Hadısha Nurtaıqyzy, sýpermarket sórelerindegi ımporttyq ónimderdiń basym bolýy búkil Qazaqstan úshin ózekti másele. Sizdiń oıyńyzsha, Almaty men Almaty oblysyndaǵy jaǵdaı qandaı? Sizdiń baǵalaýyńyz boıynsha, saýda jelilerindegi ımport qansha úleske ıe?
Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha etti qaıta óńdeýdiń ımporttyq ónimi qazaqstandyq saýda jelilerinde kólemniń keminde jartysyn alady. Almaty men Almaty oblysynda – shamamen 40%. Mysaly, soltústik oblystarda ımport bizdiń segmentte sýpermarketter sórelerinde 70%-ǵa deıin oryn alady.
О́ndirýshiler saýda jelileri men sýpermarketterdiń sórelerine jetý úshin óte qolaısyz jaǵdaılarǵa barýǵa týra keletinderine shaǵymdanady. Bul rasymen solaı ma jáne bul qandaı sharttar? Jelilermen jumys jasaý kezinde qandaı sharttar sizdi qanaǵattandyrmaıdy?
О́ndirýshilerdi kóptegen faktorlar qanaǵattandyrmaıdy. Mysaly, sýpermarket sórelerindegi usynýshylyq deńgeıi, satyp alýshy úshin taýardyń jetkilikti kórinbeýi. Kóbinese ımporttalǵan ónim jaqsyraq kórinedi, yńǵaıly pozısııalardy alady.
Jelilerdiń otandyq jetkizýshilerge qatynasy bizdi qanaǵattandyrmaıdy. Másele mynada, barlyq kelisimsharttar jelilerdiń múddesi úshin belgilenedi, sonymen qatar olar túpkilikti nátıje úshin ózderiniń jaýapkershiligin barynsha azaıtýǵa tyrysady. Bul ónimniń saqtalýyna, ony satýdyń tıimdiligine jáne basqa da kóptegen aspektilerge qatysty. Treıderler óz múddelerin qorǵaıdy, biraq óndirýshini de túsiný kerek. Ol taýardy óndirý boıynsha úlken shyǵyndardy kóteredi jáne ony tıimdi ótkizýi kerek. Biraq bul ońaı emes, óıtkeni iri jeliler bólshek saýda naryǵynda is júzinde monopolıst bolyp tabylady. Mysaly, Almatyda olardyń úlesine saýda alańdarynyń 70%-ǵa deıin tıesili. Jaǵdaı lajsyz – úlken jelilermen kelisip, olardyń sharttaryna kónýge týra keledi.
Rıteılermen jetkizilgen taýarlardy ýaqtyly tóleýde problemalar bar. О́tken kóktemde biz tipti óndiristi toqtata turdyq, bul bizdiń jumysymyzǵa teris áser etti. Taǵy bir másele – eger bólshek saýda jelisi nemese jeke sýpermarket jabylsa, onda siz jetkizilgen taýarlardyń barlyǵyn, onyń qunyn joǵaltyp alýyńyz yqtımal.
Bir ǵana kórnekti mysal keltireıin. «KeńMart» dep atalatyn saýda jelileriniń biri Jańa jylǵa deıin kenetten jabylyp qaldy. Osy kezeńde qandaı úlken aınalymdar bolǵanyn elestete alasyz ba? Ol jerde bizdiń taýardyń aıtarlyqtaı kólemi qaldy, onyń aqysy sol kúıi tólenbedi. Jáne shyndyqty taba almaısyz – kompanııa joq, eshkim qaryzdy qaıtarmaıdy. Bizde kompanııalar jaı ǵana jabylyp, naryqtan eshkimge tólemeı ketýine bolady eken! Mundaıǵa jol bermeý úshin memleket tarapynan kepildikter qajet. Qazir bankrottyq kezindegi narazylyqtardyń kezektiligi bar: birinshi kezekte – qyzmetkerlerdiń jalaqysy boıynsha qaryzdar jabylady, ekinshi kezekte – memleketke salyqtar, sodan keıin jaldaý jáne basqa da tólemder, eń sońynda jetkizýshilerge qaryzdar. Al «KeńMart»-pen onyń qaryzyn óndirýshilerge eshkim múldem ótemegen. Eger mundaı jazasyzdyq saqtalsa, onda basqa jelilerdiń ıeleri osylaı jasaýǵa bolatynyn kóredi. О́kinishke oraı, búgingi kúni jetkizýshi eshqalaı qorǵalmaǵan. Jetkizýshiniń aldyndaǵy jaýapkershilik, onyń ishinde zańdy, qarjylyq jaýapkershilik tetikterin ózgertý qajet. Bul sharttardyń emes, bul jalpy quqyqtyq, reglamenttik baza máselesi.
Kóptegen elderde, atap aıtqanda Eýropada, mýnısıpalıtetter jergilikti óndirýshilerdiń ónimderi naryqta basymdyqqa ıe bolýyn baqylaıdy. Bizdiń qazaqstandyq óndirýshiler óz taýarlaryn bólshek saýdada jáne jalpy naryqta kedergisiz ótkize alýy úshin olardy kim jáne qalaı qoldaıdy?
Memlekettik deńgeıde eshkim qoldaý kórsetpeıdi. Biz naryqta qandaı da bir proteksıonızmdi kórmeımiz. Áýeli bizge eń bolmaǵanda otandyq taýardy nasıhattaý qajet. Halyq qazaqstandyq ónim – anaǵurlym sapaly, tabıǵı degendi bidiretinin túsinýi kerek. Tutynýshyda «taýarlyq patrıotızmdi» tárbıeleý qajet – dál osymen Eýropada belsendi aınalysady. Bizge saý memlekettik proteksıonızm qajet. Kezinde «Qazaqstandyq ónimdi satyp al», «Qazaqstanda jasalǵan» taýardy tańda» degen jaqsy aqparattyq naýqan boldy, jelilerde osyndaı urandary bar arnaıy tańbalanǵan sóreler boldy – biraq búginde bul umytyldy. Bılik munymen aınalyspaıdy, al saýda jelilerine bul qajet emes – olar óz paıdasy úshin jumys isteıdi, nátıjesinde sórelerde biz ımporttyq ónimniń ústemdigin kóremiz.
Qazaqstanǵa EAEO jáne DSU qaǵıdattary men normalaryna qaıshy kelmeıtin salaýatty memlekettik proteksıonızm saıasaty qajet. Ázirge, ókinishke oraı, memleket tarapynan mundaı qoldaýdy kórip otyrǵan joqpyz. Bólshek saýda jelilerindegi barlyq jeńildikter men aksııalar óndirýshiniń esebinen bolady. Nátıjesinde, biz kóbinese ónimdi ózindik quny boıynsha nemese odan da arzanǵa bere otyryp, eshteńe tappaımyz. Sonymen qatar, saýda jelisine naýqandy jarnamalaý úshin, olardyń býkletterinde ilgeriletý úshin, sórelerdegi arnaıy naýqandyq japsyrmalar úshin aqy tóleý kerek.
«Atameken» UKP-nyń qatysýymen Qazaqstanda azyq-túlik ónimderin óndirý máselelerine arnalǵan birqatar dóńgelek ústelder ótti, onda óndirýshiler jergilikti ónimniń ımporttan sapalyraq ekenin, bul rette saýda jelileri sapasy onsha jaqsy emes ımporttyq ónimdi satyp alatynyn aıtty. Mundaı jaǵdaıǵa qatysty ne oılaısyz?
Shujyq nemese basqa et ónimderiniń sapasy oǵan qansha et qosylatynyna baılanysty. Tutynýshy bir kılogramm úshin 2500-3000 teńgeden tómen bólshek saýdada satylatyn shujyq ónimderiniń eti joq nemese joqtyń qasy ekenin eskergeni jón. Onda shıkizat qoldanylady, ári ketse taýyqtyń terisi nemese usaqtap, dámdeýishtermen dámin keltirgen taýyq qańqasy bolady. Al bizdiń naryqta kılogramy úshin 600-700 teńge baǵasymen ımporttyq taýar kezdesedi, jáne de maǵan, et óndirisiniń tehnology retinde óndirýshiniń ol jerge ne qosqanyn elestetý de qıyn. Men óz tájirıbemnen bul et emes ekenin naqty aıta alamyn. Bul rette, keıde sheteldik jetkizýshiler bizdi shujyqpen emes, jasandy nársemen tamaqtandyrady dep aıtýǵa bolady.
Adal óndiris tehnologııalaryn paıdalanatyn otandyq óndirýshiler mundaı dempıngtik ımport tarapynan josyqsyz básekelestikke tap bolady. Memlekettik organdar ımporttyq ónimniń sapasyn, onyń zatbelgidegi ıngredıentterge sáıkestigin baqylaýy qajet. Búgingi tańda mundaı baqylaý osy ónimniń bizdiń naryqqa kirýiniń bastapqy kezeńinde ǵana bar.
Salystyrý úshin óz ónimderimizdi Máskeýdiń bólshek saýda jelileriniń birine qalaı eksporttaǵanymyzǵa mysal keltire alamyn. Basynda Reseı bıligi bizge durys tańbalanbaǵany úshin, ekinshi ret – ónimde bolmaýy tıis taýyqtyń DNQ-syn tapqany úshin jetkizilim jasaýǵa tyıym saldy. Osydan keıin bizdiń jetkizilimderimizdi tolyǵymen jaýyp tastady.
Al bizdiń naryq kez-kelgen ımporttalǵan taýarlar úshin aıqara ashyq. SES organdarymen taýardy alǵashqy ákelý kezeńinde úsh jylda bir ret tekseriledi. Árıne, tekserý úshin jetkizýshiler joǵary sapaly ónimderdi úlgi retinde ákeledi. Al tekserýden ótken kezde - belgisiz ıngredıentteri bar taýarlar aǵynyn «jiberedi». Osy turǵyda salystyryńyz - reseılik qadaǵalaý organdarynyń bizdiń dúkenderimizben qalaı aınalysatynyn joǵaryda aıttym. Elestetip kórińizshi: Máskeýdegi bizdiń jeti shaǵyn dúkenimiz segiz aı ishinde úsh ret tekserildi. Sonymen qatar, barlyq assortıment, saraptamamen, úlgilerdi alýmen. Nege bizde ımporttyq taýarmen sórelerde dál solaı bolmaıdy?
Eger memleket josyqsyz jetkizýshilerdi alyp tastasa, eger ashyq sapasyz ónimder ákeletinder ketse, ishki naryqta jumys isteý jáne básekeles bolý ońaıyraq bolar edi. Biraq ázirge bulaı emes.
Osylaısha, ımporttyq taýarlarmen básekelestik ádiletsiz bolyp tur ma?
Múldem ádiletsiz. Nátıjesinde otandyq taýar básekelestikke tótep bere almaıdy. Tómen surypty ónimdi ákelý arqyly sheteldik jetkizýshiler baǵany tómendetedi. Al saýda jelileri árqashan arzan nárseni satyp alýǵa daıyn. Birinshiden, arzan taýarlar jaqsy satyp alynady. Ekinshiden, mundaı ónimde olar joǵary aınalym arqyly ǵana emes, sonymen qatar ústeme baǵa arqyly da paıda tabady: satyp alý baǵasy neǵurlym tómen bolsa, soǵurlym joǵary saýda ústemelerin ornatýǵa bolady.
Memlekettik qoldaýǵa keletin bolsaq, sizge bir naqty mysal keltireıin. Belarýs úkimeti et óndirýshi-eksporttaýshylardy sýbsıdııalaıdy, ıaǵnı olardyń básekege qabilettiligine tikeleı qoldaý kórsetedi dep estidik. Biz muny naryqta sezinemiz: joǵary baǵa sanatyndaǵy Belarýs ónimi salystyrmaly sapada bizdikinen áldeqaıda arzan. Nátıjesinde eksporttyq rynoktardy aıtpaǵanda, tipti ishki rynokta da básekelesý biz úshin qıyn. Bizdiń oıymyzsha, mundaı tájirıbege EAEO-da tyıym salynýy tıis. Mysaly, Eýropalyq Odaqta mundaı birjaqty proteksıonızm qubylys retinde alynyp tastalady, óıtkeni mundaı saıasatty júrgizetin eldiń óndirýshileri artyqshylyqqa ıe bolatynyn jáne basqalardy naryqtan shyǵaratynyn barlyǵy túsinedi. Jáne bul ádiletsiz. EAEO deńgeıinde uqsas biryńǵaı saıasat qajet.
Taǵy bir mysal. EAEO–nyń basqa elderinen et ónimderiniń kóptegen jetkizýshileri óz taýarlaryn jeke kásipkerler – JK retinde ońaılatylǵan shema boıynsha satady. Meniń oıymsha, qazir barlyq tanymal belorýsstyq dúkender JK retinde jumys isteıdi jáne aınalymnan 3% salyǵyn tóleıdi jáne sonymen boldy. Biz barlyq ónimdi JShS retinde bólshektep jetkizemiz jáne resmı túrde QQS men KTS tóleımiz. Bul jerde de biz sheteldik jetkizýshilermen teń emes qarjylyq jaǵdaıǵa qoıylǵanbyz. Bizde tek 12% QQS bar, ıaǵnı sheteldik óndirýshiniń paıdasyna kem degende 9%.
Kóptegen otandyq óndirister bar álinshe jumys istemeıdi, óıtkeni olar óz ónimderin qalypty sata almaıdy. Qoldaýdyń joqtyǵy tek ishki naryqta ǵana emes – óte qıyn, jyldar boıy eksport máseleleri sheshilýde. Taǵy da bizdiń mysaldy alaıyq. 2020 jyly biz Alataý aýdany aýmaǵynda jańa et óńdeý zaýytyn salyp, ónimimizdi Qytaıǵa eksporttaıtyn bolamyz dedik. Memorandýmǵa qol qoıyldy, úkimetimiz osy baǵytta qytaılyq áriptesterimen jumys istedi. Zaýyttyń ónimdiligi 20 tonnany qurady: 15 tonna daıyn ónim jáne 5 tonna jartylaı fabrıkattar. Qazirgi ýaqytta kásiporyn bar joǵy 30-35%-ǵa júktelgen, óıtkeni kelisý prosesi óte uzaq júrip jatyr: Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen qujattar joq, veterınarııa máseleleri kelisilmegen…
Jergilikti azyq-túliktiń tutynýshylarǵa qol jetimdilik máselesi birinshi jyl emes, biraq ol esh sheshilmeıdi. Memlekettik organdar bizde erkin naryq jáne saýda jelileri onyń qatysýshylary ekenin aıtady. Eger azyq-túlik ónimderin óndirýdiń otandyq salasy eń kóp degende jartylaı jumys istep, onyń jergilikti naryqtaǵy úlesi únemi qysqaryp otyr degen bolsa, óz óndiristerin qorǵaý máselesin zańnamalyq deńgeıde sheshetin kez keldi emes pe? Jáne dálirek aıtqanda qalaı?
Ákelinetin ónimniń qajetti sapasyna qol jetkize otyryp, tekserýlermen ǵana áser etýge bolady. Memleket bizdiń otandyq óndirýshini, atap aıtqanda bólshek saýda jelileri deńgeıinde qorǵap, salaýatty proteksıonızm saıasatyn júzege asyra alady dep oılaımyn. Básekelestiktiń ádil bolýy úshin árbir sheteldik jáne jergilikti óndirýshi zattańbada óz óniminiń tolyq komponenttik quramyn – ol neden jasalǵanyn kórsetý úshin normany zańnamalyq túrde engizý (jáne onyń oryndalýyn qatań baqylaý) qajet. Satyp alýshy ónimdi satyp alǵanda, onyń ishinde ne bar ekenin árdaıym oqı alatyndaı bolýy kerek: taýyq terisi, súıekter jáne basqa da mehanıkalyq prosesten ótken ónimder, soıa, túrli hımııalyq qoıýlandyrǵyshtar men boıaǵyshtar – tolyǵymen! Resmı túrde, bizde nusqaýlar men ishki erejeler deńgeıinde mundaı talap bar, biraq onyń oryndalýyn eshkim baqylamaıdy. Josyqsyz óndirýshiler men jetkizýshiler muny barlyq jerde qoldanady.
Sanıtarlyq normalarda, EAEO standarttarynda jáne MEMST-te árbir naqty ıngredıenttiń eń az jáne eń kóp mólsheri naqty jazylǵan. Mysaly, shujyq ónimderindegi ettiń mınımaldy ruqsat etilgen úlesi, soıanyń maksımaldy úlesi jáne t.b. Bul normalarǵa sáıkestikti únemi baqylaý satyp alý ádisimen tekserý qajet, jáne bul jumys tolyǵymen ýákiletti memlekettik organdarǵa, atap aıtqanda sanepıdqadaǵalaýǵa, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baqylaý qurylymdaryna baılanysty. Olardyń naqty áreketsizdiginiń nátıjesinde naryqta kóptegen ónimder paıda boldy, onda zattańbada bir nárse kórsetilgen, al is júzinde – múldem basqa. Nátıjesinde, adal óndirýshi mundaı jaǵdaılarda josyqsyz básekelestikten utylady. Naryqtyń sapasy tutastaı alǵanda zardap shegedi. Ol ashyǵyn aıtqanda, shalaǵaı, tómen surypty ónimderge toly. Másele jeke óndirýshilerdiń osy nemese basqa «týyndysynyń» qanshalyqty dámdi nemese dámsiz ekendiginde ǵana emes. Másele mundaı sapasyz ónimniń densaýlyqqa zııanynda bolyp tur. Munymen memleket qatań túrde aınalysýy kerek, óıtkeni densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń shamadan tys shyǵyndaryn tóleýge týra keledi.
Meniń oıymsha, zań shyǵarýshy, jarııalanǵan quramǵa sáıkes kelmeıtin ónimdi satý úshin bólshek saýda jelileriniń de, jetkizýshilerdiń de jaýapkershilik tetikterin engizý týraly oılanǵany jón. Basqa elderden kelgen iri jetkizýshiler úshin de seziletin aıyppul tetikterin qarastyrý kerek. Sheteldik kópshilik qoldanatyn tutyný taýarlaryna keń jasyl kósheni ashpaı, otandyq jelilerdi qoldaýǵa arnalǵan saýda jelilerin yntalandyratyn sharalarmen jumys jasaý qajet.
