinshe sony tolyqtyra túsetin baǵyt.

– Tárbıelegen shákirtterińiz shetelge ketedi dep qoryqpaısyz ba?

– Odan ne úshin qorqý kerek? Qaıta qýaný kerek. Bul úlken jetistik emes pe?! Munyń bári qalypty dúnıe ǵoı. Máselen, fýtboldan Qazaqstan ulttyq quramasynyń oıynshysy Islambek Qýatty Ispanııanyń ataqty «Real Madrı­di» shaqyrsa, jibermeı otyrmaı­myz ǵoı. Aqymaqtyq bolar edi. Bul da sol sekildi. Shaqyrtý tússe, shetelge barǵan durys. Erteń ózge balalar solarǵa eliktep, boı túzeıdi. Tek azamattyǵyn aýystyrmaı, syrtta júrip elge qamqor bolsa jetkilikti. Jalpy, mundaı básekelestikten qoryqpaý kerek. Qazir reseılik IT-mamandar bizdiń naryqqa kelip jatyr. Buǵan da qýanýǵa tıispiz. Jalpy, álemniń ózge elderindegi myqty mamandardy Qazaqstanǵa tartsaq, kim qoı depti. Úzdikterdi tartý arqyly otandyq naryqty damyta alamyz. Bul jerde Sıngapýrdyń, Izraıldiń táji­rıbesin qaperge alsaq jetkilikti.

– Otandyq IT-salanyń damýyna qandaı baǵa berer edińiz?

– Shúkir, jaqsy damyp keledi. Mem­leket tarapynan tıisti jaǵdaı jasa­lyp jatyr. Jastardyń da qyzyǵý­shy­lyǵy zor. Bizdiń qyz-jigitter álemdik deńgeıge birtindep shyǵyp jatyr. Al­paýyt kompanııalarda eńbek etip júr. Qazir Úndistan, Ýkraına, Belarýs, Ar­­gentına, Vetnam sekildi elderdiń ma­man­dary IT-salada bým jasap jatyr. Qazaqstannyń da asyǵy alshysynan túser kún alys emes. 

Qazaqstanda IT-bilimdi damytýǵa kúsh salý kerek. Ony damytpaı kóshke ilese almaımyz. О́tkenge kóz júgirtsek, HH ǵasyrǵa deıin jazý, oqý keńinen taraldy. Keıin bul bazalyq ǵylymǵa aınaldy. 1990 jyldary TMD-da aǵylshyn tilin meńgerý bastaldy. Qazir bul da qalypty dúnıe. Endi IT-sala da osy jolmen kele jatyr. Búginde IT-salada bolý trendke aınaldy. Bara-bara ol da qalypty dúnıe bolady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytty IT-jýrnalıst, IT-býhgalter, IT-muǵalim, IT-mehanık degen mamandar paıda bolady. Naryqty osyǵan daıyndaı berý kerek. Soǵan kele jatyrmyz. Budan eshqashan utylmaımyz. Bul adamı kapıtaldy damytýdyń birden-bir joly.

Kópshilik tek memlekettik qyzmettegi sıfrlandyrýdy synǵa alady. Sıfr­landyrý degen – qural. Mysaly, pyshaq sekildi. Onymen jaqsy dúnıe de, jaman dúnıe de jasaýǵa bolady. Másele qandaı maqsatqa paıdalanatynyńda. Sıfr­lan­dyrý da sol sekildi. Mysaly, Kaspi.kz qolymyzdy uzartty. Sóıte tura, ol kre­dıt alýdy jeńildetti. Sonyń salda­rynan halyqtyń nesıe júktemesin shek­ten tys arttyryp otyr. Al bul ekonomıka úshin qaýipti. Mine, kórdińiz be, sıfr­landyrýdyń da jaqsy hám jaman tusy bar.

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»