Qaırolla Muqanovtyń tynym tappaıtyn eńbekqorlyǵyn, qolǵa alǵan isin joǵary deńgeıdegi sapaǵa jetkizbeı tastamaıtyn tabandy adam ekenin, ony biletin zamandastary qazir de aýyzdarynan tastamaı eske alady. Ol barynsha qarapaıym, kózge túsýdi qaperine de ilmeıtin, óz isine qatysty dúnıeni ǵana teksheıtin muqııat jan edi.
Onyń ákesi kezinde aýdan boıynsha artta qalǵan birneshe sharýashylyqty dóńgelentip, alǵa bastyrǵan sheber uıymdastyrýshy, talmaıtyn sharýaqor jan bolypty. Eki balasy shetinep, úshinshi uly – 1932 jyly dúnıe esigin ashqanda ákesi onyń kindigin baltamen keskizgen eken...
Qazaqtyń kóptegen yrym-jyrymynyń óz negizi bar. Japon, koreı, qytaı sııaqty halyqtar yrymdardyń fılosofııalyq astary, olarda ómirlik qýattyń bastaýy bar ekenin áldeqashan dáleldegen. Al biz olardan at-tonymyzdy ala qashamyz nemese qaıdaǵy bir dóreki túrlerin oılap tabýdamyz. Kindikti baltamen keskizgenniń de ózindik fılosofııasy baryn, bul boıdaǵy energetıkanyń bir arnaǵa toǵysýyn jáne ol syrtqy kúshtiń áserimen baılanatynyn týmysynan danalyqqa qushtar qazaqtar sezgen. Sondyqtan da kindigi baltamen kesilgen kisiniń osaly bolmaıdy.
Múmkin osy yrymnyń tylsym kúshi shyǵar, bálkim kezdeısoqtyq bolar, áıteýir Qaırolla aǵamyz óziniń ómirinde qaıraty men qajyry boıyna syımaǵan, biraq sony syrtqa sezdirmeı, kemerinen asyp, tasymaı ótken erekshe jan boldy. Osy arada sál sheginis jasap, óz kózimizben kórgen bir mysaldy aıta ketelik.
Bul oqıǵa 2002 jyly bolǵan edi. «Egemen Qazaqstan» gazeti baıyrǵy jýrnalıst aǵamyz, otanshyl tulǵa Mamadııar Jaqyptyń bastamasymen «Ulylyqqa taǵzym» atty aksııa uıymdastyrdy. Onyń maqsaty dúnıejúzi jáne respýblıka kólemi boıynsha atalyp ótkeli jatqan aıtýly sharalarǵa halyqtyń nazaryn aýdara túsý jáne halyq qurmetiniń ereksheligin bildirý bolatyn, sol úshin Abaı men Jambyldyń 150 jyldyq, Qanysh Sátbaevtyń 100 jyldyq jáne t.b. sııaqty mereıtoılardyń qarsańynda oblys ortalyqtarynan bastap sol erlerdiń kindik qany tamǵan mekenderge jaıaý baryp, ıilip taǵzym jasaý edi. 2002 jyly 100 jyldyq mereıtoıyna oraı sóz zergeri Ǵabıt Músirepovtiń týǵan jerine de sondaı qurmet jasaldy. Oǵan Almatydan Mamadııar Jaqyp, ádebıetshi ǵalym Zeınolla Serikqalıev, Abaıdyń jıeni Baltabek Ersálimuly, «Egemenniń» ardager jýrnalısteriniń biri Dáýlet Seısenuly qatysty. Al jergilikti jerden top quramyna Qaırolla Muqanov, Saǵyndyq Salmurzın jáne osy joldardyń avtory endi. Sol kezde Qaırolla aǵamyzdyń jasy 70-te, toptyń eń úlkeni. Sapar jeńil boldy dep aıta almaımyn, Qyzyljardan bastap jazýshynyń týǵan aýyly Jańajolǵa deıin 240 shaqyrym joldy araǵa bes kún qonyp jaıaý júrip óttik. Qonǵan jerimizden tańǵy saǵat jetiden attanyp, kúni boıy 11-12 saǵat júrip, keshki 7-8-derde ǵana qonalqaǵa toqtap otyrdyq. Sonda ishimizdegi eń úlkenimiz Qaırolla aqsaqal esh qınalmaı, bárimizden oq boıy ozyq júrip otyrǵan edi.
Jol qıyndyǵy ótip ketken óz basymyz úıge kelgen soń birneshe kún dem alyp, boıymyzdy zorǵa jazdyq. Al Qaırolla aǵamyzben kelgen kúnniń ertesine habarlassam... úıinde joq, ózi keshke habarlasyp, saıajaıynyń aramshóbi ósip ketkenin, sony kúni boıy otap kelgenin aıtyp tur... Ne degen qajyr, ne degen talmaıtyn qaırat ekenin oqyrman ózi salmaqtar... Bálkı osynyń ózi kindigin baltamen kesken salttyń áserinen shyǵar. Ol 1932-1933 jyldardaǵy ashtyqty da bastan ótkizgen ǵoı. О́zi qaǵylez, artyq eti joq, ortadan tómen ǵana boıy bar, pisip-qatqan, shymyr adam bolatyn. Syrt kózge ol árqashan bııazy, artyq sózi joq, jyly ǵana jymıyp turatyn adam bolyp kórinetin. Al oǵan rýhanı jaǵynan kúsh bergen bilim, kitapqa degen súıispenshilik, bilmekke qushtarlyq ekeni daýsyz.
Sonymen birge týǵan jerdiń qunary da jas óskinniń boıyna aıryqsha nár bergen shyǵar. Sol jyldary Shal aqyn týǵan osy óńirde ómirdiń esigin qatar ashqan birge ósken dostary aqyn Kákimbek Salyqov, akademık Amanjol Qoshanov, arhıtektor Shota Ýálıhanovtardyń qaısysy bolsa da osal emes. Olardyń ákeleri de bir-birimen dos-jar bolǵan eken. Al ózimen ýnıversıtette birge oqyǵan ataqty akademık Keńes Nurpeıisov, belgili fılosof Marat Sýjıkovter (Shujyqov) Qaırolla Muqanovty eske alǵanda únemi «naǵyz ǵalym bolatyn jan edi, átteń turmystyń kúrmeýimen aspırantýraǵa kele almaı qaldy-aý» desip ókinishpen eske alady eken. Bul týraly Amanjol Qoshanov óziniń Qaırekeń týraly «Aǵartýshy-Ustaz, qoǵam qaıratkeri» degen maqalasynda aıtady.
Qaırekeń óte qarapaıym, jan boldy. Joǵaryda aıtqan Ǵabeńniń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan keshki asta «Ulylyqqa taǵzym» jasaǵan bizder qazaqtyń neler bir qasqa-jaısańdarymen tabaqtas boldyq. Tórdiń tóbesinde akademıkter Serik Qırabaev pen jubaıy Álııa Beısenova, Kenjeǵalı Saǵadıev, kompozıtorlar Erkeǵalı Rahmadıev, Jolaman Tursynbaev, aqyn Kákimbek Salyqov, jazýshylar Qabdesh Jumadilov, Medeý Sárseke jáne t.b. otyr. Asabamyzdyń ózi oblys ákiminiń orynbasary, jasyndaı jarqyldaǵan jigit aǵasy Qýat Esimhanov. Sóz kezegi tıgende Kákimbek Salyqov mártebeli qonaqtarǵa óziniń dosy Qaırolla Muqanovty arnaıy tanystyryp, onyń órnekti ómir jolyn sholyp ótti. Sonda Qaırekeń... ne bir sóz qospaı, ne qarsy shyqpaı, tym bolmasa jymıyp bir kúlmeı qarapaıym qalpymen oqýshy balasha tómen qarap, túrekelip turǵan edi... Qandaı qarapaıymdylyq deseńizshi... Respýblıkaǵa belgili aýzy dýaly aqyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek Salyqovtyń ózi aýzynyń sýy quryp maqtap jatqanda ol basyn kóterip, tórge bir jymıyp qaramady-aý. «Qansha quısań da tolmaıtyn, qansha tolsa da tógilmeıtin» adam osyndaı-aq bolar.
Endi, osy Qaırolla Muqanulynyń ómir jolyna sholý jasap kórelik. Ol 1932 jyly shaǵyn ǵana qazaq mekeni «Yntymaq» aýylynda dúnıege kelgen. Aýyldaǵy bastaýysh mektepti ana tilinde aıaqtaǵan soń «Dmıtrıevka» degen kórshi orys selosynda bilimin jalǵastyrady. Ol kezde qazaq mektebinen orysshaǵa aýysqandardy qalaı oqysa da, bir jylyn shegerip, tómenge túsirip tastaıtyn jazylmaǵan zań bar. Bul da sol orys dúnıesiniń «artyqtyǵyn» jas sanaǵa sińirýdiń qıturqy amaly sııaqty, al onyń balaǵa qanshalyqty psıhologııalyq soqqy bolatynyna eshkim nazar aýdarmaıtyn. Qaırollany da shektep 3-synypty bitirip kelgen ony tórtinshige almaı, bir jylyn joqqa shyǵaryp, qaıtadan úshinshige otyrǵyzady. Biraq zeıindi bala uzamaı synyptastaryn qýyp jetip, olardyń aldyna túsedi.
«Oqý – ınemen qudyq qazǵandaı» dep qazaq az sózben ǵana oqý azabynyń úlken qyryn ashady. Bala Qaırollaǵa da oqý ońaı bolǵan joq. Úsh jasynda sheshesinen aıyrylǵan ony ájesi ǵana baǵyp-qaqqan. Soǵys kezinde ákesin eńbek armııasyna áketedi. 1946 jyly ájesi de qaıtys bolyp, balanyń basyna aýyr kúnder ornaıdy. Tek soǵystan jaralanyp kelgen aǵasy Hamzanyń qamqorlyǵymen ǵana páterge turǵan úıinde túlkiqursaq bola júrip, oqýynan qalmaıdy. Toıyp tamaq ishpese de, 8 shaqyrym jerdegi aýylyna kúz ben kóktemgi yzǵyryq soqqan laısańda, borany ulyp turatyn qaqaǵan qysta búrseńdep bara júrip, talapty bala oqýyn bosatpaıdy. Osyndaı qysyltaıańnan talaı bala oqı almaı da qalǵan. Al Qaırolla barynsha tyrysyp, bilim nárine boılaı beredi. Orystyń belgili aqyn-jazýshylaryn da talmaı oqyp, óleńderin jattap alatyn ol til baılyǵy jóninen keshikpeı synyptastarynyń aldyna shyǵady.
Bul aýyldaǵy mektep 7 jyldyq edi, ony bitirgen soń Qaırolla 8-shige aýdan ortalyǵy Marevkadaǵy jalǵyz mektepke barady. Keıin oblystyq nan ónimderi basqarmasyn uzaq jyldar boıy basqarǵan synyptasy Petr Demıanenko: «Ý nas v klasse lıderamı bylı Lýkın Vıktor ı Mýkanov Kaırolla» dep jazady. Ol kezde mektepterde oqýshylardan turatyn «ýchkom» degen bedeldi uıym bolatyn, jas Qaırolla sonyń tóraǵasy bolyp ta saılanady.
1952 jyly Qaırolla orta mektepti kúmis medalmen bitirip, QazMÝ-dyń tarıh fakýltetine túsedi. Birge oqyǵan kýrstastary onyń kitaphanadan shyqpaı, semınarǵa daıyndalý ǵana emes bos ýaqyttarynyń bárin bilimin tolyqtyrýǵa jumsaǵanyn aıtady. Kýrstasy, akademık Keńes Nurpeıisovtiń «naǵyz ǵalym bolatyn adam edi» deýi de sodan. Al jerlesi, keıin oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolǵan Evgenıı Vıktorov osy kezeńdi: «V svobodnoe ot ýcheby vremıa my razbegalıs kto kýda: kto v kıno, kto v teatr, kto prosto pıvka popıt. A Kaırolla gde? A Kaırolla kak vsegda v bıblıoteke!» dep eske alady.
1957 jyly Qaırekeń ýnıversıtetti jaqsy aıaqtap, týǵan jerindegi «Komsomol» degen orys selosynyń mektebine tarıh pániniń muǵalimi bolyp ornalasady. О́z isine tyńǵylyqty, uıymdastyrýshylyq jáne oqý ádistemelik jumystarǵa sheber, jas órkenderdi jaqsy ónegege bastaı biletin ustaz ekenin kórgen aýdannyń oqý bóliminiń basshylyǵy ony 1959 jyly osyndaǵy Gorodesk segizjyldyq mektebine dırektor qylyp aýystyrady. Ol kezde orys mektebine qazaqtyń dırektor bolyp barýy sırek bolatyn oqıǵa. Keıbir keri sóıleıtinder Qaırollaǵa kúdikpen qarap, onyń isinen nátıje shyǵaryna kúdikpen qaraıdy. Alaıda osy Gorodesk mektebin 12 jyl basqarǵanda jas dırektor ony orta mektepke aınaldyryp, ábden túrlendirip, oblystaǵy aldyńǵy qatardaǵy oqý oryndarynyń birine aınaldyrady. Mektep aýyldaǵy sharýashylyqpen de bite qaınasyp, mádenı-rýhanı sharalaryn ótkizýge belsene qatysady. Sol jyldarda osyndaǵy keńshardyń dırektory, artynan aýdannyń birinshi hatshysy bolǵan Gennadıı Býbnov bylaı dep eske alady: «V edınenıe shkoly ı hozıaıstva bolshaıa zaslýga K.M.Mýkanova, kotoryı polzovalsıa vpolne zaslýjennym avtorıtetom ne tolko sredı ýchashıhsıa ı pedagogov, no ı ý vseh jıteleı sovhoza». Al oqý-tárbıe jumystary jóninde osy mektepti bitirip, keıin tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty bolǵan Ajar Baeshova tarıh pániniń muǵalimi, mektep dırektory Qaırolla Muqanovtyń sabaqtary árqashanda qyzyq ótetinin aıtady. «To bylı ne prostye ýrokı, a ývlekatelnye rasskazy, onı ýnosılı nas daleko ot nashego klassa, v gýshý sobytıı: voın, revolıýsıı. Vmesto so svoım ýchıtelem my nahodılıs to v Drevnem Rıme, to v Afınah...», dep jazady óziniń esteliginde. Oqýshylardy elitip áketip, oı-qııalyn damytý arqyly bilim quıatyn ustazdar sırek bolatyny ras. Mundaıdan balanyń bilimi tolyǵyp, sanasy berik ornyǵa beredi.
Keńes ókimetiniń basqa barlyq isterin synasaq ta kadrlardy tabý men ornyna qoıý isine min taǵa almaısyń. 1971 jyly oblystyq bılik aýyl mektebiniń dırektory bolyp júrgen Qaırolla Muqanovty oblystyq bilim bólimi bastyǵynyń birinshi orynbasarlyǵyna bir-aq joǵarylatady. Osynyń ózi ókimettiń isker jandardy qalaı baǵalap, olardy qalaı tıimdi paıdalana alǵandyǵyn kórsetedi. Árıne, bılik osyndaı bıik laýazymǵa alyp kel, shaýyp kelge lábbaılap turatyn bireýdi qoıaıyn dese obkom men qalkomnyń mańynda júrgen qazaq sheneýnikteri kóp edi. Biraq aqyldy bılik búkil oblystyń bilim berý qyzmetiniń kiltin tek qolynan is keletin adamdy dóp tapqannan ǵana Qaırekeńdi bıik laýazymǵa bir-aq kóteredi. Osyndaı mysaldardan bizdiń qazirgi bıligimiz de úlgi alsa quba-qup bolar edi...
О́zine degen senimdi aqtaý úshin Qaırolla Muqanov bul iske barlyq ynta-shyntasymen berilip qyzmet isteıdi. Sonyń arqasynda barlyq mekteptiń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaılary túzelip, oqý-tárbıe jumystary jetildirilip, bilim berý sapasy artady. 23 jyl taban aýdarmaı otyrǵanda ol salalyq mınıstrliktiń barlyq marapatyn alyp jáne «Qurmet belgisi» ordenimen nagradtaldy. Ásirese onyń qazaq mektepterin saqtaý jolyndaǵy jankeshti eńbegi orasan. Kezinde taza qazaq aýyldarynyń ózi mektebimiz oryssha bolsyn, bolashaq orys tilinde degen bastamalarymen shyǵyp jatty. Qaraǵash, Jańajol, Jarqyn jáne t.b. ondaǵan aýyldardyń ásirebelsendileri ózderiniń maqsattaryna jetti. Buryn ǵalymdar, aqyn-jazýshylar nemese jaı da bilikti adamdar shyǵyp júrgen osyndaı aýyldardyń mektepteri oryssha bolyp, bilimderi dúbára (óıtkeni muǵalimderdiń ózi orysshany shala biletin) bolyp qalǵan soń talanttar da toqyrady. Qaırolla Muqanov osyndaılarmen qatty kúresti. Qazaqshasy jabylmaı, tym bolmasa aralas mektepter bolýyn ol qatań qadaǵalady. 1989 jyly qazaq tiline memlekettik til mártebesi berilgen kezden bastap ol bul isterge belsene kiristi. Al «Qazaq tili» qoǵamy qurylǵanda laýazym ıesi bola tura onyń jumysyna belsene qatysty. Qoǵamnyń oblystyq bólimshesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp, nebir ózekti máselelerdi kóterýge, olardyń sheshilýine belsene aralasty. Ásirese Táýelsizdik alǵan jyldary bul iske qatty kiristi. Aýyldardan bilikti, belsendi azamattardy oblystyq bilim bólimine jumysqa tartty. Máselen, Aqtas aýylynan Ashat Saǵyndyqov, Bostandyq aýylynan Orynbaı Nurmuqanov sııaqty azamattardy qalaǵa aldyryp, qyzmet qana emes úı de bergizdi. Jankeshti eńbekterdiń arqasynda 1990-1991 jyly oblysta 49 qazaq jáne 30 aralas mektep bolsa 1994-1995 oqý jylynda 61 taza qazaq mektebi, 38 aralas mektep jumys istedi, 40 orys mektebinde qazaqsha klastar ashyldy. Osy oqý jylynda qazaq balalarynyń 34 paıyzy ana tilinde oqıtyn boldy, al 1990-1991 oqý jylynda ol 24 paıyz bolǵan edi... Qansha qystalań, talas-tartystyń ortasynda júrse de áriptesteri Qaırolla aǵanyń birde-bir adamǵa daýys kóterip, zekip sóılep, zirkildegenin estimegen eken. Árqashan izetti bolmysymen, shekten shyqpaı, sabyrly ustamdylyqtan aınymaǵan. О́zimiz de onyń osy qylyqtaryna talaı jerde kýá boldyq. Aǵamyz sonysymen de qurmetti, syıly edi.
1995 jyly zeınetke shyqqan ol muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýtynda birneshe jyl qyzmet atqardy. Odan keıin áriptesteri, buryn qaraýynda biri mektep dırektory, biri aýdandyq oqý bóliminiń ınspektory bolǵan Ǵalym Qadirálın jáne Sosıal Jumabaevpen birigip «Asyl mura» ortalyǵyn ashty.
Osy jerde Qaırolla Muqanov aǵanyń ómirdegi jańa qyry, jańa sapadaǵy qasıeti ashyldy. Ol tamasha izdengish, shań basqan arhıv muralaryn aqtaryp, astaryndaǵy asyl qazynalardy shyǵarýǵa qushtar eken. Almaty, Omby, Túmen, Tobyl, Kókshetaý, Qyzyljar arhıvterinen ol áriptesterimen birge, keıde jeke dara halqymyzdyń asyl uldary Qojabergen jyraý, Toqsan bı, Shal aqyn, Segiz seri, Alash qaıratkerleri Abylaı Ramazanov, Maǵjan Jumabaev, Jumaǵalı Tileýlın, 1917 jyly óziniń qystaýynda Alashtyń forýmyn qabyldaǵan Áltı qajy men onyń urpaqtary, Mysyrdyń Aleksandrııa qalasynda oqyǵan qazaqtan shyqqan eń birinshi oqymysty qyz Umsyn sulý, armandy aqyn Baımaǵanbet Iztólın týraly kitaptardy birinen soń birin qazaq tilinde ǵana emes, keıbirin orys tilinde de shyǵaryp, bir beldi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mindetin atqardy. Kólemi shyǵyndaryn aıtpaǵanda, Keńes ókimeti jyldarynda óńirimizde qyzmet etken belgili qazaq azamattary Jumabaı Shaıahmetov, Ýgar Jánibekov, Nyǵmet Syrǵabekov, Janaıdar Sádýaqasov, Uzaqbaı Qulymbetov, Ábdirahman Baıdildın jóninde «Taǵdyrlary Qyzyljarda toǵysqan» atty kólemdi, zertteý maqalalarynyń sıklyn jazyp shyqty. Odan «Qyzyljar óńiriniń zııaly qaýymy» degen jınaq qurastyrdy. Almaty, Nur-Sultan jáne t.b. basqa qalalarda turatyn Qyzyljardan shyqqan akademıkter, generaldar Ebineı Býketov, Murat Aıthojın, Amanjol Qoshanov, Orazgeldi Baımuratov, Muqash Eleýsizov, Zeınolla Qojabekov, Qazez Tashenov, Taıjan Toqmyrzın, Zeınolla Moldahmetov, Abaı Tasbolatov, Erlik Taıjanov, Marat Májıtov jáne t.b. týraly maqalalar jazyp, olardy jerlesterine tanystyrdy. Qazir bul kitaptar men maqalalar túpnusqalyq derek kózderi retinde qoldanylady.
Qaırolla aǵamyz ómiriniń sońǵy sátine deıin qolynan qalamyn tastaǵan joq. Jady da jańylmaı, jambas súıegi synyp, úıinen shyǵa almaı jatqannyń ózinde ol jańa kitaptary men maqalalaryn jarııalap jatty. Mundaı eńbekqqor, ómiriniń sońǵy sátine deıin súıikti isinen qol úzbegen, jansebil adamnyń endi ómirge kelýi ekitalaı. Ol 88 jasynda kóz jumdy. Armanyna jetken adam osyndaı-aq bolar. Artynda úsh qyz, bir uly, nemere-jıenderi qaldy. Ulaǵatty atanyń aldyn kórgen olardyń bári de tamasha azamattar. Qyzy Gúlnár áke jolyn jalǵastyryp zertteýshilikpen aınalysady. Qazir ol Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-dyń professory, tarıh ǵylymynyń mamany.
Qaırekeńdi kórgen, eńbekterin oqyǵan, qamqorlyǵyn alǵan barlyq jerlesteri, dostary men ini-qaryndastary, shákirtteri qazir onyń 90 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge qyzý daıyndalýda. «Jaqsynyń aty ólmes, ǵalymnyń haty ólmes» degen sol, áne...
Soltústik Qazaqstan oblysy
