Sport • 29 Tamyz, 2022

Jaraısyń, Jánibek!

344 ret
kórsetildi
13 mın
oqý úshin

Kúni keshe ǵana alys­taǵy Amerı­kadan qýa­­nyshty habar jetti. Shtab-páteri Pýer­to-Rıko­nyń San-Hose qala­synda orna­las­qan Dúnıe­júzilik boks uıymy (WBO) or­ta salmaqta kúsh syna­­­satyn tanymal ká­sip­qoı boksshy, qazaq­tyń maqtan tutar uly Jánibek Álimhan­ulynyń álem chempıony atanǵany jaıyn­da resmı túrde málimdedi. Bul jańalyqty jan­kúıerlerdiń barlyǵy da qýana qabyldady. Rasynda da, qandasymyzdyń ol ataqqa ábden laıyq ekeni esh kúmán týǵyzbasa kerek. Osylaısha, Jánibektiń esimi Qazaqstannan shyqqan besinshi álem chempıony retinde tarıhta qaldy.

Jaraısyń, Jánibek!

«WBO nusqasy boıynsha orta salmaqta kimder álem chempıony atandy?» degen saýalǵa kelsek, HHI ǵasyr tabyldyryqtan attaǵan tusta bul tizgin ulybrıtanııalyq Djeıson Mettıýzdyń qolynda edi. Odan keıin shvesııalyq Armand Kraıns, namıbııalyq Garrı Saımon, argentınalyq Ektor Velasko jáne germanııalyq Felıka Shtorm biraz ýaqyt boıy óz ústemdikterin júrgizdi.

2004 jyly AQSh-tyń «altyn balasy» Oksar de la Hoııa teńdessiz dep tanylsa, odan keıin alty jyldan asa ýaqyt boıy Bernard Hopkıns, Djermen Teılor jáne Kellı Pavlık syndy ataq­tary jer jarǵan amerıkalyq óren­der tizgindi eshkimge bermedi. 2010 jyly argentınalyq Serhıo Mar­tınes­tiń mereıi ústem bolsa, keıinnen Dmıtrıı Pırog (Reseı),  Hassan N’Dam N’Jıkam (Fransııa), Pıter Kýıllın (AQSh), Endı Lı (Irlandııa) jáne Bıllı Djo Sonderstiń (Ulybrıtanııa) altyn bel­beýdi ıelendi. Al 2018 jyldyń 20 qazanynda  Demetrıýs Andradeniń asyǵy alshysynan tústi. Mine, endi sol chempıondardyń qataryna Murat Sı­qym­­baevtaı bilikti bapkerdiń tól shá­kirti – Jánibek baýyrymyz da qosyldy. 

Qazaqstannyń kásipqoı boksshylary arasynan shyqqan tuńǵysh álem chempıony Vasılıı Jırov eke­­nin jankúıerler jaqsy biledi. «Bal­qashtyń barysy» atanǵan saqa sportshy áýelde áýesqoı rıngte to­la­­ǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. О́t­ken ǵasyrdyń toqsanynshy jylda­ry­­nyń birinshi jartysynda ol álem chem­pıonatynyń eki dúrkin qola júl­degeri atandy. Qurlyq chempıonatynda qarsylas shaq keltirmeı, Azııa oıyndarynda qola medaldy ıelendi. 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda Jırov bas júldemen qatar, eń úzdik bylǵary qol­ǵap sheberine tıesili Barker kýbogyn da oljalady.

Kelesi jyly 22 jastan asqan shy­ǵynda alystaǵy Amerıkaǵa sapar shek­­ken Vasıa tusaýkeser kezdesýinde jer­gilikti boksshy Vınsent Braýndy ekinshi raýndta uryp jyqty. Arada úsh jyldan asa ýaqyt ótkennen soń Mıssısıpı shtatynyń Bıloksı qala­syndaǵy Grand Casino kesheninde ame­rıkalyq Artýr Ýılıamsty jetinshi raýndta esinen tandyryp, IBF nusqasy boıynsha birinshi aýyr salmaqtyń altyn belbeýin jeńip aldy.

Alǵash ret Vasıa 2003 jyldyń 26 sáýirinde jeńilistiń kermek dámin tat­ty. О́z ataǵyn jetinshi márte qor­ǵamaq bolǵan ol AQSh-tyń joıqyn ju­dyryqty jigiti Djeıms Tonıden taıaq jedi. Sol kezge deıin Jırov qa­ta­­rynan 31 qarsylasyn qoǵadaı ja­pyrǵan edi. Sodan keıin eki kezdesýde jeńiske jetip, taǵy ekeýinde utyldy. Bul jekpe-jekterde otandasymyz Djo Messı men Maıkl Mýrer syndy dúleı kúsh ıelerine ese jiberdi. Keıinnen taǵy bes básekede basymdyq tany­typ, bir ret teń tústi. Alaıda jasy kelip qalǵan Jırov burynǵy deń­geıine qaıta kóterile almady.

Vasılıı Jırov 1997-2009 jyldar aralyǵynda kásipqoı rıngke 42 márte kóterilip, 38 ret jeńiske jetti. 32 kez­desýin nokaýtpen aıaqtady. Talaı jyldan beri AQSh-ta turyp jat­qan «Bal­qashtyń barysy» ara-tura Qa­zaqstanǵa da at basyn buryp turady.

Qazaq eliniń gúrzi judyryqty ji­gitteri arasynan ekinshi bolyp chem­pıondyq ataqty Beıbit Shúmenov ıelendi. Shymkent qalasynyń týmasy HHI ǵasyrdyń alǵashqy bes jyl­dyǵynda áýesqoılar arasynda táýir nátıje kórsetti. Ol Azııa chempıony atanyp, Afro-Azııa oıyndarynda kúmis medaldy enshiledi. 2004 jyly Afına Olımpıasyna qatysty. 2007 jyly Beıbit kásipqoı rıngte kúsh synasýǵa bel býdy. Arada eki jylǵa jýyq ýaqyt ótkennen soń jartylaı aýyr salmaqta WBA-nyń altyn bel­beýi úshin talasý múmkindigine ıe boldy. Alaıda 2009 jyldyń 15 tamyzynda elordada uıym­dastyrylǵan jarysta qandasymyz ıspa­nııalyq Gabrıel Kam­­pılodan uty­lyp qaldy. Ese­sine arada bes aı ótkennen soń Las-Vegasta dál sol Pıreneı tú­be­­gi­­niń túlegin jeńip, 26 ja­­synda kóz­degen maqsatyna qol jet­kizdi.

2010-2013 jyldary Shúmenov WBA Super men IBA nusqalary bo­ıyn­sha óz ataǵyn bes márte sátti qorǵady. 2014 jyldyń kók­te­minde aty ańyzǵa aı­nalǵan boksshy Ber­nard Hopkınsten upaı sanymen utylyp, barlyq bel­beýinen aıyryldy. Odan keıin Bı Djeı Floresten aılasyn asyryp, birinshi aýyr salmaqtyń «ýaqytsha» chem­pıony atansa, Djýnıor Entonı Raıtty 10-raýndta tehnıkalyq nokaýt­pen jeńip, WBA-nyń teń­dessizi dep ta­nyldy. Soń­ǵy jekpe-je­gin Beıbit 2018 jyly Germa­nııa­nyń týy astynda óner kór­setetin túrik jigiti Hıznı Altýnkaıaǵa qarsy ótkizip, toǵyzynshy raýndta ony aı­qyn basym­dyqpen utty. Odan keıin qazaq boks­shysy sharshy alańǵa shyq­qan joq.

Beıbit Shúmenovtiń rekordy – 20 kezdesý, 18 jeńis, 12 nokaýt. Bir qýan­tarlyǵy, qazaqtan shyqqan tuńǵysh álem chempıony jeti birdeı jekpe-jegin óz Otanynda ótkizip, jergilikti jan­kúıerlerdiń qoshemetine bólendi. Bul básekeler Shymkent (5 ret) pen Nur-Sultan (2 ret) qalalarynda asa jo­ǵary deń­geıde uıymdastyryldy.

Áýesqoı rıngti armansyz shaıqaǵan Gennadıı Golovkınde Olımpıadanyń altynynan basqa medaldardyń bar­lyǵy da bar. 2001-2004 jyldar ara­lyǵynda Qaraǵandynyń kókjaly álem jáne qurlyq chempıony, Azııa men Shyǵys Azııa oıyndarynyń je­ńim­pazy atandy. Álem kýbogynda eki ret júldegerler qataryna qosyldy. Osy oraıda bul komandalyq saıys bolǵanyn eskergen jón. Al Genanyń ózi Nur-Sultan men Máskeýde qarsy kel­gen­derdi kesken terekteı sulatyp saldy. Jekelegen jarys bolǵanda ol altyn tuǵyrǵa kóteriletin edi. Afı­na Olımpıadasynda otandasymyz aqtyq synǵa deıin alqynbaı jet­ke­ni­men, fınalda reseılik Gaıdar­bek Gaıdarbekovke oıda-joqta jol berdi. Osy sátsizdikten keıin ol kásip­qoılarmen judyryqtasýdy jón kórdi.

Kásipqoı rıngte Golovkınniń bir­den asyǵy alshysynan túse qoı­mady. Bul onyń álsizdiginen emes. Ke­­risinshe, Gena óz básekeleriniń bar­lyǵynda aıqyn basymdyq tanytty. Biraq Germanııanyń «Universum Box-Promotion» kompanııasy qazaqstandyq boksshynyń chempıondyq táj úshin talasqanyn qalamaı, ýaqyt sozyp júrip aldy. Sol kezge deıin Gena 19 jekpe-jektiń barlyǵynda jeńis toıyn toılap, 17 qarsylasyn sespeı qatyrǵan edi. Shydamdylyqtyń da shegi bar emes pe. Aqyry kópe-kórineý qııanatqa shydamaı, tózimi ábden týsylǵan Gena Amerıkaǵa attandy. Mu­hıttyń arǵy jaǵalaýynda jer­lesimizdiń juldyzy jarqyraı jandy.

Gennadıı Golovkın 2010 jyldyń 14 tamyzynda Panamada kolýmbııalyq Nıl­ton Nýnesti birinshi raýndta su­latyp salyp, WBA-nyń «ýaqytsha» chem­­pıony atandy. Sol jyldyń 16 jel­­toqsanynda Astanada dál sol eldiń ókili Nılson Hýlıo Tapııany úshinshi raýndta esinen tandyryp, tolyqqandy álem chempıony atandy. Al GGG-nyń odan keıingi júrip ótken joly barsha jankúıerdiń kóz aldynda.

40 jastaǵy Qaraǵandynyń qyrany kásipqoılar arasynda barlyǵy 44 kezdesý ótkizip, 42 márte mereıi ústem boldy. Sol básekelerdiń 37-sin nokaýtpen aıaqtady. Orta salmaqtaǵylar ara­synda GGG-niń tegeýrinine tótep bere alǵan bir ǵana boksshy tabyldy. Ol – Saýl Alvares. «Kanelo» degen janama esimdi ıelengen Mek­sı­kanyń marǵasqasy 2017 jyldyń qyr­­kúıeginde Las-Vegasta teń esepke qol jetkizse, dál bir jyldan keıin upaı sanymen jeńiske jetti. Biraq bul jaǵdaı Genanyń jigerin jasyta alǵan joq. 2019-2022 jyldary ol ka­nadalyq Stıv Rolls, ýkraınalyq Sergeı Derevıanchenko, polshalyq Kamıl Sheremeta jáne japonııalyq Rıoto Mýratany jolynan yǵystyrdy. Kelesi aıda otandasymyz «Kanelomen» qaıta kúsh synasady. Sol básekede biz GGG-ǵa jeńis tileımiz. Bul kúnderi Gennadıı Golovkın WBA Super, IBF jáne IBO nusqalarynyń chempıondyq belbeýin ıelenip otyr.

33 jastan asqan shaǵynda álem chempıony atanǵan Janat Jaqııanovtyń jankeshtiligine súısinbeý múmkin emes. Bir aıta keterligi, Soltústik Qa­zaqstan oblysynyń týmasy áýes­qoılar arasynda el birinshiliginiń qola júldegeri degen ataqtan asa al­mady. Esesine kásip­qoı rıngte ol ózin túbegeıli moıyn­­datty. Asa jeńil sal­maqta syn­ǵa túsken Janat tusaý­keser kez­desýin 2007 jyly Shym­kentte Nábı Qa­by­rovqa qarsy ótkizip, odan aılasyn asyrdy. Sodan bergi 10 jylda 29 márte aıqas alańyna shyǵyp, 27 ret mereıi ústem boldy. 18 qarsylasyn nokaýtqa jiberdi.

2011 jyly Janattyń ómirin kúrt ózgertken bir oqıǵa boldy. Shveı­sarııanyń Martını qalasynda ol jer­gilikti juldyz Benjamın Petıý­dany ońdyrmaı sabady. Qan­da­sy­­myzdyń ónerine tánti bolǵan Uly­brıtanııanyń «Hatton Promoýshn» kom­­panııasynyń basshysy, ataǵy jer jarǵan boks­shy Rıkkı Hatton biz­diń jigitti óz qam­qorlyǵyna aldy. Sol kezden beri onyń tasy órge domala­dy. О́ziniń jan­qııar­lyǵy men eńbek­qor­lyǵy, taban­dylyǵy men tó­zimdi­liginiń arqasynda Jaqııanov dit­tegen maq­­satyna qol jetkizdi. Áýe­li Eý­ropa chem­pıony atansa, odan keıin «ýaqyt­sha» chem­pıondyq belbeýdi beline taqty.

2017 jyldyń 10 aqpanynda To­lıdoda AQSh boksynyń jarqyn jul­dyzy, áýesqoılar arasynda álem chem­pıony jáne sol jarystyń eki dúr­kin qola júldegeri, WBA Super men IBO nusqalarynyń teńdessizi Roshı Ýorrenmen qolǵap túıistirdi. Ol dál sol Ogaıo shtatynyń týmasy edi. Sondyqtan da barsha kórermen Ro­shıǵa keremet qoldaý kórsetti. Soǵan qanat­tanǵan amerıkalyq boksshy Janat­ty birinshi raýndtyń ózinde-aq eki ret nokdaýnǵa jiberdi. Sol sátte bul aıqastyń uzaqqa sozylmaıtynyna kópshiliktiń esh kúmáni bolmady. Biraq Jaqııanov eki ret eseńgirese de, tez esin jıdy. Úzilisten keıin-aq qaısar qazaq óziniń judyryqtasý mánerin kúrt ózgertip, damylsyz shabýyldaı bastady. Bul taktıka óz jemisin berdi. Qalǵan raýndtar bizdiń boksshynyń basymdyǵymen ótti. Ol Ýorrennen barlyq komponent boıynsha basym tústi. Nátıjesinde, Janat upaı sanymen jeńiske jetip, Jer-jahan jan­kúıerleriniń zor qoshemeti men ystyq yqylasyna bólendi.

Arada jeti aı ótkennen soń Ja­qııanov Belfasta Ulybrıtanııanyń taǵy bir ókili 25 jastaǵy Raıan Bar­netten upaı sanymen utyldy. Biraq jerlesimizge ókpe aıtqan eshkim bolmady. О́ıtkeni talaı «tar jol, taıǵaq keshýden» ótken qandasymyzdyń esimi Qazaqstannyń kásipqoı boksshylary arasynan shyqqan tórtinshi álem chempıony retinde tarıhta qaldy.

Sóıtip, álemdegi eń beldi nusqalar boıynsha álem chempıony atanǵan jerlesterimizdiń sany beseýge jetti. Al bes saýsaq jumylsa, tas ju­dy­ryqqa aı­nalatyny belgili ǵoı. Olaı bolsa aldaǵy ýaqytta altyn bel­beýdi ıelengen joıqyn judyryqty jigit­terimizdiń sany arta túsýge tıis.

Álem chempıony atanǵan Qazaqstannyń kásipqoı boksshylary

  1. Vasılıı Jırov – IBF, krýzerveıt (1999-2003 jyldary).
  2. Beıbit Shúmenov – WBA, jartylaı aýyr salmaq (2010-2014 jyldary).
  3. Gennadıı Golovkın – WBA, orta salmaq (2012-2018 jáne 2022 jyldary), IBF (2015-2018 jáne 2019-2022 jyldary), WBC (2016-2018 jyldary).
  4. Janat Jaqııanov – WBA, asa jeńil salmaq (2017 jyly).
  5. Jánibek Álimhanuly – WBO, orta salmaq (2022 jyldan beri...).