2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enetin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa osy mamyr aıynyń aıaǵynda Astanada qol qoıylady dep kútilýde. Qazirgi jahandaný zamany Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osydan 20 jyl buryn kótergen ıdeıasynyń durystyǵyn, onyń ómirsheńdigin aıǵaqtap berip otyr.
Biz Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Samat ORDABAEVPEN búginde aqıqatqa aınala bastaǵan ekonomıkalyq odaqtyń qyzmeti, jalpy onyń elderimizge ne beretini týraly áńgimelesken edik.
– Qazaqstan Respýblıkasy eýrazııalyq ıntegrasııanyń negizgi bastamashylarynyń biri bolyp otyr. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdyń qajettiligi týraly ıdeıany alǵash ret 1994 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti akademııalyq aýdıtorııasynyń aldynda sóz sóılegen kezinde elimiz Prezıdenti N.Á.Nazarbaev aıtqan bolatyn. Sodan beri bul ıdeıa óziniń ómirsheńdigin joımaǵany óz aldyna, naqty is júzine asyrylǵaly otyr. Buǵan óz tarapyńyzdan ne alyp-qosar edińiz?
– Qazaqstan basshysy TMD qurylǵannan keıin eki jyl ishinde tyǵyryqqa tirelgen kópjaqty ıntegrasııalyq úderisterdi sol tyǵyryqtan shyǵarý týraly naqty usynysyn Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń zııaly qaýym ókilderine MMÝ-de sóılegen sózinde tikeleı jetkizdi. N.Á.Nazarbaev «TMD ýaqyttyń obektıvti talaptaryna jaýap bermeıdi jáne qatysýshy elder halyqtary sonshalyqty qatty qajetsinetin ıntegrasııany qamtamasyz etpeıdi. Sondyqtan anaǵurlym aıqyn ustanymda áreket etetin jańa memleketaralyq birlestik qurý qajettiligi týyndady», dep ashyq málimdedi.
Mádenıet jáne órkenıet faktorlarynyń mańyzyn moıyndaı otyryp, bizdiń Elbasy ıntegrasııany, eń aldymen, ekonomıkalyq pragmatızm negizinde qurýdy usyndy. «Integrasııalyq úderisterdiń negizgi qozǵaýshysy dereksiz geosaıası ıdeıalar men urandar emes, ekonomıkalyq múdde bolyp tabylady», dedi Qazaqstan basshysy. Bul bastama TMD keńistigindegi ıntegrasııalyq úderisterge dem berýshi retinde tanyldy. 20 jyl boıy ol kezeń-kezeńmen Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq, Keden odaǵy, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseıdiń birtutas ekonomıkalyq keńistigi, t.b. osy sııaqty birqatar tabysty halyqaralyq qurylymdar qalyptastyrý arqyly júzege asyryldy.
Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń alǵashqy satysy erkin saýda aımaǵyn qurý bolyp tabylady. Ony TMD sheńberinde kópjaqty halyqaralyq qujat negizinde qurý úshin eki onjyldyq qajet boldy. Tek 2011 jyly Dostastyqtyń segiz eli tıisti kelisimge qol jetkizdi.
Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń ekinshi kezeńi Keden odaǵyn qurýmen baılanysty bolyp otyr. Osy baǵyttaǵy jumystyń bastalýy týraly sheshim 2006 jyly EýrAzEQ-qa múshe memleketter basshylarynyń beıresmı sammıtinde qabyldandy. EýrAzEQ-qa múshe úsh memlekettiń – Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasynyń Keden odaǵy 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys jasaýda. 2010 jylǵy 6 shildede Keden odaǵynyń Keden kodeksi kúshine endi. 2011 jylǵy 1 shildeden úsh memleket sheńberinde ishki keden shekaralary alyndy.
Keden odaǵyna múshe memleketter tyǵyz qyzmet ete bastady, ózara taýar aınalymy aıtarlyqtaı ósti, ekonomıka damýynyń tıimdilik kórsetkishteri artty.
– Iá, álemdik ekonomıka men álemdik sharýashylyq ósý qarqynynyń jalpyǵa ortaq báseńdeýine qaramastan, 2013 jyly «úshtik» sheńberinde taýar aınalymy artyp, 64,1 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan. Buǵan neniń esebinen qol jetýde? Máseleniń osy jaǵyn sál ashyp aıtyp ketseńiz.
– Bul jerde ózara saýdanyń qurylymy ózgeriske túsip otyr. Eksporttyq-ımporttyq operasııalardaǵy shıkizat resýrstarynyń úlesi azaıa bastady. Bul ózgeris tehnologııalyq ónimderdiń artýy jáne joǵary qosylǵan qun salyǵy taýarlary esebinen múmkin boldy.
Birtutas keden aýmaǵynyń qyzmeti óziniń sheńberinde tarıftik jáne tarıftik emes kedergileri joq birtutas taýarlar naryǵyn qurdy. Qazaqstandyq óndirýshiler úshin ótkizý naryǵynyń shekaralary keńeıdi. Birlesken óndirister men kooperasııalardyń qurylýy jańa jumys oryndarynyń ashylýyn jandandyryp, halyq úshin ónim túrlerin kóbeıtti.
Bıznes júrgizý jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsarýda. Dúnıejúzilik bank tobynyń eseptegen bıznes júrgizý jaǵdaıynyń reıtıngi barlyq KO-ǵa múshe elder úshin joǵarylady.
2012 jylǵy 1 qańtardan bastap Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy ıntegrasııanyń jańa, úshinshi kezeńi – Birtutas ekonomıkalyq keńistikke (BEK) qadam basty. Keden odaǵyna múshe memleketter 2010 jyly BEK-ti qalyptastyrýǵa negizdelgen 17 halyqaralyq kelisimderdi jasap shyǵardy jáne qabyldady. Olardyń barlyǵy 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine endi.
Sheńberinde taýar, qyzmet, kapıtal jáne jumys kúshiniń aýysý erkindigi qamtamasyz etiletin Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń áleýeti mańyzdy.
BEK-ti qurý qazaqstandyq bıznes úshin tranzaksııalyq shyǵyndardy azaıtýǵa qosymsha múmkindikter berdi jáne tıisinshe, damytýǵa jumsalýy yqtımal aınalym qarjysynyń paıda bolýyna jaǵdaı týǵyzdy.
2014 jylǵy 1 qańtardan bastap BEK elderi memlekettik satyp alýlarǵa ulttyq rejim usynsa, bul óz kezeginde qazaqstandyq taýar satýshylardyń Reseı men Belarýstiń memlekettik jáne mýnısıpaldyq satyp alýlarǵa reseılik jáne belarýstik taýar satýshylarmen teń qatysýyna múmkindik beredi.
BEK qyzmetiniń mańyzdy quramdas bóliginiń biri ónerkásiptik yntymaqtastyq pen agrarlyq-ónerkásiptik keshendi (APK) damytý bolyp tabylady. 2013 jylǵy mamyrda ónerkásiptik kooperasııany tereńdetý men ulttyq ónerkásiptik saıasattyń úılesimdiligin qarastyratyn ónerkásiptik yntymaqtastyqtaǵy tujyrymdamalyq sheshimderdiń biri qabyldandy.
– Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýy halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń tarapynan oń baǵa alyp otyrǵany belgili. Máselen, Eýropa Qaıta qurý jáne damytý bankiniń «Transition Report 2012» baıandamasynda Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý postkeńestik keńistiktegi tabysty óńirlik ıntegrasııanyń alǵashqy mysaly retinde ataldy. Buǵan taǵy ne alyp, qosýǵa bolar edi?
– BEK jumysynyń bastalýy qarsańynda, 2011 jylǵy 18 qarashada Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasynyń prezıdentteri ıntegrasııany odan ári damytý osy memleketterdiń múddelerine saı ekenine, olardyń aldynda turǵan ortaq mindet – adamdardyń ál-aýqatyn arttyrý men ómir sapasyn jaqsartý, ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damý, kópqyrly jańǵyrtýlar men jahandyq ekonomıka sheńberinde ulttyq básekege qabilettilikti kúsheıtý sııaqty ortaq tapsyrmalardy sheshýge múmkindik beretinine senimderin bildire otyryp, Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa jónindegi deklarasııaǵa qol qoıǵan edi.
Úsh el prezıdentteri ıntegrasııalyq qurylystyń jańa kezeńi egemendikti qurmetteý men memleketter teńdigin, adamnyń negiz qalaıtyn quqyqtary men bostandyǵyn, quqyqtyq memleket pen naryqtyq ekonomıkany bekitýdi qosa alǵanda, halyqaralyq quqyqtyń kópshilik moıyndaǵan normalaryn saqtaý qaǵıdalaryna negizdeletinin atap kórsetti. Integrasııanyń odan arǵy negizgi mazmunyn Keden odaǵy men BEK-tiń áleýetin tolyq júzege asyrý, sharttyq-quqyqtyq baza men ınstıtýttardy jetildirý men odan ári damytý jáne tómendegi negizgi baǵyttar boıynsha praktıkalyq ózara is-qımyldar bolady:
– taýarlardyń, qyzmet kórsetýler men kapıtaldyń jáne eńbek resýrstarynyń ortaq naryǵynyń tıimdi qyzmetin qamtamasyz etý;
– kelisilgen ónerkásiptik, kóliktik, energetıkalyq jáne agrarlyq saıasat qalyptastyrý, yqtımal birlesken transulttyq korporasııalardy jáne basqalaryn qosa alǵanda, óndiristik kooperasııalardy tereńdetý.
Úsh eldiń basshylary 2015 jylǵy 1 qańtarǵa deıin qatysýshy memleketter Keden odaǵy men BEK-tiń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn quraıtyn halyqaralyq kelisimderdiń kodıfıkasııasyn aıaqtaýǵa jáne osy negizde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa umtylatynyn málimdedi. Atalǵan baǵyttaǵy qyzmet qatarynda mynalar da bar, birqatar kelisimderden turatyn bolady:
– teńdestirilgen makroekonomıkalyq, bıýdjettik jáne básekelestik saıasat;
– eńbek naryǵy, kapıtaldar, taýarlar men qyzmet kórsetýlerdiń qurylymdyq reformalary;
– energetıka, kólik jáne telekommýnıkasııalar salasynda eýrazııalyq jelilerdi qurý.
– Úsh eldiń basshylary bul ıntegrasııalyq birlestik óz qalyptasýyndaǵy jáne qyzmetindegi kez kelgen kezeńde Odaqtyń mindetteri men ustanymdaryn bólisetin jáne olardy júzege asyrýǵa daıyn basqa memleketterdiń qosylýyna ashyq bolatynyn atap ótkeni málim. Osy oraıda, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń perspektıvalary men artyqshylyqtary týraly ne aıtýǵa bolady?
– Birinshiden, bul jerde qandaı turpatta da KSRO-ny qaıta qalpyna keltirý týraly eshqandaı da áńgime joq jáne bolýy da múmkin emes. Kelmeske ketkendi qaıta jańǵyrtýǵa umtylamyn deý, jumsartyp aıtqanda, alys-jaqyndy boljaı almaǵandyq bolyp shyǵar edi. Alaıda, jańa qundylyqty, ekonomıkaǵa negizdelgen tyǵyz ıntegrasııa – ýaqyt qalaýy.
BEK-ke múshe memleketter qazirgi zamanǵy álem polıýsteriniń biri bolýǵa qabiletti jáne onyń ústine Eýropa men serpindi damýǵa qol jetkizip kele jatqan Azııa-Tynyq muhıty óńirleri arasynda tıimdi baılanystyrýshy rólin atqaratyn qýatty birlestiktiń úlgisin usynýda.
Tabıǵı resýrstardyń, kapıtaldardyń, myqty adam áleýetiniń basyn biriktirý Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ındýstrııalyq jáne tehnologııalyq jarysta, ınvestorlar tartý men ozyq óndirister qurý jolyndaǵy jarystarda básekege qabiletti bolýǵa jáne EO, AQSh, Qytaı, Azııa-Tynyq muhıty ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy (ATES) sııaqty mańyzdy oıynshylarmen, sondaı-aq, óńirlik qurylymdarmen qatar, jahandyq damý turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Ekinshiden, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq bolashaqtaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń ózindik bir ortalyǵy qyzmetin atqarmaq. Iаǵnı, Odaq qazirgi kezde bar qurylymdar – Keden odaǵy men BEK-tiń birigýi jolymen qalyptasatyn bolady.
Úshinshiden, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – ashyq joba: onyń qatysýshylary Odaqqa basqa áriptesteriniń qosylýyn qoldaıdy.
Búgin Qazaqstan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵytyn ustanyp otyr. Bolashaq ulttyq ınnovasııalyq ekonomıkanyń negizi retinde zamanaýı óndiris kúshteriniń jańa qurylymy qalyptastyrylýda. Sondyqtan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ınnovasııalar men qýatty tehnologııalyq serpilisterdiń aýmaǵy bolǵany mańyzdy.
Tek ıntegrasııalanyp qana bizdiń elimiz halyqaralyq arenada básekege qabiletti bola alady.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýda erikti, teń quqyqty ıntegrasııany, memleketterdiń birlesken tıimdi ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etetin, elderimizdi álemdik ekonomıkada myqty shepke ilgeriletetin sharttyq-quqyqtyq baza qalyptastyrý qajet.
Barlyq deńgeıde sheshim qabyldaǵanda konsensýs qaǵıdatyn qoldaný jáne bekitý, sondaı-aq, saıası ıntegrasııaǵa jol bermeý mindetti sharttar bolýy tıis.
– Qurylatyn Odaq barlyq memleketterdiń múddelerin esepke ala otyryp ekonomıkalyq damýǵa teń jaýapkershilikti qamtamasyz etkende ǵana berik jáne ornyqty bolady emes pe?
– Álbette. Bul rette, Elbasymyz birneshe ret atap ótkendeı, bizdiń elderimizdi jaqyndastyrýshy negiz tek ekonomıka bolyp tabylady. Integrasııanyń negizinde ózara tıimdilik, teńdik pen evolıýsııashylyq, kezeńdilik pen pragmatızm, praktısızm, saıası egemendiktiń buljymastyǵy men ıntegrasııalyq qadamdardyń dáıektiligi jatýy tıis.
Osy mamyr aıynyń sońynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart qabyldaý josparlanýda jáne Qazaqstan, Reseı, Belarýs jańa tehnologııalyq tártipke birlesip sekiris jasaý nıetinde. Biraq, Qazaqstan da, Reseı de, Belarýs te ózindik ulttyq múddeleri bar táýelsiz memleketter bolyp qala beredi.
– Tushymdy áńgimeńiz úshin rahmet.
Áńgimelesken
Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan».
