Qostanaı oblysynyń 36 aýylyna júrgizilgen monıtorıng ne kórsetti?
«Kók tútinin shubatyp, jelek sozǵan aýylym. Aı kórmesem qumartyp, júrek qozǵan aýylym». Ataqty kompozıtor Temirjan Bazarbaevtyń osy ánin úlken-kishi súıip aıtar edi. Ándi aıtyp otyryp, árkimniń aýylǵa degen saǵynyshy arta túskendeı bolatyn. Aýyldyń ádemi kórki, halyqtyń ǵasyrlar boıy tumardaı saqtap kele jatqan dástúr-saltynyń saltanaty kóz aldyńa keler edi. Ata men ájeniń, aǵa men ininiń, kelin men jeńgeniń, naǵashy men jıenniń beınesin aýyl qalyptastyrǵandaı emes pe edi. Ánniń qudireti aýyldy alaqanǵa salǵandaı aıalap, áldıleıtin. Qansha ǵaıbattaǵanymyzben Keńes Odaǵy jyldary aýyl-selo dáýirlegen-aq eken. О́tken ǵasyrdyń 70-80-jyldaryndaǵy aýyldyń áleýmettik beınesin qazir aǵa urpaq ókilderi ǵana ańyz etip aıtyp beredi.
– Naýyrzym aýdanynyń qıyr shetindegi Búırektalda halyq teatryn qurdyq. Aýyl jastary qoıǵan Dýlat Isabekovtyń «Ápke» spektaklin de klýbqa jınalǵan búkil aýyldastar jylap otyryp kóretin. О́ıtkeni, basty róldi oınaǵan qaryndasymyzdyń taǵdyry da, onyń inisin oınaǵan jigitterdiń ómiri de týra spektakldegideı bolatyn. Dýlat aǵamyz sol shyǵarmasyn týra bizdiń aýyldan jazǵan sekildi. Bar qyzyq aýylda-tyn. О́zim de, joldasym da ýnıversıtet bitirip, aýylǵa kelgenbiz, – dep eske alady búginde eńbek ardageri Jumaǵalı Qasymov aǵamyz. Iá, jastar joǵary bilim alǵan soń, týǵan aýylyna túrli maman bolyp oralatyn. Qostanaı oblysynyń aýyl-selolarynyń kópshiliginde úıler ortalyqtan jylytylatyn. Aýyl áıelderi qoly kúıelesh bolyp ot jaqpaıtyn. Qazir kógildir otyn kirgizgen mundaı eldi mekender neken-saıaq, saýsaqpen sanarlyq. Ár sharýashylyq bólimsheleriniń ózi úlken bir eldi meken bolatyn. Mine, solardyń kóbiniń qazir jurty qalǵan. Sońǵy on jylda 168 aýyl oblys kartasynan syzylyp tastaldy.
Aýyldy qalaı saqtap qalýǵa bolady? Bul másele kóptiń oıynda, kún tártibinen túsken joq. О́ıtkeni, búginde kóshti toqtady dep aıtýǵa bolmaıdy. Kósh toqtasa kartadan aýyldar da joǵalmas edi. «Qazir aýylda soǵymǵa shaqyratyn kempir-shaldyń ózi sırep ketti. Olardyń barlyǵy qysta qaladaǵy balalarynyń eki bólme úıine baryp qystaıdy», dep nalıdy sharýashylyq basqaryp otyrǵan bir aǵamyz. Bul aýyldyń áleýmettik máselesiniń máz emestiginen habar beredi.
О́tken jyly oblys ákimi Nuraly Sádýaqasovtyń bastamasymen jumys toby qurylyp, qazannyń 31-i men jeltoqsannyń 11-ine deıin aýyldyq jerlerde memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalý barysy jóninde monıtorıng jarııalady. Oǵan aýdandardyń basym kópshiligi qamtylyp, ortadan joǵary damý múmkindigi bar 10 selolyq okrýg tańdalyp alyndy. Osy 10 okrýg quramyndaǵy 36 eldi mekende 21 myń adam turady. Jumys toby nysanaǵa alynǵan eldi mekenderde bolyp, atqarylǵan is pen kezegin kútken problemalardyń barlyǵyn búge-shigesine deıin saralap berdi. 36 eldi meken turǵyndarynyń sany da birdeı emes. Mysaly, shalǵaıda jatqan Naýyrzym aýdanyndaǵy Aqbulaq aýylynda nebári 18 jan ǵana qalsa, oblys ortalyǵynan qyryq shaqyrym jerde ornalasqan Vladımırov selosynda 2649 adam turady. Alystaǵy aýyldarda turǵyndar sany azaıyp, jaqyn aýyldarda odan saıyn kóbeıe túsken.
Aýyldyń azaıýyna qarap, onda eshqandaı jumys júrmeıdi degen oı týmasa kerek. Áleýmettik kórkeıtý jumystary júrgizilip-aq otyr. Sońǵy bes jylda oblysta bul maqsatqa 63 mıllıard teńge jumsalǵan. Aýylǵa arnap bólingen qarjynyń kólemi de jyl ótken saıyn qomaqty bola tústi. Mysaly, 2009 jyly 9,4 mıllıard teńge bólinse, onyń kólemi byltyr 17,8 mıllıardqa bir-aq kóterildi. Al bıyl bul 20 mıllıard teńgeden asady. Jumsalǵan qarjynyń kólemi az emes, shelektep tókkendeı. Aýyl aýyl bolýy úshin oǵan tirliktiń tyrnaǵy iliner jaǵdaı kerek. Turǵyndardy jumyspen qamtý máselesi osy oraıda aldyna qara salmasy anyq. Monıtorıng júrgizilgen 36 eldi mekende 30 iri sharýashylyq bar. Alaıda, olar turǵyndardyń barlyǵyna birdeı jumys berýge dármensiz. Oblys ákiminiń apparat jetekshisi Arman Ábenovtiń aıtýynsha, Sarykól aýdanyndaǵy «Zlotoýst» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi Zlotoýst selolyq okrýgindegi turǵyndardy, Arqalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasy Ashýtasty selosyn tutastaı 95-100 paıyzǵa deıin jumyspen qamtıdy. Biraq bul myńnan bir mysal. «Arqada aıaz bolmasa, arqar aýyp nesi bar», degen ǵoı. Eki qolǵa bir kúrek tabylyp tursa, aýyldyń kóshi toqtar edi.
– Aýyldyń demografııalyq jaǵdaıy ishki jáne syrtqy kóshtiń saldarynan kóterilmeı otyr. Qalaǵa qaraı qonys aýdarý úderisi jalǵasyp jatyr, biraq burynǵydaı údere kóshý emes, árıne, – deıdi Arman Ábenov.
Aýyzsýǵa jarymaǵan aýyldyń qonysy qalaı qutty bolmaq? Monıtorıng júrgizilgen eldi mekenderdiń 75 paıyzy sýdy qudyqtan ishedi. Ortalyqtandyrylǵan qubyrdan keletin sý ázirge bes aýylǵa ǵana buıyryp tur. Al oblys boıynsha barlyǵy 610 aýyldyq eldi mekenderdiń tek 156-syna ǵana aýyzsý sý qubyrlary arqyly jetkiziledi. 54 eldi mekendegi turǵyndar sýdy tasyp ishedi. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, «Aq bulaq» baǵdarlamasy jarylqasa, barlyq aýyldyń 80 paıyzyna aýyzsý qubyry júrgiziletin bolady. Osy baǵdarlamany júzege asyrýǵa ótken jyly ǵana 5,6 mıllıard teńge jumsalǵan. 215, 7 shaqyrym sý qubyrlary, 16,7 shaqyrym sýdy burý jelileri salynǵan. Osynsha jumysty atqarǵanda Uzynkól, Qostanaı jáne Jangeldın aýdandarynda birneshe aýyl ǵana aýyzsýly boldy. Qarjyny shelektep tógip, aýyzsýdy qasyqtap ishýge aýyldar arasynyń tym alys ornalasqany basty sebep ekeni taǵy aıan.
Aýyldyq eldi mekenderge jasalǵan monıtorıng jerdiń shalǵaılyǵyna baılanysty Naýyrzym, Jangeldın, jalpy, Torǵaı óńirindegi aýyldarǵa janar-jaǵarmaıdyń durys jetkizilmeýi, sondaǵy áleýmettik turmystyń tómendeýine sebep bolatynyn kórsetti. «Áýlıekól – Amangeldi», «Áýlıekól – Arqalyq» tas joldarynyń boıynda janar-jaǵarmaı quıý stansalary joq, ol jerde jolaýshylar tynystap alatyn shaıhana sekildi oryndar da jumys istemeıdi. Jol azaby ortalyqtan alystaǵy eldi zaryqtyratyny belgili jaı. Elbasy baǵyttap otyrǵan shaǵyn jáne orta bıznes órken jaısa, aýyl da gúldeneri haq. Jol durys bolmaı, onyń ústine janar-jaǵarmaı tapshylyǵyn kórgen shalǵaı eldi mekenderde qandaı bıznes órken jaıady?
Nazarǵa alǵan 10 selolyq okrýgte «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda adamdardy jumysqa ornalastyrý jumystary júrgizilgen. 14 adam mal sharýashylyǵy, baqsha ósirý, jolaýshylar tasymalymen aınalysý úshin shaǵyn nesıe de alǵan. Degenmen, adamdardyń baǵdarlamadan habarsyz bolýy, kepilge qoıatyn jyljymaıtyn múlkiniń bolmaýy, naryqtaǵy baǵanyń tómendigi, aýyl adamdaryn áleýmettik jumystarǵa tartýdaǵy aýyldyq kásiporyndardyń selqostyǵy «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń baıaý jyljýyna sebep bolyp otyr.
«Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń maqsaty da óńirlik kásipkerlikti damytý bolyp tabylady. Oblystaǵy barlyq aýdandarda 53 joba ǵana júzege asyrylýda. Naýyrzym aýdanynda bul baǵdardama boıynsha kásipkerler birde-bir jobany qolǵa alǵan emes. Al monıtorıng ótken 10 selolyq okrýgtiń 4-inde ǵana kásipkerler bıznes ashqan. Negizinen kásipkerler isi aýdan ortalyqtarynda ornalasady. Aýyldar jumys orny bolatyn is sırek qolǵa alynady.
Jumys toby bolǵan eldi mekenderdiń barlyǵynda derlik aýyl adamdary úshin mal jaıylymynyń ózektiligi baıqalǵan. Bul aıta-aıta jaýyr bolǵan taqyryp. Mal urlyǵy, egindi aram shópten aryltýdyń agrotehnıkalyq sharalary erejeleriniń buzylýynan aýyl aınalasyndaǵy shóp pen jas aǵashtardyń ýlanyp, qýrap qalýy aýyl úshin zor shyǵyn. Osy kezge deıin aýdandardaǵy veterınarlyq stansalardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý úshin az jumys júrgizilgen joq. Biraq aýyldaǵy maldy qoldan uryqtandyrý jumysy ótken jyly qolǵa alynbaǵan. Qysyr sıyrdyń shash etekten shyǵyn ekenin aýyldaǵy sharýa biledi.
Mine, 10 selolyq okrýg boıynsha jasalǵan monıtorıng aýyldyń osyndaı kóptegen problemalaryn jaıyp saldy. Múmkin aıtylmaǵany qansha?.. Biraq osy ózekti máselelerdiń sheshimin tabar naqty jaýap estý qıyn. Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov aýyldardyń ortalyq ýchaskelerin saqtap, yqshamdap, gazdandyrý máselesin kóterip júr. Kóptegen sharýashylyq uıymdastyrýshylar hal-qaderinshe aýyldy saqtaýǵa, kórkeıtýge atsalysady. Oblysta O.Danılenko, B.Knıazev, Q.Omarov, О́.Ihtılıapov sekildi kásipkerler qatary aýyldardy tutas saqtap qalyp, tirshiligin terbetip otyr.
Aýyl úshin eń keregi jumys pa? Jetedi. Aýyzsý ma? Sholaqsaıdaǵy ár úıdiń aýlasynda zańǵyraǵan qudyq bar, sýy bulaqtyń sýyndaı tushy. Keńshardan qalǵan úılerdiń tozyǵy jetken joq, barlyǵy derlik kirpishten salynǵan. Mektep, balabaqsha ol da tur. Aýyl uly joldyń boıynda ornalasqan. Biraq mekteptegi bala sany jyl saıyn azaıyp barady. Ol jerden jumysy joq turǵyndar emes, jumysy bar, baqýatty turatyndar qalaǵa kóshetin boldy, – dep nalıdy 90-jyldary «Sholaqsaı» sharýashylyǵyn saqtap qalǵan eńbek ardageri О́mirzaq Ihtılıapov.
Aýylda jurt arqa, úlgi tutatyn, elikteıtin kásipkerlerdiń, ákimderdiń qalada páteri, úıi joǵy kemde-kem. Olar aýylǵa kóktemde baryp eginin egip, kúzde jınap alady, malmen aınalysatyndardyń jaldamaly baqtashylary bar. Qalǵan qyzyǵy qalada. Balalary da qalada oqıdy. Qazir aýylda qoly qysqa, barar jeri joqtar turatyndaı túsinik qalyptasqan syńaı bar. Biz sózimizdi bastaǵan «Aýylym» ánin qazir sahnadan da, toı-tomalaqtardan da estı qoımaımyz. Nege aıtylmaıdy? Ánniń tóresi emes pe? Aýylǵa degen saǵynysh joq pa, sonda?..
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy.
