«WBO nusqasy boıynsha orta salmaqta kimder álem chempıony atandy?» degen saýalǵa kelsek, HHI ǵasyr tabyldyryqtan attaǵan tusta bul tizgin ulybrıtanııalyq Djeıson Mettıýzdyń qolynda edi. Odan keıin shvesııalyq Armand Kraıns, namıbııalyq Garrı Saımon, argentınalyq Ektor Velasko jáne germanııalyq Felıka Shtorm biraz ýaqyt boıy óz ústemdikterin júrgizdi.
2004 jyly AQSh-tyń «altyn balasy» Oksar de la Hoııa teńdessiz dep tanylsa, odan keıin alty jyldan asa ýaqyt boıy Bernard Hopkıns, Djermen Teılor jáne Kellı Pavlık syndy ataqtary jer jarǵan amerıkalyq órender tizgindi eshkimge bermedi. 2010 jyly argentınalyq Serhıo Martınestiń mereıi ústem bolsa, keıinnen Dmıtrıı Pırog (Reseı), Hassan N’Dam N’Jıkam (Fransııa), Pıter Kýıllın (AQSh), Endı Lı (Irlandııa) jáne Bıllı Djo Sonderstiń (Ulybrıtanııa) altyn belbeýdi ıelendi. Al 2018 jyldyń 20 qazanynda Demetrıýs Andradeniń asyǵy alshysynan tústi. Mine, endi sol chempıondardyń qataryna Murat Sıqymbaevtaı bilikti bapkerdiń tól shákirti – Jánibek baýyrymyz da qosyldy.
Qazaqstannyń kásipqoı boksshylary arasynan shyqqan tuńǵysh álem chempıony Vasılıı Jırov ekenin jankúıerler jaqsy biledi. «Balqashtyń barysy» atanǵan saqa sportshy áýelde áýesqoı rıngte tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń birinshi jartysynda ol álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri atandy. Qurlyq chempıonatynda qarsylas shaq keltirmeı, Azııa oıyndarynda qola medaldy ıelendi. 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda Jırov bas júldemen qatar, eń úzdik bylǵary qolǵap sheberine tıesili Barker kýbogyn da oljalady.
Kelesi jyly 22 jastan asqan shyǵynda alystaǵy Amerıkaǵa sapar shekken Vasıa tusaýkeser kezdesýinde jergilikti boksshy Vınsent Braýndy ekinshi raýndta uryp jyqty. Arada úsh jyldan asa ýaqyt ótkennen soń Mıssısıpı shtatynyń Bıloksı qalasyndaǵy Grand Casino kesheninde amerıkalyq Artýr Ýılıamsty jetinshi raýndta esinen tandyryp, IBF nusqasy boıynsha birinshi aýyr salmaqtyń altyn belbeýin jeńip aldy.
Alǵash ret Vasıa 2003 jyldyń 26 sáýirinde jeńilistiń kermek dámin tatty. О́z ataǵyn jetinshi márte qorǵamaq bolǵan ol AQSh-tyń joıqyn judyryqty jigiti Djeıms Tonıden taıaq jedi. Sol kezge deıin Jırov qatarynan 31 qarsylasyn qoǵadaı japyrǵan edi. Sodan keıin eki kezdesýde jeńiske jetip, taǵy ekeýinde utyldy. Bul jekpe-jekterde otandasymyz Djo Messı men Maıkl Mýrer syndy dúleı kúsh ıelerine ese jiberdi. Keıinnen taǵy bes básekede basymdyq tanytyp, bir ret teń tústi. Alaıda jasy kelip qalǵan Jırov burynǵy deńgeıine qaıta kóterile almady.
Vasılıı Jırov 1997-2009 jyldar aralyǵynda kásipqoı rıngke 42 márte kóterilip, 38 ret jeńiske jetti. 32 kezdesýin nokaýtpen aıaqtady. Talaı jyldan beri AQSh-ta turyp jatqan «Balqashtyń barysy» ara-tura Qazaqstanǵa da at basyn buryp turady.
Qazaq eliniń gúrzi judyryqty jigitteri arasynan ekinshi bolyp chempıondyq ataqty Beıbit Shúmenov ıelendi. Shymkent qalasynyń týmasy HHI ǵasyrdyń alǵashqy bes jyldyǵynda áýesqoılar arasynda táýir nátıje kórsetti. Ol Azııa chempıony atanyp, Afro-Azııa oıyndarynda kúmis medaldy enshiledi. 2004 jyly Afına Olımpıasyna qatysty. 2007 jyly Beıbit kásipqoı rıngte kúsh synasýǵa bel býdy. Arada eki jylǵa jýyq ýaqyt ótkennen soń jartylaı aýyr salmaqta WBA-nyń altyn belbeýi úshin talasý múmkindigine ıe boldy. Alaıda 2009 jyldyń 15 tamyzynda elordada uıymdastyrylǵan jarysta qandasymyz ıspanııalyq Gabrıel Kampılodan utylyp qaldy. Esesine arada bes aı ótkennen soń Las-Vegasta dál sol Pıreneı túbeginiń túlegin jeńip, 26 jasynda kózdegen maqsatyna qol jetkizdi.
2010-2013 jyldary Shúmenov WBA Super men IBA nusqalary boıynsha óz ataǵyn bes márte sátti qorǵady. 2014 jyldyń kókteminde aty ańyzǵa aınalǵan boksshy Bernard Hopkınsten upaı sanymen utylyp, barlyq belbeýinen aıyryldy. Odan keıin Bı Djeı Floresten aılasyn asyryp, birinshi aýyr salmaqtyń «ýaqytsha» chempıony atansa, Djýnıor Entonı Raıtty 10-raýndta tehnıkalyq nokaýtpen jeńip, WBA-nyń teńdessizi dep tanyldy. Sońǵy jekpe-jegin Beıbit 2018 jyly Germanııanyń týy astynda óner kórsetetin túrik jigiti Hıznı Altýnkaıaǵa qarsy ótkizip, toǵyzynshy raýndta ony aıqyn basymdyqpen utty. Odan keıin qazaq boksshysy sharshy alańǵa shyqqan joq.
Beıbit Shúmenovtiń rekordy – 20 kezdesý, 18 jeńis, 12 nokaýt. Bir qýantarlyǵy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh álem chempıony jeti birdeı jekpe-jegin óz Otanynda ótkizip, jergilikti jankúıerlerdiń qoshemetine bólendi. Bul básekeler Shymkent (5 ret) pen Nur-Sultan (2 ret) qalalarynda asa joǵary deńgeıde uıymdastyryldy.
Áýesqoı rıngti armansyz shaıqaǵan Gennadıı Golovkınde Olımpıadanyń altynynan basqa medaldardyń barlyǵy da bar. 2001-2004 jyldar aralyǵynda Qaraǵandynyń kókjaly álem jáne qurlyq chempıony, Azııa men Shyǵys Azııa oıyndarynyń jeńimpazy atandy. Álem kýbogynda eki ret júldegerler qataryna qosyldy. Osy oraıda bul komandalyq saıys bolǵanyn eskergen jón. Al Genanyń ózi Nur-Sultan men Máskeýde qarsy kelgenderdi kesken terekteı sulatyp saldy. Jekelegen jarys bolǵanda ol altyn tuǵyrǵa kóteriletin edi. Afına Olımpıadasynda otandasymyz aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetkenimen, fınalda reseılik Gaıdarbek Gaıdarbekovke oıda-joqta jol berdi. Osy sátsizdikten keıin ol kásipqoılarmen judyryqtasýdy jón kórdi.
Kásipqoı rıngte Golovkınniń birden asyǵy alshysynan túse qoımady. Bul onyń álsizdiginen emes. Kerisinshe, Gena óz básekeleriniń barlyǵynda aıqyn basymdyq tanytty. Biraq Germanııanyń «Universum Box-Promotion» kompanııasy qazaqstandyq boksshynyń chempıondyq táj úshin talasqanyn qalamaı, ýaqyt sozyp júrip aldy. Sol kezge deıin Gena 19 jekpe-jektiń barlyǵynda jeńis toıyn toılap, 17 qarsylasyn sespeı qatyrǵan edi. Shydamdylyqtyń da shegi bar emes pe. Aqyry kópe-kórineý qııanatqa shydamaı, tózimi ábden týsylǵan Gena Amerıkaǵa attandy. Muhıttyń arǵy jaǵalaýynda jerlesimizdiń juldyzy jarqyraı jandy.
Gennadıı Golovkın 2010 jyldyń 14 tamyzynda Panamada kolýmbııalyq Nılton Nýnesti birinshi raýndta sulatyp salyp, WBA-nyń «ýaqytsha» chempıony atandy. Sol jyldyń 16 jeltoqsanynda Astanada dál sol eldiń ókili Nılson Hýlıo Tapııany úshinshi raýndta esinen tandyryp, tolyqqandy álem chempıony atandy. Al GGG-nyń odan keıingi júrip ótken joly barsha jankúıerdiń kóz aldynda.
40 jastaǵy Qaraǵandynyń qyrany kásipqoılar arasynda barlyǵy 44 kezdesý ótkizip, 42 márte mereıi ústem boldy. Sol básekelerdiń 37-sin nokaýtpen aıaqtady. Orta salmaqtaǵylar arasynda GGG-niń tegeýrinine tótep bere alǵan bir ǵana boksshy tabyldy. Ol – Saýl Alvares. «Kanelo» degen janama esimdi ıelengen Meksıkanyń marǵasqasy 2017 jyldyń qyrkúıeginde Las-Vegasta teń esepke qol jetkizse, dál bir jyldan keıin upaı sanymen jeńiske jetti. Biraq bul jaǵdaı Genanyń jigerin jasyta alǵan joq. 2019-2022 jyldary ol kanadalyq Stıv Rolls, ýkraınalyq Sergeı Derevıanchenko, polshalyq Kamıl Sheremeta jáne japonııalyq Rıoto Mýratany jolynan yǵystyrdy. Kelesi aıda otandasymyz «Kanelomen» qaıta kúsh synasady. Sol básekede biz GGG-ǵa jeńis tileımiz. Bul kúnderi Gennadıı Golovkın WBA Super, IBF jáne IBO nusqalarynyń chempıondyq belbeýin ıelenip otyr.
33 jastan asqan shaǵynda álem chempıony atanǵan Janat Jaqııanovtyń jankeshtiligine súısinbeý múmkin emes. Bir aıta keterligi, Soltústik Qazaqstan oblysynyń týmasy áýesqoılar arasynda el birinshiliginiń qola júldegeri degen ataqtan asa almady. Esesine kásipqoı rıngte ol ózin túbegeıli moıyndatty. Asa jeńil salmaqta synǵa túsken Janat tusaýkeser kezdesýin 2007 jyly Shymkentte Nábı Qabyrovqa qarsy ótkizip, odan aılasyn asyrdy. Sodan bergi 10 jylda 29 márte aıqas alańyna shyǵyp, 27 ret mereıi ústem boldy. 18 qarsylasyn nokaýtqa jiberdi.
2011 jyly Janattyń ómirin kúrt ózgertken bir oqıǵa boldy. Shveısarııanyń Martını qalasynda ol jergilikti juldyz Benjamın Petıýdany ońdyrmaı sabady. Qandasymyzdyń ónerine tánti bolǵan Ulybrıtanııanyń «Hatton Promoýshn» kompanııasynyń basshysy, ataǵy jer jarǵan boksshy Rıkkı Hatton bizdiń jigitti óz qamqorlyǵyna aldy. Sol kezden beri onyń tasy órge domalady. О́ziniń janqııarlyǵy men eńbekqorlyǵy, tabandylyǵy men tózimdiliginiń arqasynda Jaqııanov dittegen maqsatyna qol jetkizdi. Áýeli Eýropa chempıony atansa, odan keıin «ýaqytsha» chempıondyq belbeýdi beline taqty.
2017 jyldyń 10 aqpanynda Tolıdoda AQSh boksynyń jarqyn juldyzy, áýesqoılar arasynda álem chempıony jáne sol jarystyń eki dúrkin qola júldegeri, WBA Super men IBO nusqalarynyń teńdessizi Roshı Ýorrenmen qolǵap túıistirdi. Ol dál sol Ogaıo shtatynyń týmasy edi. Sondyqtan da barsha kórermen Roshıǵa keremet qoldaý kórsetti. Soǵan qanattanǵan amerıkalyq boksshy Janatty birinshi raýndtyń ózinde-aq eki ret nokdaýnǵa jiberdi. Sol sátte bul aıqastyń uzaqqa sozylmaıtynyna kópshiliktiń esh kúmáni bolmady. Biraq Jaqııanov eki ret eseńgirese de, tez esin jıdy. Úzilisten keıin-aq qaısar qazaq óziniń judyryqtasý mánerin kúrt ózgertip, damylsyz shabýyldaı bastady. Bul taktıka óz jemisin berdi. Qalǵan raýndtar bizdiń boksshynyń basymdyǵymen ótti. Ol Ýorrennen barlyq komponent boıynsha basym tústi. Nátıjesinde, Janat upaı sanymen jeńiske jetip, Jer-jahan jankúıerleriniń zor qoshemeti men ystyq yqylasyna bólendi.
Arada jeti aı ótkennen soń Jaqııanov Belfasta Ulybrıtanııanyń taǵy bir ókili 25 jastaǵy Raıan Barnetten upaı sanymen utyldy. Biraq jerlesimizge ókpe aıtqan eshkim bolmady. О́ıtkeni talaı «tar jol, taıǵaq keshýden» ótken qandasymyzdyń esimi Qazaqstannyń kásipqoı boksshylary arasynan shyqqan tórtinshi álem chempıony retinde tarıhta qaldy.
Sóıtip, álemdegi eń beldi nusqalar boıynsha álem chempıony atanǵan jerlesterimizdiń sany beseýge jetti. Al bes saýsaq jumylsa, tas judyryqqa aınalatyny belgili ǵoı. Olaı bolsa aldaǵy ýaqytta altyn belbeýdi ıelengen joıqyn judyryqty jigitterimizdiń sany arta túsýge tıis.
Álem chempıony atanǵan Qazaqstannyń kásipqoı boksshylary
- Vasılıı Jırov – IBF, krýzerveıt (1999-2003 jyldary).
- Beıbit Shúmenov – WBA, jartylaı aýyr salmaq (2010-2014 jyldary).
- Gennadıı Golovkın – WBA, orta salmaq (2012-2018 jáne 2022 jyldary), IBF (2015-2018 jáne 2019-2022 jyldary), WBC (2016-2018 jyldary).
- Janat Jaqııanov – WBA, asa jeńil salmaq (2017 jyly).
- Jánibek Álimhanuly – WBO, orta salmaq (2022 jyldan beri...).
