Súgir saryny

Men bul lebizimde baspa betin kórgen Súgir ómiriniń shejiresin qaıtalamaı-aq qoıǵandy jón kórdim (Kúıshi ómiri men ónerine qatysty eń kóp maǵlumat ǵalym A.Seıdimbektiń «Qazaqtyń kúı óneri» monografııasynda jınaq­taýly ekenin oqyrmannyń esine salamyz). Zertteýlerge kirmeı qalǵan bir­di-ekili sırek derek pen kúı óneri týrasyndaǵy óz paıymyma súıendim. Súgir, kúı shejiresin biletin adamdardyń aıtysyna qaraǵanda, jastyq dáýreniniń biraz bóligin áıgili qobyzshy Yqylastyń janyn­da ótkizgen sııaqty. Baltaly-Baǵanaly men Tama­nyń arasynda jylqy alysqan daý-shardyń birinde Yqylas joǵalǵan úıirdiń izin qýyp Erden bıdiń aldyna barypty. Osy saparynda onyń janynda bozbala Súgir bolǵan eken. Joqshylar naıman aýylynda úlken qaıǵynyń ústinen shyǵady. Erden bıdiń kámeletke kelip qalǵan uly qaıtys bolǵan eken. Jas basyna qarmaı kúı qadi­rin jete tanyǵan Súgir osy jer­de qazaq turmysynda, qazaq tarıhynda ilýde bir ret qana kez­de­setin josyqqa kýá bolady. Balasy ólgen ámirshini kúıshiniń qalaı jubatqanyn kóredi. Bul salt Syr boıynyń jyrshylyq ónerinde kórinis tapqan. Syr súleılerinde qaraly adamdy jyrmen jubatý dástúri bar. Bul arnaıy janr «Kóńil hosh» dep atalady. Al Arqa, Sarysý, Shý boıynda kúımen estirtý, kúımen jubatý sol qalpynda qalǵan eken. Árıne, Erden – Shyńǵys han emes, Yqylas – Ket Buǵa emes. Alaıda, qaıǵy men qasirettiń úlken-kishisi bolmaıdy. Erden aýylynyń qazasy Joshynyń óliminen kem emes edi. Qobyzben tartylatyn uly kúı «Erden» dúnıege osylaı kelgen eken. Kózkórgenderdiń aıtysy boıynsha el ishindegi barymta osydan keıin sap tyıylypty. Quryǵyn súıretken urynyń ózi sózge toqtaǵan, kúıge toqtaǵan ne degen zaman edi, depti keıin Súgir bir dastarqan basynda. Yqylas pen bozbala Súgirdiń osy saparynan endi birneshe tarmaq jańa hıkaıat óristeıdi. Bir áńgime, Súgir osy barǵanynda áıgili dombyrashy qyz Máprýzamen (bir nusqada Maqpýza) tanysyp edi dep baıan etedi. Endi bir áńgime Súgir janyna sal-serilerdi ertip Máprýzamen arnaıy tanysýǵa barǵan edi dep kýálandyrady. Sońǵysy bozbalalar abysyn­dar­dyń (analyq aýyl, áýlet) eline baryp, túrli saıys pen synnan ótip ózine áıel alyp qaıtatynyn baıan etetin Umaı Ana zamanynan kele jatqan salt-sanalyq áńgime. Alǵashqysy ólim men ómir, qaza­nyń ústindegi mahabbat jaıyn­daǵy, «О́lgen – óldi, tiri kisi tirshiligin isteıdi» degen uly qaǵıdany áıgileıtin kóne áńgime. Aqseleý Seıdimbek «Qazaqtyń kúı óneri» monografııasynyń Súgirge qatysty taraýynda onyń Baýbekpen kezdeskenin aıtady. Bul óte úlken derek. Táttimbettiń eki-aq shákirti bolǵan. Biri – óziniń týǵan inisi Jaqsymbet, ekinshisi – Baýbek. Táttimbettiń tól shákirtimen kezdesýi Súgirdiń ónernamasyndaǵy birqatar jumbaq jáıtterdi túsindiredi. Sonyń biri – Súgirdiń Táttimbet kúılerin óte jaqsy bilgendigi. Muhtar Áýezov zamanynda Súgir­diń úıinde qonaq bolyp, qolynan dám tatqan eken. Almatyǵa qaıtyp kelgennen keıin aıtqan eken, «men tiri Táttimbetti kórdim» dep. Sebebi, Súgir eki-úsh kún boıy Muqańa tek qana Táttimbettiń kúıin tartyp berip otyrypty. Myrzataı aǵa (Joldasbekov) bala kezinde Súgirdi óz kózimen kó­rip, ónerin qalaı tamashalaǵanyn tómendegideı baıan etedi. «Súgir aýylymyzǵa úsh ret keldi. Jazda, jaılaýǵa keletin. Shaǵyn deneli, qaǵylez adam. Ústine shıbarqyttan kıtel, basyna qyrǵyz qalpaq kıip júretin. Bir jyly aýylymyzǵa kileń dáýlesker kúıshiler jına­lyp qaldy. Mádi Sháýtıev, Áıtpem­bet, Shámshilda degen boldy, Boran­quldyń ustazy, Qalybektiń Zııabegi degen boldy, Súgir boldy. Osy keshtegi tamashalaǵan ónerim búkil ómirime umytylmas estelik boldy. Birine-biri jol berip, kezektesip shapqan júırikter. Oıpyrmaı, Súgir sonda tapjylmaı, sharshamaı tartady. On eki músheńdi taldyrady. Solardyń bári de ketti ǵoı. Qazir oılasam, kórgen tústeı. Keıde, sol, boldy ma, bolmady ma dep te oılaımyn. Árıne, boldy ǵoı. Keıingi zamanda qalǵannyń sońǵy áseri ǵoı. Osyny kórgen adamnyń júreginde, «búgingi urpaq, keler urpaq sondaı bola ala ma, álde bizdiń kórgenimiz saǵym qusap baqıǵa kete me» degen qaıǵy uıalap, jegideı jeıdi eken». Men Tólegen Toqbergenovtiń balasy Ramazanmen KazPI-de birge oqydym. Birinshi jyly-aq Tólegen aǵanyń shańyraǵymen týys adamdaı aralasyp kettik. Sheshesi – Zeınep ájemizdi qolyna alǵan. Terezesi Paster kóshesine shyǵatyn shaǵyn bólmede, namazyn oqyp, shaıyn iship otyratyn. Kóp úndemeıdi. Kúnderdiń kúninde ol kisi Súgirdiń óte jaqyn aǵaıyny ekeni aıan boldy. Asqar aǵa (Súleımenov) ol adamdy «Hanym ıem» dep asa qurmetteıtin. Birde qoıarda-qoımaı Súgir týraly áńgime aıtqyzdy. – Aǵamyz keremet kirpııaz, kidi adam edi, – degen sonda Zeınep ájemiz, – Jasaǵan zatyńnyń oǵan unaýy óte qıyn bolatyn. Áıelder jarysyp dombyranyń ishegin ıiredi. Iirgenderin aǵamyzǵa aparyp beredi. Bir quraly boldy. Soǵan ólshep kóredi. Jaqsysyn, durysyn alyp qalatyn. Durys bolmasa, qaıtadan ıirip alyp kel dep qaıyryp beretin. Basqa dombyrashylar bir taǵatyn ishek izdep júrgende, aǵamyzdyń úıinde ishek degen býmasymen jata­tyn. Áıken degen dombyrashy bol­dy. Birneshe ret keldi. Ekeýi apta­lap kúı shertisetin. Aǵamyz keremet edi ǵoı. Odan keıin, domby­rany ondaı shalǵan adam balasyn kórgemiz joq. Súgir Máprýzaǵa úılenedi. Alaı­da kóp uzamaı aıaýly jar, álde­bireýdiń kóziniń suǵy tıip qaıtys bolady. Biz Súgir men Máprýza ekeýiniń qalaı baqul­das­qanyn bilmeımiz. Endi eshqa­shan bilmeımiz. Alaıda Súgirdiń osy dúnıede otyryp-aq mahshar kúı keshkenin onyń bitimi bólek eki kúıinen tanımyz. Ol – «Qarataý shertpesiniń ekinshi tarmaǵy» (Janǵalı Júzbaev kúı­diń osy shubatylǵan uzyn esimin paıdalanady. Múmkin Súgirdiń tabıǵatyna keletindeı etip bul kúıge yqshamdap basqa at oılap shy­ǵarý kerek shyǵar) jáne «Naz­qońyr». Atalǵan eki kúıdi hrono­logııalyq turǵydan paıymdaý, ıaǵnı qaısysynyń birinshi, qaısysynyń ekinshi shyǵarylǵanyn ajyratý múmkin emes. Sebebi, ekeýi de bir qasirettiń tóńireginde shyǵarylǵan, ekeýi de bir stıhııada tur. Tek, atal­­ǵan shyǵarmalardyń, qaıǵy tarqaǵannan keıin, arada biraz ýa­qyt ótkende baryp dúnıege kel­genin shyramytýǵa bolady. Bul eki kúı qazaqtyń mahabbat lı­rıka­syndaǵy eń aıtýly shyǵar­malar. «Qarataý shertpesiniń ekinshi tarmaǵy» Máprýzanyń qazasyna shyǵarylǵanyn aıttyq. Ulýdyń boıyndaǵy derttiń syrtqa gaýhar bolyp shyǵatyndyǵy sııaqty, Súgir­diń qasireti sózdiń jaýyn ala­tyn asqaq kúıge aınalǵan. Kúıdi tyń­dap otyrǵanda «A, darıǵa! Máp­rýzaǵa degen meniń ǵashyqtyǵym osyndaı edi ǵoı. Ne kerek...» degen otty kúrsinis aralas qamyryqty sózdi anyq estısiz. «Nazqońyrda» «mınor» menen «majordyń» bite qaınasyp astasatynyn aıttyq. Alǵashynda tómengi býynda, basyn taý men tasqa soqqan qaıǵy men qasiret. Sodan soń joǵarǵy saǵada tańǵajaıyp qubylý. Arylmastaı kóringen qaıǵy kenet... tynshyp, aqyrynda salıqa men sabyrǵa aınalady. «Baǵym sen ediń... Mań­daıyma syımadyń... Zaman ótti... Arsyz kóńilim bul qaıǵyny da jeń­di... Kesh meni...» deıdi Súgir. Osy­laısha Máprýzanyń árýaǵynan kúımen keshirim suraıdy. Osylaısha «Nazqońyr» duǵa dárejesine kóterilgen. Endi «Súgirdiń «Telqońyr» kú­ıin áńgime eteıik. Súgirden ke­ıin bul kúıdi jalǵyz Tólegen aq­saqal tartatyn. Qazir oqý baǵdar­lamalaryna engen bul kúıdi ekiniń biri oryndaıdy. «Telqońyr» baǵzy zamannan kele jatqan qazaqtyń qasterli kúıi. Nusqalary kóp. Ár ólkeniń óz «Telqońyry» bol­ǵan desek, artyq aıtqandyq bol­mas. Kúıdiń ańyzy, azyn-aýlaq erek­she­likterine qaramastan, ortaq nus­qa­dan órbıdi. Qulyny ólgen bıege, enesi ólip jetim qalǵan qulyn teli­nedi. Dombyrashy kúı tartady. Bıe kúıge ıip, bóten qulyndy baýyryna alady, aqyry óz tólindeı kórip ketedi. Mine, qysqashalap aıtqanda kúıdiń shertetin hıkaıaty osyndaı. Shynymdy aıtaıyn, eseıip erjetkennen keıin men bul áńgimege senbeıtin boldym. Bizge aıyp joq. Úıde dombyrashy shalymyz otyrdy. Biraq sovet mektebi shaldyń aıtqanyna kereǵar tárbıe berdi. «Telqońyrdyń» ańyzy maǵan ómirde bolmaǵan ertegideı elesteıtin. Keıinnen Asqar aǵamen aralas­tyq. Aıtqanymyz bir jerden shyǵa bermeıtin. Keıde daýlasyp qalatynbyz. Osy daýlardyń biriniń taqyryby – atalmysh «Telqońyr» bolatyn. Asqar aǵa Súgirdiń basynda bolǵan naqty oqıǵa deıdi. Táken Álimqulovtyń «Telqońyr» áńgimesi osy sıýjetke qurylǵan deıdi. Al men Táken Álimqulovtyń «Telqońyry» ánsheıin tamasha ańyz, óziniń uly jerlesine qoıylǵan eskertkish deımin. Túsinise almadyq. Bul oqıǵany ózińiz kórdińiz be deımin. Joq, kórgem joq deıdi Asekeń, bul men týǵanǵa deıin bolǵan jaıt eken, kórgenderden estidim deıdi. Kúnderdiń kúninde meniń búkil dúnıemdi tóńkergen oqıǵa boldy. 90-shy jyldardyń basynda teledıdardan bir ǵylymı-kópshilik fılmdi tamashaladym. Orystyń etnograf-folklorshylary Moń­ǵo­lııa­da túsirgen eken. Fılmniń basynda bir orys áıel, qazir sizder mońǵoldardyń enesi ólgen botany basqa túıege qalaı telıtinin kóre­sizder dedi. Júgirip baryp tele­dı­dardyń aldyna otyra qaldym. Moń­ǵoldar botany áýeli túıege qur telip kórdi. Alaıda túıe adyrańdap bóten tóldi mańaıyna da jolatpady. Sodan soń, mońǵoldyń qobyzǵa uq­sas hýr degen aspaby aldyryldy. Hýrshy qobyzyn túıeniń órkeshine ilip, shalǵymen ishekti aqyryn súı­kep, jeldiń yzyńdaǵanyna uqsas dybystar shyǵara bastady. Túıe az turyp, sodan soń dybysqa eleńdeı bastady. Kúıshi óte sheber eken. Yzyń aqyryndap ádemi kúıge aı­naldy. Sodan soı kúıshi hýrdy ór­kesh­ten alyp, endi maldas qura otyryp, kúıdi burynǵydan ári egilt­ti. Mine, qyzyq! Bir kezde túıe­niń aýzy dóńgelenip, kózinen monshaq-monshaq jas tógilgen. Osy kezde operator kamerany túıeniń jelinine taqaý aparǵan. O, keremet! Jelinniń úrpinen badanadaı bir tamshy súttiń shyqqany anyq kórindi. Sodan soń taǵy shyqty. Jerge tamdy. Taǵy shyqty. Osy kezde mońǵoldardyń bireýi botany ákelip telı qoıǵan. Aǵyl-tegil jylap turǵan túıe bóten botany órkeshinen aımalap, quıryǵynan ıiskedi. Men sol kúni árýaqtardan keshi­rim surap, bilgenimshe duǵa oqydym. Erteńine Asekeńe bolǵan jaıdy aıttym. – Men de kórdim, – dedi Asekeń. Shylymyn soraptap az otyrdy. – Men saǵan aıttym ǵoı, – degen sodan soń jantaıyp jatyp (bul Asekeńniń dertke shaldyqqan kezi bolatyn). – Budan keıin endi kúmán keltir­meımin, – dedim men. Asekeń tóbege qarap az oılanyp jatyp áńgimeni ári qaraı jalǵady. – Táken hıkaıany kórkemdep jibergen. Ádebıettiń zańdylyqtary degen bar ǵoı. Al shyndyǵynda sál basqashalaý bolǵan. Súgirdiń ákesi Álı birde dalada qasqyr tartyp jaıratyp ketken bıeniń óleksesine tap bolady. Sol mańaıda, qasqyr qaıtyp kele me dep jasyrynyp otyrǵan ańshylar, jetim qulyndy Álıge jetektetip jiberedi. Arqadan aýyp kelgen Jórgekbaı degen synshy bolǵan eken. Sol adam, Álı, sıyr sútin berip asyrap otyrǵan qulyndy kóredi. Násildi jylqy eken, kórshi aýylda bir kisiniń qulyny ólgen bıesi bar. Iesi, bıem jentek qymyz, tasemshek bolyp qala ma dep ýaıymdap otyr. Soıyp tastaýǵa obal dep aıtty deıdi. Myna qulyndy sol bıege aparyp telisek qaıtedi deıdi. Qalaı telısiń, teýip óltirip tastasa qaıtemiz deıdi Álı. Seniń balań kúıshi emes pe, sol kúı tartsyn. Kúı tartyp otyryp telýge bolady deıdi Jórgekbaı. Sodan Álı, Arqaǵa qydyryp baryp, qaıtyp kelip demalyp jatqan Súgirdi oıatyp alyp, jetim qulyndy jetektep kórshi aýylǵa barady. Jórgekbaı ólgen qulynnyń terisine shóp tyǵyp tulyp jasaıdy. Sodan soń bıeniń kózin tańyp, qulaǵyn ǵana dombyrany estıtindeı qylyp shoshaıtyp shyǵaryp qoıady. Súgirge belgi beredi. Súkeń kúıdi qozǵaıdy ǵoı. Birazdan soń qulynynyń tulybyn ıiskep, saı-súıekti syrqyratqan kúıdi tyńdaǵan bıeniń kóz jasy shylqyldap, kózin tańǵan shúberektiń syrtyna shyǵyp ketipti. Osy kezdi ańdyp turǵan Jórgekbaı jetim qulyndy telı qoıady. Artynsha qulynynyń tulybyn alyp tastap, kózindegi shúberekti sheshkennen keıin de bıe jylap tura beripti. Tas bolyp qalǵan emshegi jibip, sút bulaq bolyp aǵypty. Keıinnen sol qulyn aýzymen qus tisteıtin júırik bolypty, báıgeniń aldyn bermepti. – Biz tyńdap júrgen «Telqońyr» sol telý kezinde tartylǵan kúı ǵoı? – dedim men. – Joq, – dedi Asekeń. – Ol suń­­qyl­daǵan sumdyq kúı eken. Shama­men jarty saǵattaı ýaqyt tartylatyn uzaq, kúrdeli kúı deıdi biletinder. Eshkim úırene almapty. Ol kúı Súkeńniń ózimen birge o dúnıege ketti. Myna biz tyńdap júr­gen «Telqońyr» sonyń bolmashy bir úzindisi ǵana eken. Janynda júr­gender áıteýir shalyp qalǵan ǵoı. Keshki shaıǵa otyrdyq. – Men saǵan endi bir áńgime aı­taıyn, – dedi Asekeń kúreń qoıý shaıdy ádetinshe baptap iship otyryp, – Ertede jazýshylar bir-birine osyndaı qyzǵylyqty sıýjetterdi syıǵa tartady eken. Men de oǵan syıǵa tartaıyn. Jazarsyń – jazbassyń. Aryń men uıatyńa sal. Men endi muny jazyp úlgermeımin. Asekeń qorqoryn tutatyp az otyryp sózin sabaqtaǵan. – Táken klassık edi ǵoı. Qansha­ma nárseni jaza almaı ketti. «Telqońyrdy» jarııalaǵanda quttyqtaǵanym esimde. Sonda, bul romannyń jobasy edi degen. Bylaı, mine. Jylqynyń taǵdyry jaıynda dılogııa, ıa trılogııa jazbaq bolǵan. «Aqboz at» sol trılogııanyń ekinshi kitaby bolsa, «Telqońyr» – birinshi kitaby bolý kerek eken. Shydaı almaı ketip saýal tasta­dym. – Al úshinshi kitaby ne jaıynda? – Qazir aıtamyn, – dedi Asekeń sónip qalǵan qorqoryn tutatyp jatyp, – Mine, qara. Áńgimeniń bas-aıaǵyn jınaqtaıyq. Qońyr qulyn jetim qaldy, bóten bıege telindi. Telqońyr atandy. Muny bir roman dep al. Sodan soń Telqońyr boz shyqty. Aqbozatqa aınaldy. Bul – jazylǵan roman. Oqydyń, oqıǵasyn bilesiń. Aqbozattyń ólimimen aıaqtalady ǵoı. Aıta keteıin, Telqońyr qazaqta sırek, «pyraq» dep atalatyn tuqym. Basqa jylqyǵa qaraǵanda tóredeı. Endi tuqymy úzilgendeı edi. Táken jazyp úlgermegen úshinshi romanynyń oqıǵasyn maǵan aýyzsha aıtyp bergen. Bir tekti qazaq Sibirde aıdaýda júrip pyraqtyń bireýin sol jerden kóredi. О́z kózine senbeı ary-beri tektep shyǵady. Anyq ózi. Tek qara jumysqa jegilgen, kútim kórmeı laqsa bolyp ketken. Aqyrynda Stalın ólgennen keıingi amnıstııa kezinde bolsa kerek, jańaǵy qazaq abaqtydan bosap shyǵady. Qaıtarynda arbada júrgen atty suraıdy. Lagerdiń bastyǵy bul kári tuǵyrdy qaıteıin dep ediń dep kúledi de bere salady. Mine, keıipker osy atty keı jerde jetelep, keıde poıyzǵa otyryp, ıtshilep áıteýir elge jetedi. Pyraqtyń áli bir ret bolsa da baıtalǵa shaba alatyn qaýqaryn tekserip bilgen. Elge kelip, bir tekti baıtalǵa qosady. Osylaısha, bıe alǵash qulyndaǵanda, álgi adam Betpaqqa, elsizge shyǵyp, aıqaılap jylaıdy. Qýanǵanynan. О́kinishke oraı bul trılogııanyń orny bos qaldy. Bir roman, bir áńgime. Bary osy. Tákenniń bul aıaqtalmaı qalǵan shyǵarmasy tekti jylqy jaıynda bolǵanymen, negizgi obektisi – adam. Táken mal dep, adam dep bólmeı, jalpy tek týraly, tektilik týraly jazǵan. Tekti eldiń maly da tekti bolady. 32-shi jyly kámpeskeni birneshe aı buryn sezip, ósip-óngen ólkesinen máńgige ketetinin adamdardan buryn boljaǵan qazaqtyń tórt túlik maly, jaıylmaı dalada terbelip jylap turǵanyn aýyldyń qarııalary aıtatyn... Súgirdiń eń aıtýly kúıleriniń biri «Qarataý shertpesi» jaıyndaǵy qyzǵylyqty, tyń áńgimeni de Asekeńnen estip edim. 1975 jyldyń kúzinde Tólegen Mombekov osy Asekeńniń úıinde qonaq bolady. Peterbýrg aqsúıekteriniń salondaryn elestetetin bul aıtýly jıynǵa Zeınolla Serikqalıev, Tóken Ibragımov, Seıfolla Ospanov syndy aǵalarymyz qatysady. Osy jıynda Tólegen aqsaqaldyń aıtqan áńgimesi. Súgir, aýylǵa konsert kelgende, óziniń bir shaǵyn tekemeti bolypty, sony qoltyǵyna qysyp kelip, eń aldyńǵy qatarǵa tósep otyrady eken. Birde aýylǵa Ǵarıfolla Qurmanǵalıev gastrolmen keledi. Ǵarekeńniń ózi jeke bir bólimdi oryndap qanshama án aıtady eken. Súgir tapjylmaı otyryp tyńdaıdy. Bir kezde ánshi áıgili «Úlken Aıdaıdy» oryndaıdy. Sonda konserttiń basynan únsiz otyrǵan Súgir «Oı, bárekeldi!» dep ornynan turady. Biraq ánshiniń qolyn alýǵa emes. Tekemetin búktep alyp topty tastap júre beredi. Eldiń erkesi, halyqtyń yqylas-peıiline shomylyp júrgen Ǵarekeń aýyl aǵasynyń tosyn minezinen tiksinip qalady, biraq eshteńe demeıdi. Birneshe kúnnen keıin Súgirdiń eki shákirti Nurtaı men Ábdihalyq ustazdarynyń úıine kezekti dáriske barady. Kesh batyp, Súgir dombyrasyn qolyna alatyn kez. Ashyq turǵan esikten bir tamyljyǵan kúı estilip jatyr. Eki shákirt jańa órnekti tamashalap, demderin ishterine tartyp turyp qalady. Azdan soń Súgir, ekeýin ishke shaqyrady. Bul ne kúı degende, ótkende anaý Ǵarıfolla aıtqan ánnen oıandy bul kúı depti Súkeń. Minekı, Muhıttyń áninen alynǵan bir ǵana mýzykalyq fraza, Súgirdiń qııalynan jetilip, qazaqtyń saz óneriniń dańqyn asyrǵan kúıge aınalypty. Qazaq kúıiniń áńgimeshildik qasıetin joǵaryda aıttyq. Súgirdiń atalmysh kúıindegi qat-qabat tartys Alashtyń qıly tarıhı taǵdyryn beıneleıdi. Dombyra, «qazaqtyń basyna ne kelip, ne ketpedi» dep alqyna sóılep turǵandaı. Bul kúıdiń shyǵý tarıhyna qatysy bolýy múmkin endi bir derekti Kólbaı Adyrbekulynyń «Túrkistan» gazetinde jarııalanǵan «Budan júz jyl burynda» dep atalatyn maqalasynan ushyras­tyrdyq. 1902 jyly qazaqtyń belgili dinı qaıratkeri Bóltaı sopy Qajymuratuly óziniń balasy Qoıtas mollanyń Tashkent medresesin (shamasy «Kókiltash») aıaqtap elge oralǵan qurmetine Alashtyń bir top ıgi jaqsylaryn Ázireti Túrkistanǵa jınaıdy. Bul jıynǵa 13 qadirmendi aqsaqal, 39 qajy-molda, 11 bı, 9 bolys, 4 baqsy, 40 sal-seri qatysqan eken. Bulardyń ishinde Arqadan kelgen Baýbek baqsy, Aqmeshitten kelgen Aqbala kúıshi men Turmaǵambet shaıyr, Bókeı ordasynan ánshi Muhıt Meralyuly men Dáýletkereıdiń shákirti kúıshi Álikeı, Jetisýdan Jambyl aqyn jáne Qarataýdan kúıshi Súgir bar. Bul Qazaqstan jerinde hrıstıan mıssıonerleriniń júgensizdikke baryp, halyqty Aısanyń dinine kúshtep kirgize bastaǵan kez. Túrkistandaǵy atalmysh jıynnyń basty maqsaty, moldanyń oqý bitirip kelgenin toılaý emes, hrıstıan mıssıonerligine qarsy qozǵalys uıymdastyrý eken. Keleli májilistiń ara-arasynda qazaqtyń aıtýly ónerpazdarynyń óner kórsetkeni anyq. Muhıttyń «Úlken Aıdaıyn» Súgir osy jerde, ánshiniń óz aýzynan estýi ábden múmkin ǵoı... ...Qobyzshy Sársenǵalı Júzbaev maǵan birde aıtyp edi, Súgir «Qarataý shertpesin» Ǵarıfolla Qurmanǵalıev Sozaqqa kelip-keterden buryn tartyp júripti, aqsaqaldar solaı kýálandyratyn dep. Kim biledi. Biraq qalaı bolǵanda da Muhıttyń áni men Súgirdiń kúıi bir ǵana mýzykalyq arhetıpten óristep tur. Arhetıp eshkimniń menshigi emes. Ol ulttyń rýhanı áleminde turǵan ortaq qazyna. Sol sebepti bul jerde biz, bir áýennen bireýi uly án, bireýi uly kúı shyǵarǵan ánshi men dombyrashynyń bıik talantyna tek bas ııýimiz kerek. Súgirdiń qyzy Ulbala óziniń esteliginde bylaı deıdi: ...Ákeı ońashada radıoǵa qulaq túrip, mýzyka tyńdaýdy unatatyn. Mundaıda tek qazaqtyń án-kúıi ǵana emes, basqa elderdiń de mýzykasyn kádýilgideı uıyp tyńdaıtyn. Áli esimde, bir kúni Eýropa halyqtarynyń aspaptyq mýzykasynan konsert berildi. Ákeı ádettegideı, tapjylmaı otyryp tyńdady. Sodan konsert bitken kezde birtúrli qýnaqy kóńilmen «Jaqsy eken» dedi. Sonsoń bizge qarap, «Qyzyq-qyzyq qaıyrymdary bar eken. Qaısybiri bizdiń «Qosbasarǵa» kelińkireı me, qalaı ózi? Áı, táıiri-aı, biraq kúıdeı qaıdan bolsyn. Kúıdiń túbi tereń ǵoı. Bular bir túrli, betinen qalqyp, beriden qaıtatyn sııaqty. Ishke túspeıdi eken. Shamasy, dalaly jerdiń adamdary emes-aý!» dep, sol jerde alǵan áserin biraz sóz etti. Bizdiń oıymyzsha Súgir bul jerde orys kompozıtory Aleksandr Borodınniń «Knıaz Igor» ope­rasyn aıtyp otyr. Sebebi, týra osyndaı pikirdi orystyń bir ope­ra synshysy aıtqan. Biraq, ol Táttimbettiń «Qosbasar» kúıinde orys operasyndaǵy bir elementter kezdesedi degen. «Knıaz Igordiń» tusaýkeseri 1890 jyldyń 23 qazany kúni ótken. Bul kezde Táttimbettiń jany jánnatta saıalap jatqan. Árıne, Táttimbet, Aleksandr patshanyń taqqa otyrý rásimine barǵan, ol jerde ımperııanyń ár túkpirinen kelgen buratana halyqtardyń ókilderine neshe túrli óner kórsetilgen. Sonyń ishinde operalar da bar. Táttimbet sol jerde orys, ıa Eýropa kompozıtorlarynyń shyǵarmalarynan alǵan áserin keıin kúıge engizdi dep moıyndaǵan kúnniń ózinde, uly kúıshi óz óliminen keıin jazylatyn ope­ra­nyń áýenin esh paıdalana almasy haq. Sondaı-aq, ol kezdegi baı­lanys-kommýnıkasııanyń na­­sharlyǵynan A.Borodın de qa­zaqtyń qııan dalasyndaǵy ál­debir dombyrashynyń kúıin es­tip, óz shyǵarmasyna paıdalana almasy da haq. Bul «mýzykadaǵy kezdeısoq sáıkestik» («slýchaınye sovpadenııa») dep atalatyn qubylys. Iаǵnı, eshkim eshkimnen eshteńe alǵan joq. Kemeńger Súgir orys operasynyń tabıǵatynan qazaq áýenin óziniń zańǵar talǵamymen qorytyp shyǵarǵan. Bunyń bárin nege aıtyp otyr­myn? Birde Asqar aǵa bylaı degen edi: «Meniń oıymsha, Súgir radıo­dan Chaıkovskııdiń «Aqqý kó­lin», sondaı-aq, Shtraýstyń patsha saraılaryndaǵy saltanattar­ǵa arnap jazǵan valsterin, taǵy basqa osy taqylettes shyǵarmala­rdy kóp tyńdaǵan. General Asqarov tartatyn «Aqqý» kúıinen eýropalyq saýattyń ıisi týra ańqyp tur». Qurmetti oqyrman, Asqar Súleımenovtiń bul pikiri mýzyka­dan eshqandaı habary joq adam úshin ǵana tosyn bolyp kórinýi múmkin. Al, jasynda qazaqtyń kúıin kóp tyńdaǵan, sonymen qatar Eýropanyń aspaptyq mýzykasyna sýsyndap ósken adam kemeńger jaıly kemeńgerdiń aıtqan bul pikirin birden túsinedi. Shynynda da solaı. Tyńda­ńyz. Tymyq aýa, tunyq sý. Sol kóldiń betin bir shymyr etkizbeı qalqyp júzgen aqqý. Jyljyp kele jatqanymen, jyljymaı ornynda turǵandaı áser qal­dyrady. Dybyspen mundaı sýret salý qas sheberdiń ǵana qolynan keledi. Bul jerde biz Súgir ba­tystyń mýzykasyna jalań elik­tedi, operanyń, valsterdiń bir elementterin tikeleı aldy dep otyrǵan joqpyz. Bul jerde kúıshi jańa emosııany, sulýlyqty jańasha paıymdaý daǵdysyn úırengen. Ol az deseńiz aıtaıyq, Súgirdiń atalǵan kúıi, sezim reńki turǵysynan Vrýbeldiń «Aqqý hansha» («Sarevna lebed») atty sýretin elestetedi. Baıqasańyz, sol kezdegi resmı qazaq-sovet kompozıtorlyǵymen qatar, qııandaǵy Sozaqta, batystyń mýzykalyq mádenıetin paıymdap ıgerýdiń basqa mektebi jáne áldeqaıda daryndy, mádenıetti mektebi qalyptasa bastaǵan. Endigi rette, Súgirdiń eki kúıin erekshe atap ótpekpiz. Olar – «Yńǵaı tókpe» men «Jolaýshynyń joldy qońyry». Bul eki jaýhardy Súgir marqa jasynda emes – qartaıǵan shaǵynda, tipti ólimniń shegine barǵanda somdap shyǵarǵany baıqalady. Sebebi, bul kúılerde baıaǵy jastyq shaqtyń alaýy men kemel shaqtyń tegeýrini joq. Tek aqırettik fılosofııa ǵana bar. Sondaı-aq atalǵan shyǵarmadan Yqylastyń uly kúıi «Erdenniń» zor áseri seziledi. Kóne, tylsym ilimderde árbir násildiń, árbir qabılanyń tóbesinde onyń ózine ǵana tán rýhanı bulttyń bolatyndyǵy aıtylady. О́nerde belgili bir emosııany mindetti túrde bireýdiń ashýy, «jańalyq» alyp kelýi shart emes. Rýhanı bult ortaq, sol sebepti ol jerdegi jańa kóńil kúıdi árkim ár jerde otyryp ózinshe ala beredi. Sol sebepti, ómir súrgen ýaqyty shamamen bir bolǵanymen, aýyldarynyń arasy aıshylyq jer Yqylas, Súgir, Maǵjan úsheýiniń shyǵarmalaryndaǵy kóńil-kúı bir jerden tabylyp otyr. «Jolaýshynyń joldy qońyry» kúıine qatysty Tólegen aǵanyń sheshesi Zeınep ájemizdiń aıtqan bir áńgimesi esimizge oralady. – Súgir aǵam tósek tartyp, qaıtys bolaıyn dep jatqanda dos-jaran kóńilin suraı keldi. Sonda aǵamyz jatyp-jatyp «Aman bolyńdar, baqul bolyńdar, qaraqtarym. Men óz elime keteıin dep jatyrmyn» dep edi jaryqtyq. ...Súgir osylaı depti. Ol qazaqtyń keýdesi bıik kezinde týsa kerek edi, Ket Buǵa sııaqty, hannyń oń tizesin basqan aqylshy ýáziri bolyp otyrsa kerek edi. Alaıda, jazmysh osylaı boldy. Týysynda qapy joq, tek bóten ýaqytta dúnıege keldi. Jáne óz ǵasyryn taba almaı, basqa zamanda adasýmen ótken ómirin onyń ózinen artyq eshkim de jyrlaı almady. Súgirdiń shyǵarmashylyǵynda, onyń kúıleriniń avtorlyǵynda birqatar daýly máseleler bar. Onyń sebebi mynada. Kúıshi kóppen birge jańa zamannyń ornaǵanyna sengen. Alaıda kóp uzamaı jańa ókimettiń, jańa tártiptiń ne ekenin túsinip jerip shyqqan. Bolshevıkterdiń sıqynan jıirkengen, olardyń eshteńeden taıynbaıtynynan shoshyǵan. Osylaısha uly kúıshi óz ózinen tuıyqtalyp ketken. Jıyn-toıǵa kóp barmaıtyn bolǵan, kesirim tıip ketedi dep azamattarmen de kóp aralaspaǵan. Dańqty uly ǵasyrlar, ozǵan zamannyń zańǵar tulǵalary jaıly áńgime bylaı tursyn, tipti óziniń boıyndaǵy ónerdiń kiltıpandaryn, kúıleriniń shyǵý tarıhyn eshkimge aıtpaıtyn bolǵan. 1936 jyly Súgirge raıkomnyń adamdary kelip, Súke, Almatyda ánshi-kúıshi, jyrshylardy jınap jatyr. Máskeýde qazaq óneriniń dekada-onkúndigi bolady. Biz seni uıǵaryp otyrmyz, Máskeýge barasyń, Stalınniń aldynda óner kórsetesiń, deıdi. Sonda Súgir: «Stalın meni qaıtedi, onyń meni tyńdaǵannan basqa jumysy joq deısiń be» dep qonaqtaryn shyǵaryp salady. Raıkomnyń adamdary Súgirdi qyrsyq dep ketedi. Al bile bilgen adamǵa bul úlken minez. Tipti táýekel. Súgirdiń tóńiregindegi eldiń aǵaıynshyldyǵyna rahmet. Sol jerde bir adam joǵary jaqqa bir aryzdy domalatyp jiberse, ne bolatyny belgili ǵoı. 1947 jyly Súgir Almatyǵa ekin­shi ret shaqyrylady. Ol bul joly da barmaı qalady. Izdep kel­gen birdi-ekili folklorshy ǵalym­darǵa mandytyp eshteńe aıtpaıdy. Osylaısha Súgir óneriniń tóńireginde neshe túrli alypqashpa áńgimeler paıda bolady. Keıbir kúıleriniń avtorlyǵyna qatysty neshe túrli daý-damaı týady. Kórip otyrǵanymyzdaı, ónernamasynyń mańaıynda osyndaı ahýaldyń ornaýyna belgili dárejede kúıshiniń ózi kináli. Stalın ólip, sumdyq repressııalar toqtap, «jylymyq» zaman kelgende, kilkildep turǵan qara sabany aqtarýǵa, áńgimeniń tıegin aǵytýǵa bolatyn edi ǵoı. О́kinishke oraı, olaı bolmaǵan. Alaıda Súgirdiń artynda qalǵan osy qazynanyń ózi bir ult úshin jetilip artylǵandaı. Eń bastysy, qolymyzda onyń baǵa jetpes asyl murasy – kúıleri bar emes pe. Oıymyzsha, egemen eldiń jańa ǵylymy kúıshi ónerin zertteýdegi ketken olqylyqtardy kóp uzamaı túzetip, bir izge salady. Al biz óz tarapymyzdan, keı jerde azǵantaı derekke súıenip, keı jerde saz óneri jaıyndaǵy óz paıymymyzdy tııanaq etip, uly kúıshi jaıyndaǵy bilgenimizdi ortaǵa saldyq. Artyq-kemi bolsa, biletin adamdar túzete jatar. Talasbek ÁSEMQULOV.