– О́mirhan Ábdımanuly, Ahań murasyn tereń teńiz dep alsaq, sol teńizdiń túbindegi marjanyn súzip jetkilikti deńgeıde zerttep-zerdeleı aldyq pa? Jalpy, ahmettanýdyń búgingi órisi qandaı?
– О́tken ǵasyrdyń 1988 jyly qazaq rýhanııatynda qoǵamdyq ómirimizge ózgeshe bir ózgeris ákelgen tarıhı jyl bolyp qalary sózsiz. О́ıtkeni bul jyly qalyń qazaq qaýymy uzaq jyldar boıy kóz jazyp qalǵan asyl arystarymen qaıta qaýyshty. Zulmat zaman tusynda jalǵan jalamen jazyqsyz jazaǵa ushyrap, stalındik saıasatqa quldyq urǵandar ult tarıhynan alastatýǵa tyrysqan ulylardyń sanadaǵy shyraqty sáýlesi qaıta jarqyrap, shyǵarmalaryndaǵy nurly oılary júrekterge rýhanı shýaq shashty. Ańsap jetken kemeńgerler taǵylymyna taǵzym ete bastadyq. Sonyń nátıjesinde qoǵamymyz óziniń ótkeni men búgini týraly ilki paıymdaýlarǵa bet burdy.
Mine, osy kezeńde qaıta tanyp-bile bastaǵan arystarymyzdyń biri, biri emes-aý, biregeı tulǵasy – bıylǵy jyly 150 jyldyq mereıli merekesi atalyp otyrǵan ult ustazy Ahmet Baıtursynuly.
Ahmet Baıtursynuly – XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń bas kezindegi qazaq halqynyń saıası-áleýmettik, mádenı-rýhanı ómirinen aıryqsha oryn alǵan tuǵyrly tulǵa. Bir basyna san túrli salqar sanatkerlik toǵysqan osynaý uly azamat qazaq rýhanııatyndaǵy teńdesi joq qubylys desek, artyq aıtqandyq emes. Onyń kemeńgerlik bolmysy men qaıratkerlik qasıetin tanyp-bilý birer jyldyń ishinde bite qalar jeńil is emes. Oǵan tek uzaq jyldarǵa sozylǵan kósheli izdenister nátıjesinde ǵana qol jetkizýge bolady.
Iá, Ahmetteı adamzattyq oıdyń alybyn endi tanyp, kemel iliminiń kenine endi ǵana kenelip jatyrmyz. Áıtse de búginde bul turǵyda biraz izdenister jasalǵanyn atap ótken jón. Ahmettanýǵa XX ǵasyr bas kezindegi Mirjaqyp, Eldes, Teljan, Sáken, Muhtar, Smaǵuldar salǵan sara joldy keıinnen R.Syzdyqova, Z.Qabdolov, R.Nurǵalı, T.Kákishuly, О́.Aıtbaevtar jalǵastyrdy.
Kórnekti tarıhshy ǵalymdar K.Nurpeıisov, M.Qoıgeldıev, T.Omarbekov, Q.Atabaevtar Baıtursynulynyń uly tulǵasyn qoǵamdyq-saıası qaıratkerlik, ult kúreskeri turǵysynan jan-jaqty ashsa, ár saladaǵy jas ǵalymdar túrli ǵylym salasy boıynsha zerttep, izdenis aýqymyn ulǵaıtty. Árıne, Ahań jaıly jazylyp jatqan basqa da maqalalar, jaryq kórgen jınaqtar barshylyq. V.Kúzembaevanyń qurastyrýymen shyqqan «Ulttyń uly ustazy» atty ǵylymı-bıblıografııalyq kórsetkishte qazaqshasy, orysshasy bar Ahań jaıly jazylǵan 763 ádebıettiń tizimi kórsetilipti. Keıbir qalyp qoıǵandaryn eseptemegende de, bulardyń azdyq etpesi haq. San jaǵyna shúkirshilik etkenmen, sapasyna kelgende kóńildiń báseń tartaryn da jasyra almaımyz. Sebebi rýhanı álemimizge ózgeshe ózgeris ákelgen sanatker týraly keıingi kezde jarııalanǵan materıaldar qandaı kóp bolsa, olardaǵy birin-biri qaıtalaýlar da sondaı kóp. Ahań murasyna árkim ár qyrynan kelip júr. Bir basynan qaıratkerlik te, aqyndyq ta, ǵalymdyq ta, tilshilik te tabylǵan Ahańnyń tulǵalyq qasıetin tutas zertteýge úlken kúsh, talmas talant kerek-aq.
– Ahań shyǵarmashylyǵy men ómirin bir kisideı zerttegenińizdi bilemiz. Tursynbek Kákishuly jetekshilik etken ǵylymı dıssertasııańyz Ahmet pýblısıstıkasyna arnalǵanyn aıtpaǵannyń ózinde, uly tulǵa jaıly birneshe kitabyńyz jaryq kórdi. Osy baǵyttaǵy izdenister týraly aıtyp ótseńiz?
– Ahmettanýmen aınalysqanymyzǵa bıyl týra 20 jyldyń júzi bolypty. Uly tulǵanyń ádebı-pýblısıstıkalyq murasy jaıly kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, Ahań shyǵarǵan «Qazaq» gazeti týraly monografııa, «Qazaq ádebıetiniń qysqasha tarıhy» atty 2 tomdyq oqý quralynyń Ahmet Baıtursynuly týraly úlken taraýyn jazyp, «XX ǵasyr bas kezindegi qazaq ádebıeti» atty joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý quralymyzdyń, «XX ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıeti» atty, «HH ǵasyr bas kezindegi qazaq ádebıeti» oqýlyqtarynyń bir taraýyn Ahańa arnadyq. Doktorlyq dıssertasııamyzdyń negizinde jaryq kórgen «Qazaq ádebıetindegi ult-azattyq ıdeıa» atty monografııalyq zertteýimizde XX ǵasyr bas kezindegi ádebıette ult-azattyq ıdeıanyń negizin qalaǵan A.Baıtursynuly ekendigin dáleldep, arnaıy bólim jazdyq. «Qazaq ádebıetindegi ulttyq rýh eńbegimizde de Ahańnyń ádebı muralaryna arnalǵan arnaıy taraý bar. 2010 jyly «Arna» baspasynan 20 baspa tabaq «Ahmet Baıtursynuly» atty zertteý-essemiz jaryq kórdi. 2019 jyly basylyp shyqqan «Alashtyń azatshyl ádebıeti» atty 30 baspa tabaq zertteý eńbegimizdiń úlken bóligi Ahmet Baıtursynulyna arnalǵan. Jalpy, búginge deıingi aralyqta Ahań jaıly túrli basylymdarǵa úlkendi-kishili 50-den astam ǵylymı-tanymdyq maqalamyz basylyp shyǵypty.
– «Ahmettaný» atty eńbegińizde Baıtursynuly týraly jazylǵan maqalalardyń keıbiri jadaǵaı oı men qurǵaq maqtaýdyń áserinen aryla almaı qalyp jatatynyn aıtasyz...
– Múmkin, ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń aıaǵy men 90-jyldardyń basynda ahmettanýǵa jańa bet burǵan tusta jata qalyp maqtaý men tura qalyp urandaý qajet bolǵan shyǵar-aq. Al búginde arystarymyzdyń azamattyq tulǵalary men tolyqqandy týyndylaryn tanyp-bilýge sabyrǵa sýarylǵan salıqaly oıdy serik etip, zerdeli zeıinmen barý kerek. Tereńnen shyqqan tebirenis bolmasa, dabyraǵa elitken tyz etpe jalǵan sezimnen eshteńe ónbek emes. Ýaqyt suranysy da basqa. Qur uran, qurǵaq aıǵaımen biter sharýa shamaly. Uly ustazdyń bolmysyn taný anyq ta qanyq bolmasa, tanym tym qarabaıyrlanyp ketýi kádik emes. Endeshe, bir kezdegi M.Dýlatov, E.Omarov, T.Shonanuly, S.Seıfýllın, M.Áýezov maqalalaryndaǵy aıtylǵan oılardy keńeıte túsip, ahmettanýdy búgingi jańasha kózqaras turǵysynan baıyptap, ýaqyt talabyna negizdelgen paıym-parasat deńgeıinen óristetýdiń ýaqyty jetken sekildi.
Ahmettanýdyń negizin qalaýshylardyń biri – uly Muhań sonaý bir kezde Ahańdy «Ulttyń rýhanı kósemi» dep baǵalaǵan eken. M.Áýezov bul sózdi der kezinde aıtty jáne taýyp aıtty. Biraq osy uǵymnyń mánin keńirek ashýǵa ol kisiniń múmkindigi bolmady. Ahań taqyrybyna qaıta bir orala almady, shyndyǵyn aıtqanda oraltqyzbady. Áıtpese, Muhańdaı ǵulama óz jazbalaryn san ret shuqshııa qarap, Ahańdaı uly tulǵanyń rýhanı kósemdik sıpatyn tolyq ashyp bergen bolar edi. Amal káne, ótkenge ókingenmen, paıda joq. Endeshe, sol Áýezov ashqan ulylyq bolmysyna búgingi tanym deńgeıinen kóz jiberip, shama-sharqymyz jetkenshe osy oqý quraly negizinde talapty bilimgerlerge Ahań kósemdiginiń syryn ashyp, ádebı-pýblısıstıkalyq murasynyń mán-maǵynasyn, ulttyq rýhanııattaǵy mańyzyn baıytyp berýge tyrysaıyq. Maqsat – Ahmet Baıtursynuly bolmysynyń belgili bir qyryna ǵana nazar aýdarý nemese jekelengen shyǵarmalaryn taldaý emes, bútin bolmystyń bútindigin tolyq tanytý.
Árbir uly tulǵanyń tuǵyrly beınesi ol ómir súrgen ortaǵa, tarıhı kezeńge tereńirek kóz jibergende ǵana shynaıy ańǵaryla bastaıdy. Ahmet Baıtursynuly – zamanyna saı týyp, dáýirdiń jaryǵy men qarańǵysyn birdeı baǵdarlap, jamandyǵynan jerinip, jaqsylyǵynan úırene bilgen jan. Ol – bir basynda san sanaly óner toǵysqan, telegeı teńiz ensıklopedııalyq bilim ıesi bolǵan, qıyndyqqa toly tartysty ǵumyrynda qarańǵylyqta qalǵan qalyń elin jarqyn bolashaqqa súıreýden basqa baqyt bar dep bilmegen biregeı tulǵa.
Á degende-aq nazarǵa iligetin bir sıpat – Ahmet Baıtursynulynyń búkil tirlik-tynysy, adamdyq bolmysy, eń aldymen, azattyq uǵymymen astasyp jatatyndyǵy. Ol – jeke bas, jeke adam bostandyǵynyń joqtaýshysy emes, túgel jurt, tutas el azattyǵynyń tý ustaýshysy. Jalpy, XX ǵasyrdaǵy saıası kúrespen mazmundalǵan azattyq qozǵalystyń bastaýynda turǵan qaıratkerlerdiń rýh-tulǵasy – osy Ahań.
– A.Baıtursynulynyń asyl armany ultynyń azattyǵy edi. Sóz sońynda uly tulǵanyń taza tanymyn, qaıratkerlik qyryn búgingi urpaqqa jetkizerdeı bir oı aıtsańyz?
– Ahmet Baıtursynulynyń asyl armany ultynyń azattyǵy bolsa, ol bul jolda eshteńeden aıanǵan joq. Qorlyǵyn kórdi, azabyna tózdi, qacipetin tartty, ajal oǵyna baılandy. Biraq shegingen joq. Túcin de, túcinigin de ózgertken joq. Alǵan betten taımady. Ynemi ultyna azattyq jolynyń jónin siltep, jobasyn kórsetýmen boldy. Elin mádenıettiń bıigine jetkizý jolyndaǵy jan-jaqty izdenisteri ony tanymnyń bıigine shyǵardy. Sol bıikten bolashaqqa bilim nuryn shasha aldy. Ahmet bastaǵan qazaq zııalylary týǵan ádebıettiń tilektesteri ǵana emes, janashyry, qorǵanyshy bola bildi. Bul ácipece, olardyń ádebı tildi qalyptastyrý, ulttyq tildiń naqyshyn, kórkemdik boıaýyn, tazalyǵyn saqtaý jolyndaǵy kúpecinen kózge túsedi.
Qorqyp, qorǵalaqtamaı shyndyqty aıtýǵa nege barý kerek? Onyń sebebin Ahmet Baıtursynuly bylaısha túsindiredi: «О́zgeris bolǵanymen, ózgermeı tupǵan qazaqta qalyp kóp, qashannan beri qazaq ishine cińip, ornyǵyp qalǵan qalypty ózgertý ońdy nárse emes. Bas ózgerdi, bastyq ózgerdi, tóre ózgerdi, basqasy áli qarap tur. Qazaq kórgen qorlyq pen zorlyq kóbeımese, kemigen joq... Qazaqty buryn jegenderi áli jep otyr, buryn zorlyq qylǵandary áli zorlyq qylyp otyr. О́zgeris kimge jaǵymdy, kimge jaǵymsyz bolyp shyqqany kózi bar kórerlik, eci bar adam bilerlik boldy». 1922 jyly bul óte batyl da batyr pikir edi. Bul – Ahańnyń rýhanı kósemdiginiń aıqyn bir belgisi. Ahmet Baıtursynuly sóz óneriniń qýat kúshine degen ceniminen esh aıyrylmaǵan jan.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
